Sāhityadarpaṇa (with commentary) · Chapter 7
yathā mama---ṣoḍaśabhāṣāmayī praśāstiratnāvalī /
evamanye 'pi bhedā uddeśamātraprasīddhatvāduktabhedānatikramācca na pṛthaglakṣitāḥ //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, śa) evamanyepi bhedā iti /
na pṛthag lakṣitā ityanvayaḥ /
pṛthagalakṣaṇe hetumāha--uddeśamātrasiddhatvāditi /
tattatkīrttanamātreṇaiva siddhāḥ na tu kṛtalakṣaṇaḥ /
teṣāmuktaprabhedalakṣaṇākrāntatvamevetyāha---uktabhedāneti /
iti śrīmaheśvaranyāyālaṅkāraviracitāyāṃ sāhityadarpaṇaṭīkāyāṃ ṣaṣṭhaparicchedavivaraṇam
********** END OF COMMENTARY **********
iti sāhityadarpaṇo dṛśyaśravyakāvyanirūpaṇo nāma ṣaṣṭhaḥ paricchedaḥ /
saptamaḥ paricchedaḥ
iha hi prathamataḥ kāvye doṣaguṇarītyalaṅkārāṇāmavasthitikramo daśitaḥ, saṃprati ke ta ityapekṣāyāmuddeśakramaprāptānāṃ doṣaṇāṃ svarūpamāha---
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ka) iha hi prathamataḥ prathamaparicchede doṣānāmavasthitikramo 'vasthitiprakāro darśita ityarthaḥ /
te doṣāḥ /
"doṣāstasyāpakarṣakā'; ityuktyā apakarṣakatvena doṣāṇāṃ prakāro darśitaḥ /
"utkarṣahetavaḥ proktā guṇālaṅkārarītayaḥ'; ityuktyā ca guṇādīnāmutkarṣakatvenāvasthitiprakāro darśita iti /
atra ca rītyalaṅkārāṇāmiti pāṭhastu uddeśavyutkrameṇa lekhakapramādaparamparayaiveti lakṣyate /
tata eva uddeśakramaprāptānāmityuktam /
Locanā:
(lo, a) kāvyasvarūpaṃ nirūpya doṣān nirūpayitukāmaḥ tatprastāvaṃ darśayati /
iha hi iti /
svarūpaṃ svamasādhāraṇaṃ rūpam itaravyāvarttako dharmmaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
rasāpakarṣakā doṣāḥ,---
asyārthaḥ prageva sphuṭīkṛtaḥ /
tadviśeṣānāha---
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, kha) prāgeva sphuṭīkṛta iti /
śrutiduṣṭatvādīnāṃ śabdadvārā, apuṣṭārthatvādīnām, arthadvārā, vyabhicāribhāvādiśabdavācyatvādīnāṃ ca sākṣāt rasāpakarṣakatvamityarthaḥ /
prāgeva sphuṭīkṛta ityarthaḥ /
tadviśeṣān doṣaviśeṣān /
te punariti te doṣāḥ /
Locanā:
(lo, ā) raseti--rasāpakarṣakā āsvādavinghahetavaḥ /
prageveti---prākaprathamaparicchede /
********** END OF COMMENTARY **********
---te punaḥ pañcadhā matāḥ /
pade tadaṃśe vākyer'the saṃbhavanti rase 'pi yat
Locanā:
(lo, i) te punariti--te doṣāḥ padatadaṃśādipañcake sthitā yasmāt vākyārthabhūtasyāsvādasyāpakarṣakāraṇāni tasmāt pañca prakārāḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
duḥśravatrividhāślīlānucitārthaprayuktatāḥ /
grāmyāpratītasandigdhaneyārthanihatārthatāḥ
avācakatvaṃ kliṣṭatvaṃ viruddhamatikāritā /
avimṛṣṭavidheyāṃśabhāvaśca padavākyayoḥ
doṣāḥ kecidbhavantyeṣu padāṃśe 'pi pade pare /
nirarthakāsamarthatve cyutasaṃskāratā tathā
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ga) duḥ śrava ityādi /
aprayuktatā ityatra dvandvottarasya bhāvapratyayasya pratyekamabhisambandhāt duḥ śravatvādaya eva doṣāḥ /
etadādyavimṛṣṭavidheyāśabhāvāntāḥ trayodaśa doṣāḥ padavākyayoḥ pade vākye 'pi sambhavanti ityarthaḥ /
eṣāṃ madhye keciddoṣāḥ padāṃśe 'pītyarthaḥ /
pade param iti /
nirarthakatvamasamarthatvaṃ cyutasaṃskāratā ceti doṣatrayaṃ paraṃ kevalaṃ pade natu vākye ityarthaḥ /
tad bījaṃ tattaddoṣaprastābe vakṣyāmaḥ /
Locanā:
(lo, ī) tatra ke doṣāḥ kiniṣṭā ityata āha--duḥ śraveti /
talpratyayasya duḥ śravādiṣu pratyekaṃ sambandhaḥ /
sandigdhaṃ sandehaḥ /
atha bhavet kliṣṭam avimṛṣṭavidheyāṃśaṃ viruddhamatikṛtsamāsapadameva /
sarve doṣāṃ padavākyayoḥ /
eṣu duḥ śravādiṣu madhye /
********** END OF COMMENTARY **********
paruṣavarṇatayā śrutiduḥkhāvahatvaṃ duḥśravatvam /
yathā---
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, gha) tatra duḥ śravatvalakṣaṇamāha--paruṣeti /
etacca vīrabībhatsaraudrān rasān vihāya iti bodhyam, teṣu tasyānuguṇatvādeva /
tathā prādeśikatve evāya doṣaḥ /
samagrapadavyāpakatve tu pratikūlavarṇatvadoṣa eva ityadi boddhavyam /
********** END OF COMMENTARY **********
"kārttarthyaṃ yātu tanvaṅgī kadānaṅgavaśaṃvadā" /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṅa) kārttārthyamiti /
spaṣṭam /
rephayuktavarṇaṃ śrutiduḥ khadāyi /
Locanā:
(lo, u) paruṣavarṇaṃ paruṣākṣaram /
kārttarthyaṃ kṛtārthatāṃ--kṛtārthasya bhāvam /
********** END OF COMMENTARY **********
aślīlatvaṃ vrīḍādugupsāmaṅgalavyañjakatvātnividham /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ca) vrīḍājugupsāmaṅgalatvāditi /
etattrayahetutvādityarthaḥ /
hetutvaṃ jñāpakatvaṃ kārakatvaṃ ca /
tatra vrīḍājugupsayoḥ kārakatvaṃ maṅgalasya ca jñāpakatvaṃ bodhyam /
********** END OF COMMENTARY **********
krameṇodāharaṇam---
"tṛptārivijaye rājan ! sādhanaṃ sumahattava" /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, cha) dṛptārīti---sādhanaṃ senā ca cārthaḥ prākaraṇikatvāt anekārthasya sādhanaśabdasya vācyaḥ /
puṃvyañjanarūpastvartho vyaṅgyaḥ śrotṝṇāṃ vrīḍājanakaḥ; natu vrīḍāvyañjakaḥ tadapratīteḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
"prasasāra śanairvāyurvināśe tanvi ! te tadā" /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ja) prasasāreti--virahottaraṃ nāyakāṃ prāpya nāyakasyoktiriyam /
he tanvi ! tava vināśe adarśane sati tadā mama duḥ khotpādanāya vāyuḥ śanaiḥ mandaṃ prasasāra ityarthaḥ /
atra anekārthasya vināśaśabdasya vyaṅgyo maraṇarūpor'tho 'maṅgalavyañjakaḥ /
vāyuśabdastu apānavāyuvyañjanayā ghṛṇārūpajugupsājanakaḥ /
duḥ khakāle śanaiḥ prasṛtavāyorapānavāyutvapratīteḥ /
anucitārthatvamiti--apaślokyasya nindāvyañjakatvaṃ tattvam /
Locanā:
(lo, ū) dṛpteti--atra sādhanaśabdo hastyaśvādisādhanārthe prayuktaḥ puṃdhvajasya, vāyuśabdaḥ pavanamātrārthe apānapavanaviśeṣasya, vināśaśabdaśca adarśanārthe maraṇasya ca smāraṇāt kameṇa vrīḍādivyañjakāḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atra sādhana-vāyu-vināśa-śabdā aślīlāḥ /
"śūrā amaratāṃ yānti paśubhūtā raṇādhvare /
atra paśutvaṃ kātaryamabhivyanaktītyanucitārthatvam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, jha) dṛpteti--atra sādhanaśabdo hastyaśvādisādhanārthe prayuktaḥ puṃdhvajasya, vāyuśabdaḥ panavamātrārthe apānapavanaviśeṣasya, vināśaśabdaśca adarśanārthe maraṇasya ca smāraṇāt krameṇa vrīḍādivyañjakāḥ /
Locanā:
(lo, ṛ) paśupadaṃ tathāvidhasamaye prayuktam /
********** END OF COMMENTARY **********
aprayuktatvaṃ tathā prasiddhāvapi kavibhiranādṛtatvam /
yathā---
"bhāti padmaḥ sarovare" //
atra padmaśabdaḥ puṃlliṅgaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ña) tathā prasiddhāvapi iti /
anuśāsane talliṅgakatvena uktāvapītyarthaḥ /
kavibhirita bahuvacanāt prācīnānekakavibhirityarthaḥ /
tena idānīntanānekakavibhiḥ prācīnaikakavinā vāsyā'dare 'pi doṣa eva /
evañca "padmān hi me prāvṛṣi khañjarīṭān "iti naiṣadhakṛtā prācīnaikakavinā ādare 'pi doṣa eva /
kāvyavyatirikte bhāṣāmātre tadādare tu adoṣa eva, ityataḥ nānuśāsanaprāmāṇyam /
********** END OF COMMENTARY **********
grāmyatvaṃ yathā---
"kaṭiste harate manaḥ" //
atra kaṭiśabdo grāmyaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭa) grāmyo yatheti---grāmyaḥ śabda ityarthaḥ /
tasya tathātvaṃ ca vidagdhāprayojyatvāt /
kāvyakavisādhāraṇavidagdhānādarādaprayuktatvādasya bhedaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
apratītatvamekadeśamātraprasiddhatvam /
yathā---
yogena dalitāśayaḥ" //
atra yogaśāstra eva vāsanārtha āśayaśabdaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭha) ekadarśane, ekaśāstramātre /
Locanā:
(lo, ṝ) āśaya iti /
yogaśastra eva na tu loke arthaśāstre vā /
tathā hi pātañjalasūtraṃ,"kleśakarmavipākāśayairaparāmṛṣṭaḥ puruṣaviśeṣa īśvaraḥ"iti /
kleśā avidyākarmāṇi, duṣkṛtasukṛtādi tatphalaṃ vipākaḥ /
tadanuguṇā vāsanā āśayāḥ /
te ca manasi varttamānāḥ puruṣe apadiśyante iti /
kiñcaivaṃ vaktṛboddhavyayoḥ śāstrānabhijñatvabodhādiṃ vinā doṣa iti /
tataśca aprayuktatvād bhidyate /
********** END OF COMMENTARY **********
"āśaīḥ paramparāṃ vandyāṃ karṇe kṛtvā kṛpāṃ kuru" /
atra vandyāmiti kiṃ bandībhūtāyāmuta vandanīyāmiti saṃdehaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍa) sandigdhamiti /
kimidaṃ vā padamiti padasyaivaṃ sandigdhatvam /
karṇe kṛtvā iti śrutvā ityarthaḥ /
vandībhūtāyām iti, balāt vandīkṛtaśatrunāryāmityarthaḥ /
atra vandīvandyāśabdayoḥ sandehaḥ /
Locanā:
(lo, ḷ) vandyāmiti--asya saptamyantatvena dvitīyāntatvena ca sambhavāt prakaraṇābhāvena vinigamanābhāvāt sandehaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
notyarthatvaṃ rūḍhīprayojanābhāvādaśaktikṛtaṃ lakṣyārthaprakāśanam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍha) neyārthatvamite /
aśaktikṛtaṃ kaverasāmarthyamātreṇa kṛtaṃ na tu rūḍhiprayojanayoḥ anyatareṇa kṛtamityarthaḥ /
kamale iti /
mukhaṃ karttṛ /
caraṇāghātaṃ karma /
atra caraṇāghātena iti /
caraṇāghātapadena ityarthaḥ /
vākye 'pi lakṣaṇāsvīkārāt nirjitatvaṃ lakṣyate /
tathā ca kamale nirjitatvam akarodityarthaḥ /
nanvatra nirjitatvātiśayaḥ kathaṃ na prayojanam /
darśitaṃ hi sthāne sthāne lakṣyārthāteśayaḥ prayojanamiti cet, na /
kaviprayogārhalakṣaṇāyā mukhyārthabādhāvagama iva vivakṣitamukhyārthayogāvagamo 'pi hetuḥ /
na tu vivakṣitaprameyatvādyekatharmavattvaprayogāvagamo 'pi avyāvarttakatvāt /
prakṛte nirjitatve lakṣyārthe mukhaniṣṭhaśobhājanyatvameva vivakṣito yogaścaraṇāghāte mukhyārthe cālīke tacchobhābhāvāt tajjanyatvanirjitatvaṃ na pratīyata eva /
tataśca tadapratītyā asyā lakṣaṇāyāḥ kaviprayogānarhatvajñānena aśraddheyatvāt lakṣyārthatiśayaḥ prayojanaṃ na pratīyate eva iti bhāvaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā---
"kamale caraṇāghātaṃ mukhaṃ sumukhi ! te 'karet /
atra caraṇāghātena nirjitatvaṃ lakṣyam /
nihatārthatvamubhayārthasya śabdasyāprasiddher'the prayogaḥ /
yathā---
"yamunāśambaramambaraṃ vyatānīt" /
śambaraśabdo daitye prasiddhaḥ, iha tu jale nihatārthaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṇa) nihateti /
yamunāyāḥ śambaraṃ jalam ambaram ākāśaṃ vyatānīt vyāptamityarthaḥ "ambu śambum" iti koṣaḥ /
atreti---naca napuṃsakaliṅgarūpavyaktiviśeṣāt jalasyaiva upasthitiriti vācyam, tulyaprasiddhikasthale eva tasya niyantritatvāt /
atra tu prasiddhivaśāt liṅgānanusandhāne 'pi padamātreṇaiva prathamataḥ tadupasthityavalambanāt liṅgasyānvayasya ca bodhāttu paścādeva jalapratīteḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
"gīteṣu karṇamādatte" /
atrāṅ--pūrvo dāñ-dhāturdānārthe 'vācakaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ta) avācaketi /
śaktibhramaprayuktatvamavācakatvam /
ādatte dadāti /
atreti na ca ghadhātornānārthatvena dāne grahaṇe 'pi śaktirastyeva, āṅupasargeṇa tu dānabodhapratibandha evetyataḥ śakyārthe kathaṃ śaktibhrama iti vācyam /
upasargasya pratibandhakatvakalpane kāraṇībhūtābhāvapratiyogitvapraveśena gauravāt, tadapekṣyā āḍupasargarahitasyaiva dāñaḥ dāne śaktirityasyaiva yuktatvāt /
ḍudāñ dāne iti sāmānyataḥ śaktidarśanāttu śaktibhramaḥ /
neyārthe tu bhramabījābhāvāt na bhrama iti viśeṣaḥ /
ato neyārthatvalakṣaṇe śaktibhramābhāve sati iti viśeṣaṇādānādasāṅkaryam /
avācake ca śaktibhramāt vivakṣitārthe tātparyasattvāt tātparyarūpāyā lakṣaṇāyā vivakṣitārthatvabodhakatvamastyeva iti /
ato vākyārthabodhakatvena nirarthakāsamarthatvacyutasaṃskāraṇāmiva nāsya vākyārthadoṣatāpāsyā /
etadyutapadasamūhe vākyārthabodhajananāt lakṣaṇayā svavākyārthabodhajanakadvārā vākyārthabodhajananāt /
parantu iyaṃ lakṣaṇā na neyārtho, nāpi kaviprayogārheti bodhyam /
nirthakādidoṣapatrayasya tu vākyadoṣatvaṃ na sambhavatīti tadapāsyam /
Locanā:
(lo, e) dānārthe avācakaḥ, grahaṇārthatvāt /
"upasargeṇa dhātvartho balādanyatra nīyate"iti nyāyāt /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā vā---
"jinaṃ me tvayi saṃprāpte dhvāntacchannāpi yāminī" /
atra dinamiti prakāśamayārthe 'vācakam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, tha) yathā vā--"dinaṃ me tvayi saṃprāpte dhvāntacchannāpi yāminī /
"me mama dinaṃ prakāśamayamityarthaḥ /
dhvāntacchannāpīti apikāreṇa dhvāntacchannatvaviparītabodhanāt prakāśamayatvasyaiva tadviparītabodhāt na tu dinatvasya /
meghācchannadinasya tadviparītatvābhāvāt /
atrāpidinasya prāyaśaḥ prakāśamayatvadarśanāt tathātvenaiva śaktibhramaḥ /
Locanā:
(lo, ai) dinamiti /
sūryasyāstamayanaparyantaṃ, tadratyavacchinnaḥ kālaviśeṣa eva dinaśabdavācyaḥ /
na tadavinābhūtaṃ prakāśamayatvamapīti bhāvaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
kliṣṭatvamarthapratītervyavahitam, yathā---
"kṣīrodajāvasatijanmabhuvaḥ prasannāḥ" /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, da) kliṣṭatvamiti---vyavadhānaṃ ca dvidhā, kvacidanvitānvayavaśena viśeṣāpratītau kālikavyavadhānam /
kvacittu anāsattirūpaṃ vyavadhānam /
tatrādyaṃ padagatamudāharati--"kṣīrodajāvasatijanmabhuvaḥ" /
asya vyākhyā vṛttāveva /
anāsattirūyaṃ vyavadhānaṃ tu vākyadoṣe udāhariṣyati /
********** END OF COMMENTARY **********
atra kṣīrodajā lakṣmīstasyā vasatiḥ padmaṃ tasya janmabhuvo jalāni /
Locanā:
(lo, o) kṣīrodajetyādi pādo 'pi padaṃ, samastatvāt /
********** END OF COMMENTARY **********
"bhūtaye 'stu bhavānīśaḥ" /
atra bhavānīśaśabdo bhavānyāḥ patyantarapratītikāritvādviruddhamatikṛt /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, dha) viruddhamatīti /
anyānvayavaśena upaślokyasya nindāvyañjakatvaṃ tattvam /
anucitārthasya tu anyānvayaṃ vineti bhedaḥ /
atreti---bhavasya patnītyarthe sādhitasya bhavānīśabdasya arthena patiśabdārthasya anvayavaśāt caitrasya bhāryāyāḥ patirityatra iva upapatipratītyānindā /
Locanā:
(lo, au) bhavānīśabdo bhavasya patnītyarthe nadādau ānapratyayāntaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
vidheyasya vimarśābhāvena guṇībhūtatvam avimṛṣṭavidheyāṃśatvam /
yathā---
"svargagrāmaṭikāviluṇṭhanavṛthocchūnaiḥ kimebhirbhujaiḥ" /
atra vṛthātvaṃ vidheyam, tacca samāse guṇībhāvādanuvādyatvapratītikṛt /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, na) avimṛṣṭeti---samabhivyāhāraviśeṣavaśād vidheyasya vidheyatvapratītyajanakatvaṃ tattvam /
sa ca samabhivyāhārapratītisākṣiko na tu gata eva /
tathā hi prāṅnirddiṣṭavidheyakaṃ bahuvrīhiṃ vinā samāsāntare vidheyasya pāte, asamāse tu uddeśyāt pūrvavidheyasya pāte tathātvam /
tatra karmadhārayasamāsagatavidheyasyāvimarśamudāharati---svargeti /
rāmasainyaveṣṭitalaṅkasya rāvaṇasya viṣādoktiriyam /
viluṇṭhanenetyarthaḥ /
atra bhujānāmucchūnatvaṃ siddhameva /
tasyedānīṃ vṛthātvamityataḥ ucchūnatve uddeśye vṛthātva vidheyam /
taccātra karmadhārayasamāsagatatvenāvimṛṣṭamityarthaḥ bahuvrīhisamāse prāṅnirddiṣṭaṃ vidheyaṃ tu vidheyatayaiva pratīyate /
yathā "vapurvirūpākṣa"mityatra akṣiṇa vairūpyasya,"nirmṛṣṭarāgo 'dhara"ityatra rāge nirmṛṣṭatvasya citragurityatra gavicitratvasya ca vidheyasya vidheyatayaiva sārvalaukikī pratītiḥ /
na tu karmadhāraye vidheyapāte tadavimarśa iti satyam /
kintu yadi vidheyamuddeśyānvayi bhavati /
yathā--- agre udāhariṣyaṇāme,"ṣaṣṭhabāṇa iva pañcaśarasya"ityatra bāṇe uddeśye 'nvayi ṣaṣṭhatvaṃ vidheyamavimṛṣṭam /
yatra tūddeśyatāvacchedake vidheyamanveti tatra vidheyatayaiva pratīteḥ ānubhāvikatvānna doṣaḥ /
yathā"eṣvayamatyanvapaṇḍita"ityatra atyantasya vidheyasya uddeśyatāvacchedake pāṇḍitye evānvayo vidheyatayaiva pratītiḥ /
evaṃ"nitāntasundarīkāntā"ityatrāpi saundarye 'nvitasya nitāntatvasya eva---"anirddayopabhogasya rūpasya mṛdunaḥ kathaṃ /
kaṭhinaṃ khalu te cetaḥ śirīṣasyeva bandhanam //
"ityatra upabhoga uddeśyatāvacchedake 'nvitasyānirddayatvasya vidheyatayeva pratītirānubhāvikī /
tathā ca prakṛte 'pi ucchūnatvena uddeśyatāvacchedakenānvitasya vṛthātvasya kathamavimṛṣṭatvam. ucchūnabhuje vṛthātvasya tu kiṃpadenaiva uktatvāt /
yattu kāvyaprakāśakṛtā asyaiva ślokasya prathamacaraṇe"nyakkāro hyayameva me yadahayaḥ'; ityatra vākyagataṃ vidheyāvimarśamudāharati /
atra caraṇe ucchūnatvamātraṃ cānuvādyaṃ natu vṛthātvaviśeṣitam"ityuktam, tena vidheyāvimarśadoṣo vidheye darśitaḥ /
vākye doṣapradarśanaprastāve samāsagatadoṣapradarśanānupayogātsamāsagatasya tadudāharaṇasya"mūrddhrāmudvṛttakṛttā"ityādereva darśitatvāt /
kintu prasaṅgāt abhavanmatayogadoṣa eva darśitaḥ /
tathā hi svargaviluṇṭhane ucchūnatvameva janyate natu tad vṛthātvaṃ vṛthātvaviśeṣitamucchūnatvaṃ vā /
ucchūnatvavṛthātvasya rāmeṇa laṅkāveṣṭanād eva jātatvāt /
ato viluṇṭhanasya janakatāsambandhena vṛthocchūnatve 'nanvayādabhavanmatayogadoṣa eva darśitaḥ na cābhavanmatadoṣasya vākyamātragāmitvameva tenoktaṃ kathaṃ,"samāsaikapade tatsambhava"miti vācyam /
samāsasya padatvavākyatvobhayasattvādasamastapadagāmitvābhāvasya tadabhipratetvāt /
tathā cātra avimṛṣṭatvaṃ nāstyeva ityato 'nyadudāharati /
Locanā:
(lo, a) atra vṛthātvamiti /
samāse tatpuruṣasamāse guṇībhāvāt /
ayamāśayaḥ-- tatpuruṣasamāse uttarapadasyaiva prādhānyāt vṛtheti pūrvapadasya vidheyasya prādhānyenānirddeśādavimṛṣṭavidheyāṃśo doṣaḥ /
avimarśo hi prādhānyenānirddeśaḥ /
iha vakturdaśamukhasyāyamāśayaḥ--purā mama bhujānāṃ yad ucchūnatvaṃ sthitaṃ taditānīṃ vṛthābhūtamiti /
evaṃ vidheyatvena vivabhitasya vṛthātvasya samāse guṇībhāvādanuvādyatvapratyayaḥ /
tena ca pūrvato bhujānāmucchūnatvasya vṛthātvābhāvād bhujānāmapakarṣa eva pratīyate na bhujavikṣepaṇotkarṣaḥ /
evamuparitanodāharaṇeṣvapi boddhavyam /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā vā---
"rakṣāṃsyapi puraḥ sthātumalaṃ rāmānujasya me" /
atra rāmasyeti vācyam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pa) yathā vā---rakṣāṃsyapi iti /
atra śiraścālanakākkā puraḥ sthātuṃ nālamevetyarthaḥ /
atra rāmasambandhādevāyamahaṅkāra ityato rāmasambandhabodhikāyāḥ ṣaṣṭhyāḥ tatpuruṣe lopāt rāmasambandhasya vidheyasāvimarśaḥ /
ṣaṣṭhīsattve tu adoṣa ityāha---atreti /
Locanā:
(lo, ā) viṣayavyāptaye udāharaṇāntarāṇī darśayati--rakṣāṃsīti /
idaṃ lakṣmaṇavacanam /
rāmasyeti /
na khalu tasya kevalasya mukhyatā kintu rāmasambandhina ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā vā---
"āsamudrakṣitīśānām" /
atrāsamudramiti vācyam /
yathā vā---
"yatra te patati subhru ! kaṭākṣaḥ ṣaṣṭhabāṇa iva pañcaśarasya" /
atra ṣaṣṭha ivetyutprekṣyam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pha) yathā veti---atra samudraparyyantatvasya vidheyasya samāse 'vimarśaḥ /
karmmadhāraye uddeśyānvitavidheyasyāvimarśamudāharati---yathā vā yatra te iti /
utprekṣyam utprekṣayā vidheyam /
Locanā:
(lo, i) ṣaṣṭha iti--atra utprekṣāviṣayatvena vivakṣitasya ṣaṣṭapadasya tatpuruṣasamāse pūrvānikṣepo na yukta ityarthaḥ /
vidheyatvamevocitaṃ natu tatpuruṣasamāsena guṇīvṛttyānuvādyatvapratyāyanamiti bhāvaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā vā---
"amuktā bhavatā nātha ! muhūrttamapi sā purā" /
atrāmuktetyatra "nañaḥ prasajyapratiṣedhatva" miti vidheyatvamevocitam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ba) nañsamāse 'pyudāharati---amukteti /
prasajyapratiṣedhatvamiti---pratiyoginamasamāsena prasajya prasaktīkṛtya pratiṣedhatvamatyantābhāvatvamityarthaḥ /
tathā ca mocanābhāvasya evātra vidheyatvāt asamāsenaiva tathātvaṃ bodhayitumucitamityāha---vidheyatvamevocitamiti /
samāse tu tadbhannatvasya eva pratītyā paryyudāsatvameva tatra tu vidheyasya pratīṣedho na pratīyate itadyatastasyāvimarśa iti bhāvaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yadāhuḥ---
"aprādhānyaṃ vidheryatra pratiṣedhe pradhānatā /
prasajyapratiṣedho 'sau kriyayā saha yatra nañ" //
Locanā:
(lo, ī) ko 'sau prasajyapratiṣedha ityata āha--aprādhānyamiti /
jugopātmānamatrasta ityādau iva vidheḥ prādhānya yatra nāsti /
navajaladhara ityādisamanantaroktodāharaṇavat yatra pratiṣedhasya prādhānyaṃ kiyayā kaṇṭhoktayā adhyāhāryyayā vā astibhavatyādirūpayā paryyudāsatāpātātparyyudāsayogakṣemāpatteḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā---
"navajaladharaḥ saṃnaddho 'yaṃ na dṛptaniśācaraḥ" /
uktodāharaṇo tu tatpuruṣasamāse guṇībhāve nañaḥ paryudāsatayā niṣedhasya vidheyatayānavagamaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, bha) asamāse eva nañarthasya vidheyatvarūpaṃ prādhānyaṃ, pratiyoginastvaprādhānyaṃ tādṛśasthale nañaḥ prasajyapratiṣedhatvam ityatra samvādamāha---aprādhānyamiti /
vidheḥ bhāvasya pratiyogina ityarthaḥ /
pratiṣedhe nañarthe 'samāsavaśāt pradhānatā, vidheyatā pratīyate iti śeṣaḥ /
tathātvaṃ kīdṛśaprayogamityatrāha---kriyayeti---na pacatītyādau ākhyātakriyayā saha samāsābhāvāt ; kriyayetyanena asamāsa eva lakṣyate /
tathā ca asamāse yatra nañ ityarthaḥ /
ata evātra muktakriyayā nañaḥ sāhitye 'pi asamāsābhāvāt na prasajyapratiṣedhatā /
evaṃ navajaladhara ityatrāpi nañaḥkriyāsāhityābhāve 'pyasamāsāt prasajyapratiṣedhatā /
amuktetyatra tu samāsāt na tathātvamityāha---uktodāharaṇe tviti /
samāsavaśāt tathātvanavagamena paryyudāsatvameva /
********** END OF COMMENTARY **********
yadāhuḥ---
"pradhānatvaṃ vidheryatra pratiṣedhe 'pradhānatā /
paryudāsaḥ sa vijñeyo, yatrottarapadena nañ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ma) ityatra samvādamāha---yadāhuriti /
pradhānatvamuttarapadapradhānatatpuruṣavaśād viśeṣpatvam /
vidheyapratiyogibhūtābhāvasya pratiṣedhe naño 'pradhānatā samāsavaśāt apratīyamānavidheyatārūpāpradhānatā ityarthaḥ /
tādṛśasthalaṃ darśayati---yatrettarapade iti /
padaṃ cātra sthānaparam /
pratiyogipadottarasthāne yatra naña ityarthe yatrottarapade, arthāt asamāsena paryyudāso jñeya ityarthaḥ /
na pacatītyatra uttaratra nañsattvāttu na paryyudāsa ityarthaḥ /
idamatrāvadheyam---pratiyogipadottaranañsattve samāsāsambhavāt yatrottaretyādinā samāsastha eva paryyudāsa ityarthaḥ /
anyathā na pacatītyatra, na dṛptaniśācara ityatra pūrvapatitasyāpi nañaḥ paryyudāsatvāt yatrottaretyādeḥ pralāpatvāpatteḥ /
yadyapyasamāsasthasyāpi ghaṭo netyatra paryyudāsatvam asamāsasthasya kriyānvayinaḥ prasajyapratiṣedhatvamiti tu niyataṃ bodhyam /
samāse kṛdantakriyānvayino 'pi paryyudāsatvāt asamasteti kriyāviśeṣaṇaṃ samāse paryyudāsatvameva /
tatra ca vivekena taduttaraṃ sākāṅkṣataiva /
********** END OF COMMENTARY **********
tena---"jugopātmānamatrasto bheje dharmamanāturaḥ /
agudhnurādade sor'thānasaktaḥ sukhamanvabhūt" //
atrātrastatādyanūdyātmagopanādyeva vidheyamiti nañaḥ paryudāsatayā guṇībhāvo yuktaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ya) ityasya udāharaṇaṃ darśayati--jugopeti--evaṃ ca nañaḥ paryyudāsatve tadarthasya samāse vidheyatvāpratīteḥ ityāha /
yukta ityatra vidhayasya nañarthasya avimarśa eveti sādhitam /
Locanā:
(lo, u) pradhānatvamiti--pradhānatvaṃ jugopātmānamityādāviva apradhānatā atraivodāharaṇe /
atra, atrastatādau ityarthaḥ /
nottarapade kintu pūrvapade /
amuktetyatrāpi anantaraṃ nañaḥ samāsāntarapraveśeṣa'pīti śeṣaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
nanu "aśrāddhabhojī brāhmaṇaḥ" "asūryaṃpaśyā rājadārāḥ" ityādivat "amuktā" ityatrāpi prasajyapratiṣedho bhavatīti ced ? na, atrāpi yadi bhojanādirūpakriyāṃśena nañaḥ sambandhaḥ syāttadaiva tatra prasajyapratiṣedhatvaṃ vaktuṃ śakyama, na ca tathā ; viśeṣyatayā pradhānena taddhojyārthena kartraṃśenaiva nañaḥ sambandhāt /
Locanā:
(lo, ū) bhojanadarśanarūpakiyāṃśe /
kartraṃśeneti /
bhujidṛśoḥ kartarthavihitaṇinipratyayāntatvāgatena /
yadi kriyāṃśe nañaḥ sambandhaḥ syāt tadaiva prasajyapratiṣedhaḥ syāt "kiyayā saha yatra naña"iti vacanāt /
iha tu śrāddhabojanaśīlādayamanya iti kartraṃśenaiva sambandhāt nañaḥ paryyudāsatvameveti /
tadabhojyarthenetyupalakṣaṇaṃ tadadarśyarthenetyapi boddhavyam /
********** END OF COMMENTARY **********
yadāhuḥ---
"śrāddhabhojanaśīlo hi yataḥ kartā pratīyate /
na tadbhojanamātraṃ tu kartarīnervidhānataḥ" //
iti /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ra) aśrāddhabhojī, asūryyampaśyā ityatra samāse 'pi prasajyapratiṣedharūpayoḥ śrāddhabhojanābhāvasūryyadarśanābhāvayoḥ pratītidarśanāt tad dṛṣṭāntena amuktetyatrāpi mocanābhāvarūpasya pratiṣedhasya vidheyasya vidheyatvāpattimāśaṅkate---nanviti /
samādhatte, cenneti /
kriyānvayina eva prasajyapratiṣedhatvaniyamaḥ /
akṣoddhetyanayorapi yadi bhajanadarśanakriyayornañarthasyānvayaḥ syāt tadaiva tathātvāpādanaṃ sambhavati /
tayoranvaya eva tatra netyāha--- na ca tatheti /
tarhi kutrānvayaḥ ityatrāha---viśeṣyatayeti /
karttari vihitābhyāṃ kṛtpratyayābhyāmupasthāpitena bhojirūpakartraṃśena ca sahaiva naño nañarthasya sambandhāt ityarthaḥ /
kuta ityatrāha---karttara ṇineriti /
bhojyārthena ityasya upalakṣaṇatayā darśanakartraṃśenetyapi bodhyam /
kṛtpratyayena kartrupasthānāt śrāddhabhojī ityatra bhojanakarttaiva pratīyate ityatra samvādamāha--yadāhuḥ--śrāddhabhojaneti /
atra kṛtpratyayādevaṃ darśanakarttāro rājadārā api pratīyante ityapi bodhyam /
tathā ca tayorapi śrāddhabhojibhinnasūryyadarśakabhinnatvam ityevaṃ paryyudāsa eva pratīyate ityarthaḥ /
tathā ca samāsasthatannañ--dṛṣṭāntenāpyamuktā ityatra samāsasthanañaḥ paryyudāsatvameva sidhyatīti manasikṛtya amuktetyatra bhojītyataḥ kiñcinmātraṃ valakṣaṇyaṃ darśayati /
Locanā:
(lo, ṛ) atrārthe ācāryyasammatimāha---yadāhuriti /
atrāśrāddhabhojītyatra tadbhojanamātram /
aśrāddhabhojanamātram /
sambandha ityanantaram abhimata iti śeṣaḥ /
iha tu bhāṣyakārādimatamāśritya kiyānvayāṃśāpekṣayā prasajyapratiṣedhārthasvīkāre 'pi amuktetyādau /
kiyāmātraprādhānyāt samāso nopapadyata eva /
********** END OF COMMENTARY **********
"amuktā" ityatra tu kriyayaiva saha saṃbandha iti doṣa eva /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, la) amuktetyatra tviti /
abhojītyatra samāsasthakartranvayaḥ /
amuktetyatra tu samāsasthakriyāyāmevānva ityetanmātraṃ viśeṣaḥ /
ubhayatrāpi paryyudāsatvameveti bhāvaḥ /
na pacati na nidrāti ityanvaye kartturupasthāne 'pi nidrāpākakṛtyorevānvayāt atha niyamābhāve 'pi tātparyyavaśāt tatra karttaryyeva nañarthānvaya iti cenna /
tādṛśatātparyyasya eva tatrābhāvāt /
śrāddhābhojanaśīlānvaye tu śrāddhabhojanaśīlabhinna iti pratītau na kadacit bhojanakṛt api pratīyate ityato granthakṛtānavadhānādeva itthaṃ samādhānaṃ kṛtam /
vayaṃ tu tātparyyavaśāt śrāddhapadaṃ śrāddhamātraparaṃ, tatreva ca nañarthānvayaḥ, tathā ca śrāddhamātrabhojītyarthalābhe mātrārthavaśāt śrāddhabhojanaśīlalābha iti brūmaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
ete ca kliṣṭatvādayaḥ samāsagatā eva padadoṣāḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, va) ete ceti /
kliṣṭatvaviruddhamatikṛttvāvimṛṣṭavidheyāṃśabhāvāstraya ityarthaḥ /
samāsagatā eveti natu asamāse 'pi padadoṣā ityarthaḥ /
anvitānvayādhīnakliṣṭatvasya samāsaṃ vinā padagatatvāsambhavāt /
anāsattyadhīnakliṣṭatve tu samāsasya evāsambhavāt padagatatvaṃ nāsti /
viruddhamatikṛtaḥ padārthantarānvayenaiva duṣṭatvāt avimṛṣṭavidheyāṃśasya cānuvādyavidheyārthakapadadvayaghaṭitatvāt vā samāsaṃ vinā padatvāsambhavāt /
********** END OF COMMENTARY **********
vākye duḥ śravatvaṃ yathā---
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, śa) eṣāṃ trayodaśānāṃ padagatatvaṃ darśayitvā vākyagataṃ tu darśayitumārabhate /
vākye duḥ śravatvaṃ yatheti /
evam ekavākye padadvayāvalambitvena vākyadoṣatvam /
Locanā:
(lo, ṝ) kliṣṭatvādaya ityādiśabdāda viruddhamatikṛttvamavimṛṣṭavidheyāṃśatvaṃ ca /
ataḥ śrutikaṭvādīnāṃ kvacit padāṃśaniṣṭatve 'pi bahuvyāpitvena vākyagatatvaṃ boddhavyam /
********** END OF COMMENTARY **********
"smarārttyandhaḥ kadā lapsye kārttārthyaṃ virahe tava" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṣa) smarārttyeti---smarārttyāndho 'hamityarthaḥ /
atra ārttyeti kārttārthyamiti padadvayagāmitvād vākyadoṣatā /
********** END OF COMMENTARY **********
kṛtapravṛttiranyārthe kavirvāntaṃ samaśnute //
Locanā:
(lo, ḷ) pravṛttiḥ, prasahaṇaṃ, purīṣotsargaśca /
vāntaṃ kathitaṃ, bhakṣitodrīrṇaṃ ca /
********** END OF COMMENTARY **********
atra jugupsāvyañjikāślīlatā /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, sa) jugupsāślīlamāha---kṛtapravṛttiriti /
anyārthe anyakavinibaddhārthe kṛtayatnaḥ /
atra pravṛttiśabdasya purīṣavyañjanayā, vāntaśabdasya ca udrīrṇavācakatayā jugupsā /
vyañjanena ityatra jananena ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
"udyatkamalalauhityairvakrābhirbhūṣatā tanuḥ" //
atra kalalalauhityaṃ padmarāgaḥ, vakrābhirvāmābhiḥ, iti neyārthatā /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ha) saṃkṣepāyānyān doṣānupekṣya vākye neyārthadoṣamāha---udyaditi /
udyadbhirdepyamānaiḥ kamalalauhityaiḥ padmarāgamaṇibhiḥ karaṇabhūtaiḥ, vakrābhiḥ vāmābhiḥ strībhiḥ kartttrobhistanurbhūṣitā ityarthaḥ /
atreti /
kamalalauhitye tanubhūṣaṇasya bādhitatvāttattulyaparyyāyārthakaṃ padmāragapadamatra lakṣyate /
lakṣitena padena ca padmarāgamaṇirucyate ityarthaḥ na ca pratyayānāṃ kṛtyarthānvitasvārthabodhakatvāt kathamatra tṛtīyayā padmārage karaṇatā bodhyate iti vācyam , īdṛśasthale prakṛtyarthe 'pi tat svīkārāt /
vakrabhirityatra ca vāmāpade lakṣaṇā /
tena ca strīrūpārtha upasthāpyate /
vastutastu vāmāvakrāpadayoḥ paryyāyaikyadarśanasya śaktibhramabījasya sattvāt atra avācakatvameva yuktam /
********** END OF COMMENTARY **********
"dhammillasya na kasya prekṣya nikāmaṃ kuraṅgaśāvākṣyāḥ /
rajyatyapūrvabandhavyutpattermānasaṃ śobhām" //
atra dhammillasya śobhāṃ prekṣya kasya mānasaṃ na sajyatīti saṃbandhaḥ kliṣṭaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ka) kliṣṭatvamāha---dhammillasya iti /
"dhammillaḥ saṃyatāḥ kacāḥ "nikramam atiśayaṃ rajyatīti anyaḥ /
bandhavyutpattiḥ bandhavinyāsaḥ /
śeṣaṃ vṛttāveva vyākhyātam /
********** END OF COMMENTARY **********
"nyakkāro hyayameva me yadarayaḥ" iti /
atra cāyameva nyakkāra iti nyakkārasya vidheyatvaṃ vivakṣitam /
tacca śabdaracanāvaiparītyaina guṇībhūtam /
racanā ca padadvayasya viparīteti vākyadoṣaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, kha) avimṛṣṭavidheyāṃśabhāvamāha---nyakkāra iti /
śabdaracaneti /
vidheyavācakapadasya uddeśyavācakapadāt pūrvanirddeśena ityarthaḥ /
anuvādyamanuktvaiva na vidhayamudīrayet iti niyamāditi bhāvaḥ /
ata eva vahnimān parvata iti na prayujyate /
nanu vidheyapadasya pūrvanipātena doṣe padadoṣatvameva ucitamityata āha---racanā ceti
Locanā:
(lo, e) nyakkāra iti--ayamāśayaḥ, tatra dharmmiṇamuddiśya sādyadharmmovidhīyate ityanusāreṇa prathamamanūdya vidheyo nyakkāraḥ paścānnirddiṣṭumucitaḥ /
anvayavaiparītyenāvimṛṣṭavidheyāṃśo doṣaḥ /
ata eva śabdo 'nitya iti vaktavye 'nityaḥ śabda iti vacanena ca prāptaṃ nigrahasthānamāhuḥ /
tathā hi kathamatra vākyadoṣa ityata āha---racaneti /
padadvayasya viparītatāyāmeveti padaṃ nirddiśya paścānnyakkāra iti padasya ca paścānnirddeśyasya prathamanirddeśāt /
kiñca doṣasyāsya bahuvyāpitvena vākyadoṣatvam /
vṛthocchūnairityatrāpi avasthānasattve pūrvamatra padadoṣatvamudāhṛtaṃ tatra nyakkāra ityādyanapekṣā granthagauravabhayāt /
********** END OF COMMENTARY **********
"ānandayati te netre yo 'sau subhru ! samāgataḥ" /
ityādiṣu "yattadonityasaṃbandhaḥ" iti nyāyādupakrāntasya yacchabdasya nirākāṅkṣatvapratipattaye tacchabdasamānārthatayā pratipādyamānā idametadaḥ śabdā vidheyā eva bhavituṃ yuktāḥ /
Locanā:
(lo, ai) ānandayatīti /
ya ānandayati asau samāgata iti sambandhaḥ /
nityasambandhaḥ evaṃ vinā aparasya sākāṅkṣatvāt /
yacchabdasya nirākāṅkṣatvapratipattaye pratipadyamānā idametadadaḥ śabdāḥ ityanena teṣāṃ sarvatra tacchabdābhidhānamiti śeṣaḥ /
tathāhi---"asāvantaścañcatpikavacananīlābjayugala- sthalasphūrjatkambuvilasadalisampāta upari /
vinā doṣāsaṅgaṃ satataparipūrṇākhilakalaḥ kutaḥ prāptaścandro vigalitakalaṅkaḥ sumukhai ! te" //
atra hi adas śabdastacchabdārthamāha /
evamidametadāvapi /
********** END OF COMMENTARY **********
atra tu yacchabdanikaṭasthatayā anuvādyatvapratītikṛt /
tacchabdasyāpi yacchabdanikaṭasthitasya prasiddhaparāmarśitvamātram /
Locanā:
(lo, o) atra tviti /
yo 'sāvityatrānuvādyatvapratītikṛdadaḥ śabdaḥ prasiddhiparāmarśitvādityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā---
"yaḥ sa te nayanānandakaraḥ subhru ! sa āgataḥ" /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ga) vidheyārthakasyādaḥ śabdasya uddeśyārthakāt yacchabdāt paranipāte 'pi sānnidhyavaśāt vidheyatvāpratītyā etaddeṣamudāharati---āvandayatīti /
atra yaste netre ānandayati asau samāgata iti bodhe yacchabdārthe 'nuvādyo 'daḥ śabdārtho vidheyaḥ, tasyāvimarśaṃ grāhayitum adaḥ śabdasya vidheyataucityaṃ darśayati---yattadoriti /
upakrāntasyeti /
prathamoddiṣṭasyetyarthaḥ /
tasya ākāṅkṣāyāḥ pūrakatvādeva tadastatra nityasambandhaḥ /
ākāṅkṣāpūraṇarūpabījasattvāt /
idamadasorapi tatra nityasambandha ityāha---tacchabdasamāneti /
tathā ca tacchabda iva idametadadaḥ śabdā api ākāṅkṣāpūrakatvena vidheyārthakatayauva vidheyā bhavituṃ yuktā ityarthaḥ /
tataścādas śabdārtho 'tra vidheyo 'pyavimṛṣṭa ityāha---atra iti /
anuvādyatvasya pratīterevāvimarśaḥ /
na kevalamevaṃbhūto 'daḥ śabda eva īdṛśaḥ /
api tacchabdo 'pi ityāha---tacchabdasyāpi /
hiśabda evārthe /
prasiddhaparāmarśakatvamātramevetyarthaḥ /
yaḥ sa te iti yaḥ prasiddha ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yacchabdavyavadhānena sthitāstu nirākāṅkṣatvamavagamayanti /
Locanā:
(lo, au) nirākāṅkṣatvamavagamayati iti /
tathā sati teṣāṃ vidheyatvaṃ sphuṭamavagamyata iti bhāvaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā---
"ānandayati te netre yo 'dhunāsau samāgataḥ" /
evamidamādiśabdopādāne 'pi /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, gha) nirākāṅkṣatvamiti /
nirākāṅkṣatvagamakasyaiva ca vidheyatvāpratītiviṣayatvamityatastato nāvimarśa iti bhāvaḥ /
ānandayatīti atra adhunāpadena vāyavadhānānnāvimarśaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yatra ca yattadorekasyārthatvaṃ saṃbhavati, tatraikasyopādāne 'pi nirākāṅkṣatvapratītiriti na kṣatiḥ /
tathāhi yacchabdasyottaravākyagatvenopādāne sāmarthyāt pūrvavākye tacchabdasyārthatvam /
yathā---
"ātmā jānāti yatpāpam" /
evam---
Locanā:
(lo, a) upādāne sākṣāduktau sāmarthyāt tacchabdasyārthatayākṣepakṣamatvāt /
ātmeti /
tadātmā jānātītyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
"yaṃ sarvaśailāḥ parikalpya vatsaṃ merau sthite dogdhari dohadakṣe /
bhāsvanti ratnāni mahauṣadhīśca---" ityādāvapi /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṅa) dvayorupādāne eva eṣa vicāraḥ /
ekasyaivopādāne tu nāyaṃ vicāra ityāha---yatra ca yattadoriti /
ārthatvaṃ padānupādāne 'pi tasyārthavaśāllabhyatvamityarthaḥ /
na kṣatiriti /
vidheyatvāpratītirūpā kṣatiḥ nāsti ityarthaḥ /
ātmeti /
yatpāpamarthāt svaniṣṭaṃ tadātmā jānāti ityarthaḥ--evaṃ yaṃ sarveti /
atra so 'stīti bodhaḥ /
na cātra kathamuttarasthatvam iti vācyam, kulakatvena tatpūrvavākyārthatatpadena sāha'syānvayāt tadvākyottaravākyasthatvāt /
********** END OF COMMENTARY **********
tacchabdasya prakrāntaprasiddhānubhūtārthatve yacchabdasyārthatvam /
krameṇa yathā---
"sa hatvā vālinaṃ vīrastatpadre cirakāṅkṣite /
dhātoḥ sthāna ivādeśaṃ sugrīvaṃ saṃnyaveśayat" //
"sa vaḥ śaśikalāmaulistādātmyāyopakalpatām" /
"tāmindusundaramukhīṃ hṛdi cintayāmi" /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ca) yattadornityasākāṅśratvena tacchabdamātropādāne yacchabdasyārthatvaṃ prasaṅgāddarśayati---tacchabdasya iti /
sa hatveti ---sa prakānto rāmastatpade tatsthāne /
dhātoriti bodhanam /
dhātoḥ kāryaṃ yathā ādeśena /
kriyate tathā vālikāryam api sugrīveṇa karttavyamityarthaḥ /
sa vaḥ śaśikaleti /
sa prasiddhaḥ /
tāmindviti /
tāmanubhūtām /
Locanā:
(lo, ā) sahatveti /
sa ityanena yaḥ prakṛto rāmacandraḥ sa iti /
tatra sa ityanena yaḥ sakalalokaprasiddhaḥ sarvajñātvādiguṇāviśiṣṭaḥ tādātmyāyātmana ekābhāvāpattaye /
tāṃ yā tadguṇaviśiṣṭatayā anubhūtetyādiṣu yada ārthatvam /
********** END OF COMMENTARY **********
yatra ca yacchabdanikaṭasthitānāmapīdamādiśabdānāṃ bhinnaliṅgavibhaktitvaṃ tatrāpi nirākāṅkṣatvameva /
krameṇa yathā--
"vibhāti mṛgaśāvākṣī yedaṃ bhuvanabhūṣaṇam" /
"indurvibhāti yastena dagdhāḥ pathikayoṣitaḥ" /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, cha) vibhātīti, yā bhuvanabhūṣaṇamityarthaḥ /
yatra ya ādhārastadadhikāraṇamityatra iva idaṃ pade vidheyasya bhū,ṇasya liṅgam /
vibhaktibhede udāharati---induriti /
yaḥ indurvibhāti tena pathikayoṣito dagdhā ityarthaḥ /
evamapikārānvitasyāpi tadādernirākāṅkṣatvameva /
yathā"śītāṃśurapi yaḥ so 'pi dagdhavān pathikāṅganāḥ /
"iti /
********** END OF COMMENTARY **********
kvacidanupāttayordvayorapi sāmarthyādavagamaḥ /
yathā---
Locanā:
(lo, i) dvayoḥ upāttavastuviṣayatvenopakalpitayoryattadoḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
"na me śamayitā ko 'pi mārasyetyuvi ! mā śucaḥ /
nandasya bhavane ko 'pi bālo 'styadbhutapauruṣaḥ" //
atra yo 'sti, sa te bhārasya śamayiteti budhyate /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ja) anupāttayordvayoriti /
kṣatriyabhārādūnāmurvo prati vākyamidam /
he urvi ! me bhārasya śamayitā ko 'pi na, evaṃ mā śucaḥ /
yato nandasyetyādi /
atreti /
idaṃ ca dvayoranupādānodāharaṇatayā na yuktamudāhṛtam /
vyākhyātaṃ ca tacchabdārthāvagamaṃ vināpi yathoktabālakasattvasya yata iti uttaravākyagatatayā kāraṇahetutvāvagamād uttaravākyagatayacchabdasya tacchabdānapekṣaṇāt /
kintu--- "ye nāma kecidiha naḥ prathayantyavajñāṃ jānanti te kimapi tān prati naiṣa yatnaḥ /
utpatsyate 'sti mama ko 'pi samānadharmā kālo hyayaṃ niravadhirvipulā ca pṛthvī //
iti yo bhavabhūterahaṅkāraślokaḥ kāvyaprakāśakṛtā yattadordvayoranupādānodāharaṇaṃ darśitaṃ tadevodāharaṇaṃ bodhyam /
tatra utpatsyamānasya dharmiṇo viśeṣyāniścitatvāt yattadbhyāṃ sāmānyata eva ya utpatsyate taṃ prati yatna ityuktaucityāt /
********** END OF COMMENTARY **********
"yadyadvirahaduḥkhaṃ me tatko vāpahariṣyati" /
ityatraiko yacchabdaḥ sākāṅkṣa iti na vācyam, tathāhi---yadyadityanena kenacidrūpeṇa sthitaṃ sarvātmakaṃ vastu vivakṣitam /
tathābhūtasya tasya tacchabdena parāmarśaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, jha) yacchabdasyottaravākyagatatve eva tacchabdasya nirākāṅkṣatvaṃ darśitam /
pūrvavākyagatatve uttaravākyagataṃ tacchabdaṃ vinā sākāṅkṣamityanubhavasiddham /
tathāpi vīpsitayacchabdasthale ekayatpadākāṅkṣaiva ekatatpadena nivarttatām anyad yatpadaṃ tu sākāṅkṣamevasyāt /
tathā ca---yad yad virahaduḥ khaṃ me tadityatra ekaṃ yatpadaṃ sākāṅkṣaṃsyāt ityāśaṅkya samādhatte--iti na vācyamiti /
tathā hi iti /
yena kenacit ityasyāyamabhiprāyo vīpsayā tāvat samastā vyaktaya upasthāpyante /
tā vyaktaya eva tatpadena ca parāmarśa yadi vaktustātparyyaṃ tadā ekatatpadenaiva samastavyaktipāramarśāt yatpadadvayākāṅ kṣāpūraṇāt na tatpade vīpsā /
yathā darśitodāharaṇe /
tadāha--yena kenaciditi /
tathābhūtaṃ duḥ khatvasāmānyāvacchinnam /
yadi vīpsitayatpadadvayena tadvyaktitvena eva upasthāpayituṃ vakātustātparyyaṃ tadā bhavatyeva tatpade 'pi vīpsā /
yathā "yaṃ yaṃ vyatīyāya patiṃ varā sā vivarṇabhāvaṃ sa sa bhūmipālaḥ /
"ityatra "yāṃ yāṃ priyaḥ praikṣata kātarakṣīṃ sā sā hriyā namraṃmukī babhūta /
"yo yaḥ pāñcālagotre......tasya tasyāntako 'ham //
"ityatra ca /
********** END OF COMMENTARY **********
evamanyeṣāmapi vākyagatatvenodāharaṇaṃ bodhyam /
Locanā:
(lo, ī) anyeṣām anucitārthatvādīnām /
tatra aprayuktasya vākyagatatve yathā--"sa pātu vo duścyavano bhāvukānāṃ paramparām /
" atra duścyavana indraḥ /
grāmyatvasya yathā---"tāmbūlabhṛtagallo 'yaṃ bhallaṃ jalpati mānuṣaḥ /
"nihatārthasya yathā---sāyakasahāyavāhorityādi /
evamanyadapi /
atra padadoṣānantaraṃ padāṃśadoṣāṇām uddeśyakamaprāptatve yeṣāṃ vākyadoṣāṇāṃ padadoṣasajātīyatvena prathamaṃ kathanaṃ, "nyakkāro hyayameva"ityādeśca padadoṣajātīyatve 'pi avimṛṣṭavidheyāṃśasya viśeṣatvenaitat prastāva evodāharaṇam /
evaṃ dhammillasyetyāderapi kliṣṭaviśeṣatvena kliṣṭaprastāvaḥ /
nirarthakatvādīnāñca padamātraniṣṭatvena pañcānnirdeśaḥ sūtrasya sūgamapratipattaye /
********** END OF COMMENTARY **********
padāṃśe duḥ śravatvaṃ yathā---
"tadgaccha siddhayai kuru devakāryam" /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ña) tadgaccha siddhyai kuru devakāryyamityatra iti śrutikaṭuḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
"dhātumattāṃ girirdhatte" /
atra mattāśabdaḥ kṣībārthe nihataḥ /
"varṇyate kiṃ mahāseno vijeyo yasya tārakaḥ" /
atra vijeya iti kṛtyapratyayaḥ ktapratyayārthe 'vācakaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭa) klapratyayārthe avācaka iti /
na cātra cyutasaṃskāratā iti vācyam /
anirddiṣṭakālakāḥ pratyayāḥ triṣvapi kāleṣu bhavantītyanusāsanāt traikālikakriyāsveva tasya sādhutvāt /
parantu kālastasya na vācyaḥ /
kintu lakṣaṇīya eva sā lakṣaṇā na neyārthā /
anirddiṣṭetyādyanuśāsanena kālatrayavācakatvabhramaprayuktatvenāvācakatvameva /
Locanā:
(lo, u) vijeya ityanena vijetuṃ śakya eva pratipādyate natu vijitatvam /
********** END OF COMMENTARY **********
"pāṇiḥ pallavapellatraḥ" /
pelavaśabdasyādyākṣare aślīle /
Locanā:
(lo, ū) pelavaśabde hyādyakṣare utkalabhāṣāyāṃ puṃvyañjakasmārake /
********** END OF COMMENTARY **********
"saṃgrāme nihatāḥ śūrā vaco bāṇatvamāgatāḥ" /
atra vacaḥ śabdasya gīḥ śabdavācakatve neyārthātvam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭha) saṃgrāme iti--- vacobāṇatvaṃ gīrvāṇatvam /
gīḥ śabdavācakatva iti /
gīḥ śabdabodhakalpe ityarthaḥ /
na gīrvacaḥ śabdayordvayorapi vācyavācakatvena vākyabāṇatvarūpayogārthena devārthe kathaṃ śabdalakṣaṇeti vācyam /
bāṇaśabdapūrvavarttino gīḥ śabdasya parivṛttyakṣamatvāt vacobāṇaśabdena devābodhanāt /
yaugikaśaktisattve 'pi ānupūrvoviśeṣasya bodhapratibandhakatvāt /
śaktisattvādeva naca deve lakṣaṇā kintu gīḥ śabdabodhasya ānubhavikatvāt, gīḥ śabde eva lakṣaṇetyarthaḥ /
na caivaṃ gīḥ śabdo vāṇatvameva pratyetumucitam, na vākyabāṇatvamiti vācyam /
lakṣitagīḥ śabdenaikavākyabodhanāt tathā pratītiriti prapañcitamidamasmatkṛtakāvyaprakāśaṭīkāyāṃ vastravaidūryacaraṇairiti neyārthodāharaṇe /
********** END OF COMMENTARY **********
tathā tatraiva bāṇasthāne śareti pāṭhe /
atra padadvayamapi na parivṛttisaham /
jaladhyādau tūttarapadam, vāḍavānalādau pūrvapadam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍa) śareti pāṭha iti---tathā ca gīḥ śara iti na bhavati /
tathā pāṭhe 'pi neyārthatā ityarthaḥ /
jaladhyādautu iti /
uttarapadaṃ na parivṛttisamityarthaḥ /
evamuttaratrāpi /
tathā ca jalāśaya iti samudratvena rūpaemābodhakam /
yogārthenaiva bodhakam /
jalanidhirityatra tu upasargamātramabodhakam /
padaṃ tu tadeva /
pūrvapadaṃ tu parivṛttisaham /
tena vāridhirityādayo bhavanti /
baḍaveti tenāśvānala iti na bhavati baḍavāgniriti tu bhavati /
Locanā:
(lo, ṛ) vacaṛ śabdasyeti---atra vacobāṇaśabdena gīrvāṇo vivakṣitaḥ uttarapadameva parivṛttiṃ na sahata ityarthaḥ /
jalasthāne salilādipadaprayoge na kācitkṣatiḥ /
yathā---salilanidhiḥ payonidhirityādi /
********** END OF COMMENTARY **********
evamanye 'pi yathāsaṃbhavaṃ padāṃśadoṣā jñeyāḥ /
nirarthakatvādīnāṃ trayāṇāṃ ca padamātragatatvenaila lakṣye saṃbhavaḥ /
Locanā:
(lo, ṝ) nirarthakatvādīnāmiti /
padamātragatatvenaiva vākyagatatvenāpi lakṣye 'sambhavaḥ /
tathāvidhadoṣāvahaṃ hi ko nāma mūḍhaḥ punaḥ punarabhidadhyāt /
********** END OF COMMENTARY **********
kramato yathā---
"muñca mānaṃ hi mānini !" //
atra hiśabdo vṛttapūraṇamātraprayojanaḥ /
kuñjaṃ hanti kṛśodarī /
atra hantīti gamanārthe paṭhitamapi na tatra samartham /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍha) na tatra sāmarthyamiti /
śaktisattve 'pi jaṅghāpaddhatirityādau pratyayaviśeṣopapadaviśeṣasahakāreṇaiva gatismāraṇasamarthaṃ na svata ityarthaḥ /
punaḥ punaḥ gamyate, padbhyāṃ gamyate, iti hi jaṅghāpaddhatipadayorvyutpattiḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
"gaṇḍīvī kanakaśilānibhaṃ bhujabhyāmājadhne viṣamavilocanasya vakṣaḥ" /
"āṅo yamahanaḥ', "svāṅgakarmakācca" ityanuśāsanabalādāṅpūrvasya hanaḥ svāṅgakarmakasyaivātmanepadaṃ niyamitam /
iha tu tallāṅghatamiti vyākaraṇalakṣaṇahīnatvāt cyutasaṃskāratvam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṇa) cyutasaṃskāratvamāha---gāṇḍīvīti /
gāṇḍīvī arjunaḥ /
kanakaśilānibhaṃ kirātamūrttestrilocanasya vakṣo bhujābhyām ājaghne ityarthaḥ /
atra saṃskṛtacyutirvṛttau eva darśitā /
Locanā:
(lo, ḷ) gāṇḍīvī-arjunaḥ /
tallaṅgitāparāṅgakarmakasya tasyātmanepadaprayogādityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
nanvatra "ājadhne" iti padasya svato na duṣṭatā, api tu padāntarāpekṣayaiva ityasya vākyadoṣatā ? maivam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ta) tatrāsya vākyadoṣatvamāśaṅkate---nanviti /
na svata iti /
svāṅgakarmakatve 'dṛṣṭatvāt /
padāntareti---parāṅgakarmavācakapadāntaramityarthaḥ /
saṃskṛtacyuteḥ padamātradoṣatvam /
********** END OF COMMENTARY **********
tathāhi guṇadoṣālaṅkārāṇāṃ śabdārthagatatvena vyavasthitestadanvayavyatirekānuvidhāyitvaṃ hetuḥ /
iha tu doṣasya "ājaghne" iti padamātrasyaivānvayavyatirekānuvidhāyitvama, padāntarāṇāṃ parivarttane 'pi tasya tādavasthyāditi padadoṣatvameva /
tathā yathehātmanepadasya parivṛttāvapi na padadoṣaḥ, tathā hanprakṛterapīti na padāṃśadoṣaḥ /
Locanā:
(lo, e) ājaghna ityatra na sakalasya padasya parivṛttyasahanam /
kintu pratyayamātrasya /
tathā hi ājaghāna ityukte hanaprakṛtisadbhāve 'pi doṣasyābhāva ityāśaṅkya āha---yathāheti /
ayamarthaḥ--yatheha prakṛtyaṃśamavasthāpya pratyayāṃśaparityāge doṣābhāvaḥ /
tathā pratyayāṃśamavasthāpya prakṛtyaṃśaparityāge 'pītyubhayānvayavyatirekānuvidhāyitvāt padadoṣatābhyupagamaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
evaṃ "padmaḥ" ityatrāprayuktasya padagatatvaṃ bodhyam /
evaṃ prākṛtādivyākaraṇalakṣaṇahānāvapi cyutasaṃskāratvamūhyam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, tha) na vākyadoṣatvamiti sādhayitumāha---guṇadoṣeti /
śleṣaprasādādayo daśaguṇāḥ paroktāsteṣāmeva śabdārthagatatvāt /
svamate tu mādhuryaujaḥ prasādākhyāstraya eva guṇāḥ /
te tu rasavṛttaya eva /
ājaghne iti padasya doṣaśva padamātragāmīti darśayati---iha tviti /
tasyānvayavāyatirekānuvidhāyitvaṃ tu tadarthakasya ājaghāna ityasya prajahāretyasya ca dānena doṣābhāvāt /
padāntarāṇaāṃ tviti--viṣamavilocanādipadānāmityarthaḥ /
tasya tādavasthyāditi /
ajaghne iti padasya duṣṭatātādavasthyādityarthaḥ /
evaṃ handhātūttarātmanepadasya doṣatāprayojakānvayādyanuvidhānaṃ darśayitvā tasya padaikadoṣatāprasaktivāraṇāya ātmanepadapūrvavarttihandhātorapi tathātvamāha---yathehetyādi na padadoṣa iti /
prakṛtipratyayamelanena doṣatvāt padadoṣa eva /
na padāṃśadoṣa ityarthaḥ /
uktanyāyādaprayuktatvasyāpi padamātragatatvaṃ darśayati /
evaṃ padma ityatrāpi iti /
"bhāti padmaḥ sarovara" ityatroktaḥ puṃliṅgaḥ padmaśabdo 'prayukta ityarthaḥ /
idamupalakṣaṇam /
ādatte iti avācakapadasya śrutikaṭupadāderapi evaṃ nyāyāt padadoṣatetyarthaḥ /
idamatrāvadheyam /
tathāhi----yadi uktanyāyāt aprayuktatvādyanekadoṣāṇāmapi padamātradoṣatvamuktaṃ tatkathaṃ smārārttyandhaḥ ityādiṣu teṣāṃ vākyagatatvamudāhṛtam /
kathaṃ vā nirarthakatvacyutasaṃskṛtatvāsamarthatvānāmeva vākyadoṣato bahirbhāvaḥ kṛtaḥ /
aprayuktatvāvācakatvādīnāmapi tadvad bahirbhāvaucityāt /
atha teṣāmekavākyasthānekapadāvalambitvād vākyadoṣatā udāhṛtā iti cet tadā padamātradoṣatāprayojakatayā darśitanyāyakathanasya pramattagītataiva /
kiñca nirarthakatvāditrayasyāpi ekavākyasthānaikapadāvalambitvaṃ na sambhavati /
yathā "śobhanapathā gacchate /
sa punātu hi hariśca vaḥ /
hantītyarthāntare---hanti gaṅgāṃ samprati dhārmikaḥ /
iti tasmādetaddoṣatrayaviśiṣṭapadaghaṭitapadasamūhasya śabdabodhājanakatvād vākyatvāsambhava eva /
etattrayasya vākyadoṣato bahirbhāve 'vācakatvadoṣavyākhyāprasaṅgena asmābhirdarśito heturbodhyaḥ /
Locanā:
(lo, ai) prākṛtādīti---saṃskāro 'tra sūtravyākaraṇamātralakṣaṇaḥ /
saṃskiyate 'nena iti vyutpattiyogāt /
deṣāḥ kecit ityādikārikāvākyasya kākākṣi(golaka) nyāyena nirarthaka ityādivākye sambandhaḥ /
tena nirarthakatva yathā--- "payasāṃ pravāha iva saurasaindhavaḥ"atra surasindhorityetāvatāpi gatārthatve aṇ pratyayo nirarthakaḥ /
evaṃ vanakariṇāmityetāvataiva gatārthatve vanyakariṇāmityatra yapratyayaḥ /
tathā---"tadīyamātaṅgaghaṭāvighaccitai"rityatreyapratyayaḥ /
evaṃ "bisakisalayacchedapātheyavanta"ityatra vatupapratyayaḥ /
tena padaparamityatra paramityanena vākyamātravyavacchedaḥ /
nanu "kuñjaṃ hanti kṛśodarī"ityatra han prakṛtereva parivṛttayasahatvādasagarthasya padāṃśaniṣṭatvameva kathaṃ padaniṣṭatvamiti cet /
atrocyate asamarthatvasya pṛthak padaniṣṭatvasya prāyeṇādarśanāt prakṛtipratyayau hi svārthabodhakau /
ityanādṛtya samuditaṃ padaṃ vācakamiti matamālambya intītyatra padaniṣṭatvamevoktam /
ata eva kāvyaprakāśakṛtāpi-- apāsya cyutasaṃskāramasamarthaṃ nirarthakam /
vākye 'pi doṣāḥ santyete padasyāṃśe 'pi kecana //
iti sūtraṃ padāṃśadoṣodāharaṇaprastāve 'samarthatve 'pyuktam /
dinaśoṇitādipadeṣau parivṛttisahatve 'pi mukhyataradharmirūpapratipādakapratipādikānāṃ tathāvidhatvābhāvād avācakatvādīnāṃ padagatatvāmuktam /
ata evālaṅkāre "sunayane ! nayane vidhehī"tyasyāpaunaruktye 'pi lāṭānuprāsa uktaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
iha tu śabdānāṃ sarvathā prayogābhāve 'samarthatvam /
viralaprayoge nihatārthatvam /
nihatārthatvamanekārthaśabdaviṣayam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, da) idānīṃ darśitasvasvalakṣaṇānusāreṇaiva uktadoṣāṇāṃ parasparabhedasambhave 'pi bhedāntaramāha--iva śabdānāmiti /
śabdānāmasamarthādiśabdānāṃ parasparabheda ityanvayaḥ /
śabdānāmityatra duṣṭaśabdānāmityarthaḥ /
sarvathā prayogābhāva iti jaṅghāpaddhatirityetanniṣṭhasahakāriviśeṣaṇaṃ vineti śeṣaḥ /
viraleti---prasiddhāprasiddhānekārthaviṣayam /
nihatārthatvaṃ viralaprayoge ityarthaḥ /
Locanā:
(lo, o) sarvathā prayogābhāvaḥ ata eva vākyadoṣamadhye 'gaṇanam /
evaṃvidhaskhalanasya kādācitkasyāpi durllabhatvāt viralaprayoge nihatārthatvam /
ata evāhuḥ- aprayuktanihatārtho śleṣādāvaduṣṭāviti /
********** END OF COMMENTARY **********
apratītatvaṃ tvekārthasyāpi śabdasya sārvatrikaprayogavirahaḥ /
aprayuktatvamekārthaśabdaviṣayam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, dha) asamarthatvāprayuktayorbhedamāha---aprayuktatvamiti /
anekārthaśabdeti, śabdo 'tra dhātuḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
asamarthatvamanekārthaśabdaviṣayam /
asamarthatve hantyādayo 'pi gamanārthe paṭhitāḥ /
avākacatve dinādayaḥ prakāśamayādyarthe, na tatheti parasparabhedaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, na) asamarthatvāvācakatvāyorbhedamāha---asamartheti /
asyānekārthatvaṃ grāhayati---hantyādaya iti /
Locanā:
(lo, au) sārvatrikaprayogavirahaḥ, kiñca nihatārthatver'thadakṣamapi laukikam /
apratītahetustvekor'thaḥ śastrīya eva /
dvitīyastu sambhavannapi laukikaḥ /
tathānucitārthamapi laukikam apaśvādipadānāmāropitatvāt tadabhedaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
evaṃ padadoṣasajātīyā vākyadoṣā uktāḥ, samprati tadvijātīyā ucyante---
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pa) idānīmuktaṣoḍaśadoṣabhinnān trayoviṃśativākyadoṣān vaktumāha---evaṃ padeti /
pade yo doṣaḥ vākye 'pi tādṛśadoṣasya sattvāt---tatsajātīyatā; tadavṛttestadvijātīyatā /
Locanā:
(lo, a) samprati vakṣyamāṇānāṃ vākyadoṣāṇāṃ samanantarebhyo bhedadarśikāṃ kārikāmāha--evamiti /
padadoṣāṇāṃ sajātīyāḥ śrutikaṭvādaya ubhayatra varttamānatvād vākyamātragāḥ na punaḥ śrutikaṭvādivat padatadaṃśavākyagāḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
"varṇānāṃ pratikūlatvaṃ, luptā'hatavisargate /
adhikanyūnakathitapadatāhatavṛttatā
patatprakarṣatā, sandhau viśleṣāślīlakaṣṭatāḥ /
ardhāntaraikapadatā samāptapunarāttatā
abhavanmatasambandhākramāmataparārthatāḥ /
vācyasyānabhidhānaṃ ca bhagnaprakamatā tathā
tyāgaḥ prasiddherasthāne nyāsaḥ padasamāsyoḥ /
saṃkīrṇatā garbhitatā doṣāḥ syurvākyamātragāḥ
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pha) luptāhateti---luptavisargatā āhatavisargatā ceti doṣadvayam /
adhikapadatā nyūnapadatā kathitapadatā ceti doṣatrayam /
viśleṣatāślilatā kaṣṭatā ca sandhau doṣatrayam /
abhavanma--sambandhatā akramatā amataparārthatā ceti doṣatrayam /
padasamāsayorasthāne nyāsa iti doṣadvayam /
********** END OF COMMENTARY **********
varṇānāṃ rasānuguṇyaviparītatvaṃ pratikūlatvam /
yathā mama---
"ovaṭṭai ullaṭṭai saaṇo kahiṃpi moṭṭāai ṇo parihaṭṭai /
hiaeṇa phiṭṭai lajjāi khuṭṭai dihīe sā" //
atra ṭakārāḥ śṛṅgārasaparipanthinaḥ kevalaṃ śaktipradarśanāya nibaddhāḥ /
eṣāṃ caikadvitricatuḥ prayoge na tādṛśagrasabhaṅga iti na doṣaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ba) ovaṭṭa iti---avaluṭhati ulluṭhati, luṭhati, śayane kadāpi /
muñcati no parihasati hṛdaye enaṃ paśyati, lajjayā khidyati /
virahiṇyāḥ kriyāvarṇanamidam /
avaluṭhati avāṅmukhībhavati, ulluṭhati uttānā bhavati /
luṭhati pārśvaṃ bahuśaḥ parāvarttayati /
śayane śayyāyām /
hṛdaye enaṃ muñcati parihasati /
lajjayā paśyati ca diśi diśi khidyati ca ityarthaḥ /
na doṣa iti /
na pratikūlavarṇatvadoṣa ityarthaḥ /
duḥ śravatvadoṣastu tadā bhavatyeva /
Locanā:
(lo, ā) rasānuguṇyaṃ guṇaprastāve vakṣyamāṇam /
ovaṭṭai iti---saṃskṛtacchāyā---"apavarttata udvarttate parivarttate śayane kasminnapi /
ramate no vilulitahṛdaye bhraśyati lajjayā truṭyati dhṛtau sā" //
iti /
eṣāṃ tu ityādināsyavākyagataśrutikaṭvādervijātīyatvaṃ sūcitam /
vikaṭavarṇādīnāṃ padapadāṃśaniṣṭhatve 'pi duṣṭatvam /
kintu tathāsati teṣāṃ padapadāṃśadoṣatvam /
ata eva tathāvidhānāṃ bahuvāraprayoge padadoṣasajātīyo vākyadoṣaḥ /
ṭakāradīnāṃ tu ekapadaniṣṭhatve nāyaṃ doṣaḥ /
varṇavākyavyapitve evetyatra padadoṣasajātīyo vākyadoṣaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
"gatā niśā imā bāle !" /
atra luptavisargāḥ /
āhatā otvaṃ prāptā visargā yatra /
yathā---
"dhīro varo naro yāti" /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, bha) luptavisargatvamāha--gatā niśā imā bāle /
gatā niśā iti /
atra ghoṣavati svare ca visargatrayalopaḥ /
bandhaśaithilyakāritvamatra doṣatābījam /
ekadvilope tu tadabhāvānna doṣaḥ /
āhateti---asya tu bahuśaḥ pāta eva doṣaḥ /
Locanā:
(lo, i) evaṃ ḷuptāhataprayogayorapi sakṛdeva prayoge na doṣaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
"pallavākṛtiraktoṣṭhī" /
atrākṛtipadamadhikam /
evam---"sadāśivaṃ naumi pinākapāṇim" /
iti viśeṣaṇamadhikam /
"kuryāṃ harasyāpi pinākapāṇoḥ'iti /
atra tu pinākapāṇipadaṃ viśeṣapratipattyarthamupāttamiti yuktameva /
yathā vā---
"vācamuvāca kautsaḥ" /
atra vācamityadhikam /
uvācetyanenaiva gatārthatvāt /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ma) pallaveti---pallavaraktetyuktyaiva vivakṣitasiddheḥ /
viśeṣaṇamadhikamiti /
apuṣṭārthadoṣasaṃkīrṇamidam /
viśeṣapratipattyarthamiti---dhanurdharaṇādapyasau na māṃ vārayituṃ śakta ityartho viśeṣaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
kvacittu viśeṣaṇadānārthaṃ tatprayogo yujyate /
yathā---
"uvāca madhurā vācam" iti /
kecittvāhuḥ---yatra viśeṣaṇasyāpi kriyāviśeṣaṇatvaṃ sambhavati tatrāpi tatprayogo na ghaṭate /
yathā---
"uvāca madhuraṃ dhīmān" iti /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ya) kvacittu iti---kvacit sthala ityarthaḥ /
tatprayogo vācamityasya prayogaḥ /
etacca kāvyaprakāśakṛtā dūṣitam /
tadāha---kecittviti---atrāpi na yujyata iti prakāśābhiprāyamabuddhvā likhitaṃ vācprayogastu upapattyantarāsattvād yujyata eva /
kintu viśeṣaṇadānārthaṃ tatprayoga ityuktireva viśeṣaṇasya kriyāviśeṣaṇasambhavoktyā dūṣitā na tu vācamityasya prayogaḥ /
"ūce vacastāpasakuñjareṇa" "nṛpamūce vacanaṃ vṛkodaraḥ /
"saṃprasthito vācamuvāca kautsaḥ" /
"jagāda vākyaṃ girirājaputrī" /
ityādibahuprayogadarśanāttatprayogasya tatsammatatvādeva /
tadupapattistu yathā---vacerdvidhā vuyatpattiḥ kaṇṭhatālvādyabhighātaḥ tajjanyaṃ vacanaṃ cārthaḥ /
tatra vacanārthakatayā prayoge vācamiti na prayujyate /
kaṇṭhatālvādyabhighātārthakatayā prayoge tu tatkarmabhūtasya vācamityasya yujyata eva prayoga iti /
yacca vācamityadhikamityuktaṃ tadapi yuktam /
vac dhātorvacanārthakatve vācamityasya punaruktatvādeva /
punaruktabhāva eva adhikapadatvadoṣaprasakteḥ /
yathā---pallavākṛtiraktetyatra /
Locanā:
(lo, ī) adhikaṃ sadāśivamityato viśeṣapratipattyabhāvāt /
upāttasyāpi pinākīti padena viśeṣapratipatterivetyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
"yadi mayyarpitā dṛṣṭiḥ kiṃ mamendratayā tadā" /
atra prathame tvayeti padaṃ nyūnam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ra) nyūnapadatvamāha---yadi mayīti---mama indratayā indratvena tadā kimityarthaḥ /
Locanā:
(lo, u) tvayeti /
nūnaṃ prastutakāvyapratipādakasya cāsaṃmukhīnasya mahātmana eveti dṛṣṭipātena vakturabhiṣṭapūraṇamiti /
tasyānirddeśena yasya kasyacidapi dṛṣṭapātasūcanena tatpratyāyanamantharamiti bhāvaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
"ratilīlāśramaṃ bhinte salīlamanilo vahan" /
atra līlāśabdaḥ punaruktaḥ /
evam---"jakṣurvisaṃ dhṛtavikāsivisaprasūnāḥ" /
atra visaśabdasya dhṛtaparisphuṭatatprasūnā iti sarvanāmnaiva parāmarśo yuktaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, la) kathitapadatvamāha---ratilīleti /
līlāśabda iti salīlabhityatra līlāśabda ityarthaḥ /
punarukta iti /
punaḥ kathita ityarthaḥ /
natu punaruktadoṣaḥ /
śabdārthayoranvayabhedena punaruktyabhāvāt tasyārthadoṣatvāt /
nyūnapadottaraṃ kathitapadasyaiva kramaprāptatvācca /
cakṣuriti /
bisaprasūnaṃ padmam /
dhṛtavikāśitatkāḥ sainyāḥ senāsamavetajanāḥ visaṃ mṛṇālaṃ jakṣuḥ bubhujire /
atra bisaśabdasyeti kathitapadatvamiti śeṣaḥ /
pāṭhāntareṇa kathitapadatvoddhāraucityaṃ darśayati---dhṛtaparisphuṭeti /
********** END OF COMMENTARY **********
hatavṛttam---lakṣaṇānusaraṇo 'pyaśravyam, rasānanuguṇam, aprāptagurubhāvāntalaghu ca /
krameṇa yathā---
"hanta ! satatametasya hṛdayaṃ bhinte manobhavaḥ kupitaḥ" /
"ayi ! mayi mānini ! mā kuru mānam" /
idaṃ vṛttaṃ hāsyarasasyaivānukūlam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, va) hatapadārthatraividhyena trividhaṃ hatavṛttamāha---hatavṛttamiti /
aprāptagurubhāvaḥ, antalaghuḥ pādāntalaghuryasya tādṛśavākyamityarthaḥ /
atra padamadhyayativaśādaśravyavṛttamāha---hanta satatametasyā iti /
atra satatametasya ityatra padamadhye yatiraśravyā /
paḍhamaṃ vāradamatteti gāhācchandolakṣaṇānusaraṇamastyeva /
rasānanuguṇavṛttamāha---ayi mayi mānini iti /
idaṃ vṛttamiti dodhakaṃ nāma vṛttaṃ chanda ityarthaḥ /
Locanā:
(lo, ū) hanteti--hanta satatametasyā iti /
etat dvitīyāryyālakṣaṇānugame 'pi śrutivairasyajā /
idamiti /
ayamāśayaḥ--sāmānyato hāsasya śṛṅgārarasapratikūlyābhāve 'pi tathāvidhamānasthale smaraśaraviṣārdditasya nāyakasyoktau pratikūlateti
********** END OF COMMENTARY **********
"vikasita-sahakāra-bhāra-hāri-parimala eṣa samāgato vasantaḥ" /
yatpādānte laghorapi gurubhāvaḥ uktaḥ, tatsarvatra dvitīyacaturthapādaviṣayam /
prathamatṛtīyapādaviṣayantu vasantatilakādereva /
atra"pramuditasaurabha āgato vasantaḥ" iti pāṭho yuktaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, śa) aprāptagurubhāvāntalaghu āha---vikasiteti--eṣa vasantaḥ samāgataḥ /
kīdṛśaḥ vikasitasahakārabhārasya hārī manohārī parimola yatra tādṛśaḥ /
atra hārīti pādāntalaghorgururbhāvāprāptiḥ /
pādāntalaghorgurubhāvaprāpteḥ viṣayaṃ darśayatiyatpādānta iti, vasantatilakādāveveti /
nahyatra puṣpitāgrā chandasītyarthaḥ /
pāṭhaṃ pariṣkāroti---atreti---pramuditaṃ pramodaviṣayaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā vā---
"anyāstā guṇaratnarohaṇabhuvo dhanyā mṛdanyaiva sā sambhārāḥ khalu te 'nya eva vidhinā yaireṣa sṛṣṭo yuvā /
śrīmatkāntijuṣāṃ dviṣāṃ karatalāt strīṇāṃ nigtabasthalāt dṛṣṭe yatra patanti mūḍhamanasāmastrāṇi vastrāṇi ca" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṣa) śārddūlavikrīḍiteti darśayati---anyāstā iti /
ratnarohaṇabhuvaḥ prasiddhā eva, guṇaratnarohaṇabhuvastvanyā vilakṣaṇā eva /
evaṃ dhanyā mṛdanyaiva, evaṃ sambhārā api khalvanye /
evaṃ yairarthāt yadguṇaratnamṛdviśeṣasahitaiḥ sambhāraireṣa yuvā vidhinā sṛṣṭaḥ /
yatra yūni dṛṣṭe sati mūḍhamanasāṃ dviṣāṃ karatalādastrāṇi mūḍhamanasāṃ strīṇāṃ nitambasthalād vastrāṇi ca patanti ityarthaḥ /
śrīmadityādi dvayorviśeṣaṇam /
dviṣāṃ moho bhayena /
strīṇāṃ mohaḥ kāmena /
********** END OF COMMENTARY **********
atra "vastrāṇi ca" iti bandhasya ślathatvaśrutiḥ /
Locanā:
(lo, ṛ) rohaṇo māṇikyādriḥ /
athavā guṇaratnasya rohaṇamutpattiryāsu tā bhuvaḥ /
sambhāra upakāraṇam /
mṛtsamavāyikāraṇarūpaḥ pārthivo bhāgaḥ /
atra cakārasya atīvraprayatnoccāryyatayā bandhaśothilyam /
********** END OF COMMENTARY **********
"vastrāṇyapi" iti pāṭhe tu dārḍhyamiti na doṣaḥ /
"idamaprāptagurubhāvāntalaghu" iti kāvyaprakāśakāraḥ /
vastutastu "lakṣaṇānusaraṇo 'pyaśravyam" ityanye /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, sa) atra caturthapādāntalaghorbandhaśauthilyakāritvena gurukāryyabandhadārḍhyakāritvābhāvādaśravyavṛttadoṣa ityāha---atreti /
bandhadārḍhyamiti na doṣa iti /
takhatvakaraṇānna doṣa ityarthaḥ /
kāvyaprakāśakāramate dvayamapyaprāptagurubhāvāntalaghubhūtāpahatavṛttadoṣa evetyāha---idamapīti /
anyamate tu, aśravyavṛttarūpahatavṛttamevedamityāha---vastutastu iti /
atra svamatānusāriṇa evānye ityanenoktāḥ /
Locanā:
(lo, ṝ) lakṣaṇānusaraṇe 'pyatra dvitīyacaturthapādāntalaghoraprāptagurubhāvādityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
projjalajjvālanajvālā-vikaṭorusaṭācchaṭaḥ /
Locanā:
(lo, ḷ) grīvāgatoddāmakesarakalāpaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
śvāsakṣiptakulakṣmābhṛt pātu vo narakeśarī //
atra krameṇānuprāsaprakarṣaḥ patitaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ha) patatprakarṣamāha---projjvaladiti---narakesarī vaḥ pātu /
kīdṛśaḥ /
projjvalataḥ jvalanasya jvālāvat vikaṭā sundarī urusaṭānāṃ chaṭā kāntiryasya tādṛśaḥ /
śvāsenākṣiptāḥ pātitāḥ kulakṣmābhṛtaḥ kulācalā yena tādṛśaḥ /
pāto nyūnatā /
********** END OF COMMENTARY **********
"dalite utpale ete akṣiṇī amalāṅgi ! te" /
evaṃvidhasandhiviśleṣasya asakṛta prayoga eva doṣaḥ /
Locanā:
(lo, e) asakṛtprayoga eva sakṛtprayoge tathāvidhārucidāyitvābhāvāt /
********** END OF COMMENTARY **********
anuśāsanamullaṅghya vṛttabhaṅgabhayamātreṇa sandhaiviśleṣasya tu sakṛdapi /
yathā---
"vāsavāśāmukhe bhāti induścandanabinduvat" /
Locanā:
(lo, ai) bhātīndurityanayorvṛttopagatatvena sandhairna kṛtaḥ, tacca mahākavisamayaviruddham /
ādyantaragatayorevetyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
"calaṇḍāmaraceṣṭitaḥ" iti /
atra sandhau jugupsāvyañjakamaślīlatvam /
"urvyasāvatra tarvālīmarvante cārvavasthitiḥ" /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ka) viśleṣasandhimāha--daliteti /
dalite vṛntādākṛṣṭe evaṃvidhe vyākaraṇaniṣiddhasandhau /
vāsavāśā aindrī dik /
aślīlasandhimāha---calaṇḍāmaraceṣṭiteti /
atra sandhau laṇḍāśabdotpattyāpabhraṃśalaṇḍāśabdārthasya dīrghapurīṣavyañjanayā jugupsā /
mauliḥ śreṇīḥ /
cāruravasthitiryasyāstādṛśītyarthaḥ /
atra sandhyutpannā varṇāḥ kaṭavaḥ /
Locanā:
(lo, o) marvante--marorante asau urvo iti sambandhaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
"atra sandhau kaṣṭatvam /
"indurvibhāti karpūragaurairdhavalayan karaiḥ /
jaganmā kuru tanvaṅgi ! mānaṃ pādānate priye" //
atra jagaditi prathamārddhe paṭhitamucitam /
"nāśayanto ghanadhvāntaṃ tāpayanto viyoginaḥ /
patanti śaśinaḥ padā bhāsayantaḥ kṣamātalam" //
atra caturthapādo vākyasamāptāvapi punarupāttaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, kha) samāptapunarāttatāmāha---nāśayanta iti /
atreti /
tṛtīyapāde viśeṣasya kriyānvayena vākyārthasamāptāvapi anākaṅkṣitaviśeṣaṇānvayārthaṃ viśeṣasyāvṛttirūpo 'tra doṣaḥ /
atra hi dhvāntanāśanenaiva kṣamātalabhāsanaprāptau tadviśeṣaṇam anākaṅkṣitam /
yatra tu viśeṣaṇe ākāṅkṣā tiṣṭhati tatra nāyaṃ doṣaḥ /
tathā---"adyāpi stanepathuṃ janayati śvāsaḥ pramāṇādhikaḥ /
'; ityatra pramāṇādhikatvaviśeṣaṇaṃ vinā prakṛtaśvāsena stanevapathvajananāt śvāsasya pramāṇādhikatva ākāṅkṣā /
evaṃ "ua ṇiccala" ityādānapyupamānālaṅkārarūpaprakarṣaprāptyarthamākāṅkṣā /
evamevānyatrāpi vicāryam /
********** END OF COMMENTARY **********
abhavanmatasambandho yathā---
"yā jayaśrīrmanojasya yayā jagadalaṅkṛtam /
yāmeṇākṣīṃ vinā prāṇā viphalā me kuto 'dya sā" //
atra yacchabdaniddiṣṭanāṃ vākyānāṃ parasparanirapekṣatvāt tadekāntaḥ pātinā eṇākṣīśabdena anyeṣāṃ sambandhaḥ kaverabhimato nopapadyata eva /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ga) abhavanniti /
asambhavan asambhavī kaverabhimatasambandho yatretyarthaḥ /
asambhavaśca śābdavyutpattirāhityāt /
taccodāharaṇe darśayiṣyate /
yā jayaśrīriti---atra yā eṇākṣī /
yayā eṇākṣyā ityevameṇākṣīviśeṣyako 'nvayaḥ kaverabhipretaḥ sa ca na sambhavati /
dvitīyāntapadārthasya, yā, yayeti prathamāntatṛtīyāntayatpadārthayoḥ abhedena viśeṣyabhāvāpyutpatteriti pratipādayitumāha---atreti /
nanu yā yayetyanayorna eṇākṣyāmanvayaḥ /
kintu yā yayetyanayoreva parasparamanvaya ityatrāha---yacchabdanirddiṣṭānāmiti /
nirapekṣatvādanvayitvānnirākāṅkṣatvena tathātvaṃ bodhyam /
tathā ca eṇākṣyāmeva sākāṅkṣatvāt tadviśeṣyaka eva /
yā yayetyānayorarthānvayaḥ kaverabhimataḥ sa ca na sambhavatītyāha---ekāntaḥ pātineti /
yāṃ vineti /
ekaṃ yatpadaṃ tadantaḥ pātinā tadarthānvayinā eṇākṣīśabdena eṇākṣīśabdārthena ityarthaḥ /
anyeṣāṃ yā yayeti yacchabdārthānāṃ dvayorapyatra bahutvāropād bahuvacanam /
na cātra eṇākṣīmitipadasya vibhaktivyatyayena yā yayetyanayoranvaya iti bācyam, avyatyayena prathamamanvitasyaiva vyatyayavyutpatteḥ /
atra tu paścādeva yām ityasyāvyatyayenānvayaḥ /
Locanā:
(lo, au) samāptapunarāttatve udāharati /
abhavan, matam, iṣṭam, arthāt kaveḥ yogaḥ sambandho yatra /
parasparanirapekṣatvādanuvādyatvena tacchabdanirddiṣṭavidheyavākyasya guṇabhūtvena tulyatayāsamavāyāt /
yadāhuḥ--"guṇānāṃ ca parārthatvāt asambandhaḥ, samtvāt syāditi"tadekāntaḥ pātināṃ teṣāṃ-vākyānāmekavākyāntaḥ pātinām /
********** END OF COMMENTARY **********
"yāṃ vināmī vṛthā prāṇā eṇākṣī sā kṛto 'dya me" /
iti tacchabdanirdiṣṭavākyāntaḥ pātitve 'pi yacchabdaniddiṣṭavākyaiḥ sambandho ghaṭate /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, gha) yadi tu tacchabdārthasya viśeṣyatayā eṇākṣīśabdaḥ prayujyate tadādoṣa ityāha---yāṃ vinā me vṛthā iti /
sā eṇākṣīti tacchabdaviśeṣyatayaiva prayogaḥ /
sarvairapīti /
na ca tathāpiṃ bhinnavibhaktikayattatpadārthayoḥ kathamabhedānvaya iti vācyam /
tatpadārthānvitaviśeṣyasya yatpadārthe 'nvaye samānavibhaktikatvaniyamābhāvāt /
yathā yatra dhūmaḥ sa deśo vāhnimān ityatra tatpadārthānvitasya prathamāntapadārthasya deśasya saptamyantayatpadārthe 'nvayaḥ /
Locanā:
(lo, a) yathā taddhaṭate tadāha /
yāṃ vinetyādiḥ /
tacchabdanirddiṣṭaṃ vedheyaṃ vākyam /
sambandha eṇākṣīśabdasya ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā vā---
"īkṣase yatkaṭākṣeṇa tadā dhanvī manobhuvaḥ" /
atra yadityasya tadetyanena sambandho na ghaṭate /
"īkṣase cet" iti tu yuktaḥ pāṭhaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṅa) atra prathamamapi vyatyayamaṅgīkurvataḥ pratyudāharaṇāntaramāha---īkṣase yaditi /
yato hetorityarthaḥ /
atreti---yaditipadena kaṭākṣekṣṇasyopasthānam /
tadetyanena tu kālasyopasthānam ityekārthānupasthānāttayornābhedānvayaḥ ityarthaḥ /
īkṣase cediti /
tathā ca yadi kaṭākṣeṇa īkṣase tadā tena kaṭākṣeṇa manobhavaḥ dhanvī ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā vā---
"jyotsnācayaḥ payaḥ pūrastārakāḥ kairavāṇi ca /
rājati vyomakāsārarājahaṃsaḥ sudhākaraḥ" //
atra vyomakāsāraśabdasya samāse guṇībhāvāttadarthasya na sarvaiḥ saṃyogaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ca) itthamabhedānvayasambhavaṃ darśayitvā bhedānvayāsambhavamāha---jyotsnācaya iti /
kāsāraḥ saraḥ /
vyomarūpe 'smin jyotsnācayādirūpapayaḥ pūrādaya ityarthaḥ /
atreti---kāsāre rājahaṃsa ityevaṃśamāse tatpuruṣe uttarapadārthasya viśeṣyatvāt kāsāraśabdārthasya viśeṣaṇībhāva eva guṇībhāvaḥ /
tādṛśaguṇībhūtasya ca viśeṣyāntare 'pi guṇībhāvo 'vyutpanno nirākāḍkṣatvāt, tathā ca tasya payaḥ pūrādau viśeṣaṇībhāvena anvayāsambhava ityarthaḥ /
tādṛśaviśeṣaṇasya anyatra viśeṣyābhāvenānvaye tu nirākāṅkṣatvam /
ata eva caitrasya dāsabhāryyā ityatra bhāryyāyaṃ viśeṣaṇasya dāsasya caitraviśeṣyābhāvenānvaye sākāṅkṣataiva /
Locanā:
(lo, ā) sarvaiḥ payaḥ pūrādipadārthaiḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
vidheyāvimarśe yadevāvimṛṣṭaṃ tadeva duṣṭam /
iha tu pradhānasya kāsārapadārthasya prādhānyenāpratīteḥ sarvo 'pi payaḥ pūrādiśabdārthastadaṅgatayā na pratīyata iti sarvavākyārthavirodhāvabhāsa ityubhayorbhedaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, cha) abhavanmatayogavidheyāvimarśayorbhedamāha---vidheyāvimarśa iti /
vidheyāvimarśe 'nvayabodho jāyata eva /
kintu vidheyasya vidheyatvāpratītyā yadeva vidheyamavimṛṣṭaṃ tadeva duṣṭamityarthaḥ /
na caivaṃ tasya vākyadoṣatvabhāvāpattiriti vācyam /
uddeśyasambandhitayā vidheyatvāpratītyā uddeśyaghaṭitavākyasyānvayavyatirekād vākyadoṣatvād duṣṭaṃ tu vidheyapadamevetyarthaḥ /
prakṛte tu nirākāṅkṣatvenānvayāsambhavādanvayapratiyogisamastameva duṣṭamityāha---iha tviti /
pradhānasyeti---payaḥ pūrādisamastānvayitvena pradhānasyetyarthaḥ /
prādhānyeneti samastānvayitvenetyarthaḥ /
tadaṅgatayeti tadanvayitvenetyarthaḥ /
tirobhāva itīti /
bodhānupapattirityarthaḥ /
Locanā:
(lo, i) yadevocchūnatvādervṛthātvaṃ tadeva duṣṭam /
na tu sarvavākyānāṃ tirobhāvaḥ /
evaṃ kalpopapadāḥ drumāḥ /
kalpopapadatvaṃ drumasya natu drumārthasya /
ityevamādiṣu abhavanmatayogo boddhavyaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
"anena cchindatā mātuḥ kaṇṭhaṃ paśunā tava /
baddhasparddhaḥ kṛpāṇo 'yaṃ lajjate mama bhārgava !" //
atra "bhārgavanindāyāṃ prayuktasya mātṛkaṇṭhacchedanakarttṛtvasya paraśunā sambandho na yuktaḥ" iti prācyāḥ /
"paraśunandāmukhena bhārgavanindādhikyameva vaidagdhyaṃ dyotayati " ityādhunikāḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ja) vācyārthe vivakṣitasya vyaṅgyārthayogasyāsambhave 'pi kvacidayaṃ doṣa iti kāvyaprakāśakṛnmataṃ dūṣayitumāha---aneneti /
tava mātuḥ kaṇṭhaṃ chindatā ityanvayaḥ /
mama kṛpāṇa ityanvayaḥ /
prācyāḥ kāvyaprakāśakṛdādayo dūṣayanti /
paraśviti /
bhārgavasyādhikanindā kartaro adhikaṃ vaidagdhyaṃ dyotayati ityanvayaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
akramatā yathā---
samaya eva karoti bālabalaṃ praṇigadanta itīva śarīriṇām /
śaradi haṃsaravāḥ paruṣīkṛtāḥ svaramayūramayūrayaṇīyatām //
atra parāmṛśyamānavākyānantarameveti śabdopayogo yujyate, na tu "praṇigadanta" ityanantaram /
evam ----
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, jha) akramateti--avyavadhānena taduttarapātaniyamenaiva tatparāmarśakasya śabdasya tatparāmarśārthamanyottarapātastattvam /
samaya eveti /
paruṣīkṛtāḥ duḥ śravīkṛtāḥ svarā yeṣāṃ tādṛśa mayūrā yatra kriyāyāṃ tādṛśaṃ yathā syāttathā śaradiṃ haṃsaravā ramaṇīyatām ayuḥ prāptavantaḥ /
kīdṛśāḥ ? śarīriṇāṃ balābalaṃ samaya eva karotīti vinigadantaḥ kathayanta iti /
mayūraravāpekṣayā haṃsaravāṇāmapakṛṣṭatve 'pi śaradiṃ haṃsaravāṇāṃ paruṣīkaraṇāt samayena svarāṇāṃ balābalakaraṇāt śarīriṇāmapi balābalalābha iti bhāvaḥ /
atreti---parāmṛśyavākyaṃ balāvalamityuktam /
atra ca śarīriṇāmapibalābalam iti anvaye kliṣṭatāpi bodhyā /
Locanā:
(lo, ī) natu praṇigadanta ityanantaram /
evaṃ sati praṇigadanta iti padasyāpi anuvādyavākyapraveśaśaṅketyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
"dvayaṃ gataṃ saṃprati śocanīyatāṃ samāgamaprārthanayā kapālinaḥ /
kalā ca sā kāntimatī kalāvatastvamasya lokasya ca netrakaumudī" //
atra tvamityanantarameva cakāro yuktaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ña) dūyaṃ gataṃ samprati śocanīyatāmiti---tapasyantīṃ pārvatīṃ pratijaṭilaveśasya śivasya svanindāvākyamidam /
candrakalā eva prāk śocanīyā āsīt saṃprati tu tavāpi tathātvād dvayamiti /
nindrāpratipādanārthaṃ kapālavattvakathanaṃ kalāyāḥ prārthanā ca tatsamāgamādanumeyā /
********** END OF COMMENTARY **********
amataparārthatā yathā---
"rāmamanmathaśareṇa tāḍitā-" ityādi /
atra śṛṅgārasasya vyañjako dvitīyor'thaḥ prakṛtarasavirodhitvādaniṣṭaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭa) amateti---parārtho 'prakṛtārtho rūpyamāṇasvarūpo 'mataḥ prakṛtarasavirodharasavyañjakatvenānucitaḥ yatra tādṛśaṃ vākyamityarthaḥ /
rāmamanmatheti--sā niśācarī rākṣasī tāḍakā eva niśācarī abhisārikā rāmasya eva manmathasya kandarpasyaiva duḥ sahena śareṇa hṛdaye tāḍitā satī durgandhavad rudhiraṇaiva gandhadravyayuktaraktacandanaiva ukṣitā jīviteśasya yamasyaiva jīviteśasya prāṇeśasya upanāyakasya vasatiṃ gatā ityarthaḥ /
atreti---dvitīyor'tho rūpyamāṇaḥ manmathābhisārikādirūpaḥ aniṣṭaḥ anucitaḥ prakṛtavībhatsavirodhiśṛṅgāravyañjakatvāt /
Locanā:
(lo, u) jīviteśo yamaḥ prāṇeśaśca prakṛto rasaḥ bībhatsaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
vācyasyānibhidhānaṃ yathā---
"vyatikramalavaṃ kaṃ me vīkṣya vāmākṣi ! kupyasi" /
atra vyatikramalavamapītyaparivaśyaṃ vaktatryo noktaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭha) vācyasyānabhidhānamiti---vācyam avaśyaṃ vaktavyaṃ tasyoccāraṇenādhyāhāreṇa ca anabhidhānamityarthaḥ /
nyūnapade tu adhyāhāreṇābhidhānamiti bhedo vakṣyate /
vyatikramalavamiti---prītihetukriyāvyatikramasyālpabhāvamapītyarthaḥ /
atretisthūlāsthūlavyatikramasāmānyādarśanārthaṃ vyatikramasya lavaṃ kathamapīti vācyamityarthaḥ /
atra tu vyatikramalavamapīti apikārādhyāhareṇāpi na vivakṣitasiddhiḥ /
vyatikramasyetyeva samāsena ṣaṣṭhīsattva eva vyatikramasambandhisthūlabhāgapratītisambhavānnatu vyatikramalavamapīti /
samāse tadā vyatikramalavaṃ padārthantaramapītyevamva bodhodayādato 'troccāraṇenādhyāhāreṇāvaśyaṃ vācyasyānabhidhānam /
********** END OF COMMENTARY **********
nyūnapadatve vācakapadasyaiva nyūnatā vivakṣitā, apestu na tathātvamityanayorbhedaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍa) nyūnapadatvādasya bhedamāha---nyūneti---vācakapadasyaiva natvadhyāhārasyapi nyūnapadatvamityarthaḥ /
tatra adhyāhārasambhavāditi bhāvaḥ /
atra tu na tathā adhyāhārasambhava ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
evamanyatrāpi /
yathā vā---
"caraṇānatakāntāyāstanvi ! kopastathāpi te" //
atra caraṇānatakāntāsīti vācyam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍha) caraṇanateti---he caṇḍi ! kopane ! caraṇe ānataḥ kāntaḥ yasyāstasyāstava tathāpi kopa ityarthaḥ /
atra kākuvaśātkathaṃ kopa ityarthaḥ /
atretitathāpītyanena yadyapi iti ākāṅkṣate /
yadyapīti nirākāṅkṣam eva sambaddhaṃ bhavati tathāpīti tatra dvitīyavākyagatatve eva upapadyate ityarthaḥ /
atrāpi adhyāhārāsambhavaḥ /
Locanā:
(lo, ū) nyūnapadatve nyūnapadasadbhāvamātreṇa doṣābhāvaḥ /
iha tu ṅasantaṃ padaṃ vihāyāsīti padaniveśanena ityanayorbhedaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
bhagnaprakramatā yathā---
"etamukto mantrimukhyaiḥ rāvaṇaḥ pratyabhāṣata" /
atra vacadhātunā prakrāntaṃ prativacanamapi tenaiva vaktumucitam /
tena "rāvaṇaḥ pratyavocata" iti pāṭho yuktaḥ /
evaṃ ca sati na kathitapadatvadoṣaḥ, tasyoddeśyavyatiriktaviṣayakatvāt /
iha hi vacanaprativacanayoruddeśyapratinirdeśatvam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṇa) bhagnaprakramateti---prathamopakrāntarūpeṇākāṅkṣitaṃ yādṛśaṃ rūpaṃ tādṛśarūpeṇānuktiḥ tattvam /
evamukta iti--spaṣṭam /
atra vacdhātunā uddeśye prativacane 'pi vacdhātunāpi ākāṅkṣā iti darśayati---pratyavocateti /
tathā ca kathitapadatvadoṣaprasaktiṃ nirasyatievamiti---tasyoddeśyeti--uddeśye pratinirdeśyatā anekavidhāḥ tatra vidhyatayā nirdeśyasya dharmasyaiva punarvidheyatayā ākāṅkṣitasya pratinirdeśaḥ /
yathatraiva śloke rāvaṇe vidheyatayā nirdiṣṭasya vacanasya prativacanatvena vidheyatayā pratinirdeśaḥ /
yathā vā--- udeti savitā tāmrastāmra evāstameti ca /
sampattau ca vipattau mahatāmekarūpatā //
ityatra ekarūpatākathanād udyatsavitari vidheyatayā nirdiṣṭasya tāmratvasya astasavitaryyapi vidhayatayā pratinirdeśaḥ /
(2) ekoddeśena vidhyasya vidheyāntare uddeśyatayā pratinirdeśa ityaparā /
yathā---"jitendriyatvaṃ vinayasya kāraṇaṃ guṇaprakarṣo vinayādavāpyate'; ityatra jitendriyatvena vidheyasya vinayakāraṇatvasya śarīrapraviṣṭatayā vidheyasya vinayasya guṇaprakarṣavidhau uddeśyatayā pratinirdeśaḥ /
(3) ekavidhau uddiṣṭasya vidheyāntare 'pyudesyatayā pratinirdeśa ityaparā /
yathā--te himālayamāmantrya punaḥ prekṣya ca śūlinam /
siddhaṃ cāsmainivedyārthaṃ tadvisṛṣṭāḥ khamudyayuḥ /
ityatra siddhārthanivedanavidhau uddiṣṭasya tatraiva vidheye uddeśyatayā punaḥ pratinirdeśa ityaparā /
etadudāharaṇaṃ ca---yaśo 'dhigantum ityādikaṃ darśayiṣyate /
tacca tatraiva darśayiṣyāmi /
Locanā:
(lo, ṝ) tenaiva vaktumucitaṃ natu bhāṣidhātunā /
tasya kathitapadatvasya uddeśyapratinirdeśyavyatiriktaviṣayatvāt /
ayamāśayaḥ---yadevoddiṣṭaṃ tadeva pratinirdeṣṭumiṣṭam /
tatpūrvoddiṣṭaśabdatvena sarvanāmnā vā pratīnirdeṣṭavyam /
etadevodāharaṇadarśanena draḍhayati /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā---
"udeti savitā tāmrastāmra evāstameti ca" /
ityatra hi yadi padāntareṇa sa evārthaḥ pratipādyate tadānyor'tha iva pratibhāsamānaḥ pratītiṃ sthagayati /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ta) itthamevamukta ityatra prakramabhaṅgamudāhṛtya prakramābhaṅgamudāharati /
yathā-- udetīti /
anyor'tha iveti nāviśiṣṭasyaiva nāmino bodha iti mate tāmraraktaśabdadvarūpaviśeṣaṇabhedād bhedāvabhāsa ityarthaḥ /
pratītim abhedapratītim /
Locanā:
(lo, ḷ) udetīti---pratītiṃ sthagayati /
tathā ca sati rasānubhavavighna iti bhāvaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā vā---
"te himālayamāmantrya punaḥ prekṣya ca śūlinam /
siddhaṃ cāsmai nivedyārthaṃ tadvisṛṣṭāḥ khamudyayuḥ" //
atra "asmai" itīdamā prakrāntasya tenaiva tatsamānābhyāmetadaḥ śabdābhyāṃ vā parāmarśo yukto na tacchabdena /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, tha) ekavidhau uddiṣṭasya vidheyāntare 'pyuddeśyatayā pratinirdeśe prakramabhaṅgamudāharati---te himālayamiti /
te saptarṣayaḥ siddhamarthaṃ pārvatīpariṇayaghaṭanārūpam /
tadvisṛṣṭāḥ śūlinā visṛṣṭaḥ /
tatsamānārthabhyāmiti /
naca tatsamānārthakapadabhedād bhedāvabhāsa iti vācyam /
sarvanāmnā prathamoktanāmaviśiṣṭasyaiva parāmarśāt natvaviśiṣṭasya /
na caivaṃ tatpadenāpi sarvanāmnā tathaiva parāmarśādadoṣa iti vācyam /
tattu atra asmaiva iti idam śabdena buddhisthapurovarttitayā mahādevaḥ parāmṛṣṭaḥ /
tacchabdena viprakṛṣṭaparāmarśitayā tasya parāmarśaḥ kartuṃ na śakyate iti bhāvaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā vā---
"udanvacchinnā bhūḥ sa ca patirapāṃ yojanaśatam" /
atra "mitā bhūḥ patyāpāṃ sa ca patirapām" iti yuktaḥ pāṭhaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, da) dharmibhedabhāsakatvena bhedāvabhāsādekoddeśena vidheyasya vidheyāntaroddeśyarūpeṇa pratinirdeśe 'pi taddoṣamudāharati---udanvaditi /
bhūḥ udanvacchinnā sa cāpāṃ patiḥ yojanaśataṃ vyāpya tiṣṭhatīti śeṣaḥ /
atra bhuvamuddiśya udanvacchinnatve vidheye udanvānapi vidheyaḥ /
tasya yojanaśatavyāptividhau uddeśyatayā apāṃpatiśabdena pratinirdeśaḥ kṛta iti doṣaḥ /
pāṭhantareṇa doṣaṃ pariharati---miti bhūriti /
ayāṃ patyā mitā paricchinnā ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
evam---
"yaśo 'dhigantuṃ sukhalipsayā vā manuṣyasaṃkhyāmativartituṃ vā /
nirutsukānāmabhiyogabhājāṃ samutsukevāṅkamupaiti siddhiḥ" //
atra "sukhamīhitum" ityucitam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, dha) evavidheye uddiṣṭasya tatraiva vidheye uddeśyatayā pratinirdeśasya pratyayārthasya kramabhaṅgamudāharati---yaśo 'dhigantumiti /
yoddhum udvejantīṃ draupadīṃ prati yudhiṣṭhirasyoktiriyam /
yaśo 'dhigamanasya sukhalābhasya manuṣyagaṇanāyām ādhikyarūpasya manuṣyasaṃkhyātivarttanasya vecchayā nirutsukānāmutkaṇṭhārahitānāmatha ca tadanukūlaceṣṭārūpābhiyogabhājāmaṅkaṃ siddhiḥ samutsukeva utkaṇṭhiteva upaitītyarthaḥ /
atra nirusukavidhāvuddiṣṭāyā icchāyāstatraiva nirutsukatvavidhau uddeśyatayā pratinirdeśaḥ /
tatkramaśca tumunpratyayabhedenoddeśakathanāt bhagna ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atrādyayoḥ prakṛtiviṣayaḥ prakramabhedaḥ /
tṛtīye paryāyaviṣayaḥ, caturthe pratyayaviṣayaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, na) atrādyayorati /
evamukto mantrimukhyairityatra"te himālayamāmantrya"ityatra cetyarthaḥ /
tṛtīye udanvacchinnā ityatra caturthe yaśo 'dhigantumityatra /
********** END OF COMMENTARY **********
evamanyatrāpi /
prasiddhatyāgo yathā---
"ghoro vārimucāṃ ravaḥ" /
atra meghānāṃ garjitameva prasiddham /
yadāhuḥ---
"mañjīrādiṣu raṇatiprāyaṃ pakṣiṣu ca kūjitaprabhṛti /
stanitamaṇitādi surate meghādiṣu garjitapramukham" //
ityādi /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pa) prasiddhīti /
sambandhiviśeṣe prasiddhārthakasya śabdasya tādṛśasambandhini aprayogastattvam /
ghora iti---sambandhaiviśeṣe eva śabdaviśeṣāṇāṃ prayoga ityatra kāvyaprakāśakṛduktisamvādamāha--mañjīrādiṣviti /
mañjīrādiṣu sambandhiṣu ityarthaḥ /
evamuttaratrāpi /
********** END OF COMMENTARY **********
asthānasthapadatā yathā---
"tīrthe tadīye gajasetubandhātpratīpagāmuttarato 'sya gaṅgām /
ayatnabālavyajanībabhūvurhaṃsā nabholaṅghanalolapakṣāḥ" //
atra tadīyapadātpūrvaṃ gaṅgāmityasya pāṭho yuktaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pha) asthānastheti---yādṛśasthānasattva eva yatpadasya bodhakatā tadbhinnasthānasthatvaṃ tattvam /
tvamasya lokasya ca ityatra tu uttarapaṭhitaniyatapadasya tathātvamatra tu tanniyamarahitapadasyeti bhedaḥ /
tīrthe tadīye iti---asya rājño gajaiḥ setubandhāt pratīpagāṃ gaṅgam uttarato tadīye gāṅgīye tīrthe uttaradiśi nabholaṅghanalolapakṣā haṃsā ayatnabālavyajanībabhūvurityarthaḥ /
setubandhena jalavṛddhyā prāvṛṭkālabuddhyā uttaradiśi mānasarovaragamanārthaṃ haṃsā uḍḍīnā iti bhāvaḥ /
atreti /
gaṅgāyāḥ /
prathamajñāne tatpadena tatparāmarśasambhavāt /
Locanā:
(lo, e) tadīya ityasya pūrvaṃ gaṅgāmityasya pāṭho yuktaḥ /
tacchabdaparāmṛṣṭyanantarameva vaktumucitatvāt /
********** END OF COMMENTARY **********
evam ---
"hitānna yaḥ saṃśṛṇute sa kiṃ prabhuḥ" //
atra saṃśṛṇuta ityataḥ pūrvaṃ nañaḥ sthitirucitā /
atra ca padamātrasyāsthāne niveśe 'pi sarvameva vākyaṃ vivakṣitārthapratyāyane mantharamiti vākyadoṣatā /
evamanyatrāpi /
iha ke 'pyāhu--"padaśabdena vācakameva prāyaśo nigadyate, na ca naño vācakatā, nirvivādātsvātantryeṇārthabodhanavirahāt" iti /
yathā---"dvayaṃ gatam-" ityādau tvamityanantaraṃ cakārānupādānādakramatā tathātrāpīti /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ba) hitānna ya iti---hitāt janāt /
hitamiti kvacitpāṭhaḥ /
atreti---kriyānvayino nañaḥ kriyāsannihitapāṭhasyaivaucityāt /
atra vākyadoṣatāmupapādayati /
atra ceti---mantharam asamartham /
hitānna ya iti akramadoṣodāharaṇamiti keṣāñcinmataṃ darśayati--iha ke 'pīti /
padaśabdeneti /
apadasthapadetyatra dvitīyapadaśabdena ityarthaḥ /
vācakameveti padāntare yogaṃ vinā prayogābhāvena pañcapadaṃ tripadamiti yathā na prayogaḥ tathā naño 'pi pratiyogipadayogaṃ vināprayogāt na tatra vācakatā, niyatapadatvaṃ nirvivādamityarthaḥ /
ghaṭādipadasya tu svataḥ prayogāt tatra padatvaṃ nirvivādamityarthaḥ /
śaktimadvarṇamātrasyaiva naiyāyikaiḥ padavyavahārāt prāyaśa ityuktam /
yathā dvayamityādāviti /
tattadatrākramatvadoṣa evetyarthaḥ /
tathā ca asthānasthapadatvodāharaṇaṃ tīrthe tadīye ityevetyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
asthanasthasamāsatā yathā---
"adyāpi stanaśailadurgaviṣame sīmantinīnāṃ hṛdi sthātuṃ vāñchati māna eṣa dhigati krodhādivālohitaḥ /
prodyaddūrataraprasāritakaraḥ karṣatyasau tatkṣaṇā tphullatkairavakoṣaniḥ saradaliśreṇīkṛpāṇāṃ śaśī" //
atra kopina uktau samāso na kṛtaḥ, kaveruktau kṛtaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, bha) asthānastheti---yadrasīyavyañjako yaḥ samāsastadrasavyañjakasthānamupekṣyasthānāntare tatsamāsapātastattvam /
adyāpīti--sandhyākāle paryyuṣitakumudakuḍmalānniḥ saratāṃ śreṇībhūtālīnāṃ varṇanamidam /
adyāpītyādyuktakrodhādālohitaḥ prodyan asauśaśī phullataḥkairavakuḍmalādiva khaḍgapidhānarūpātkoṣāt niḥ saratām alīnāṃ śreṇībhūtaṃ kṛpāṇāṃ dūrataraṃ prasāritaḥ karo raśmireva tādṛśo hasto yena tādṛśaḥ san tatkṣaṇāt karṣaṇe 'pi hastasya dūre prasāraṇāt /
krodhabījamāha---adyāpīti /
sīmantinīnāṃ mānastāvat stanarūpeṇaiva durgamāśrityānyadā tiṣṭhatu, adyāpi mamodaye 'pīti tanmāṃ dhigiti krodhaḥ /
atreti kopinaścandrasya samāso dīrghasamāsaḥ /
Locanā:
(lo, ai) koṣaḥ kuḍmalam khaḍgapidhānaṃ ca /
********** END OF COMMENTARY **********
vākyāntarapadānāṃ vākyāntare 'nupraveśaḥ saṅkīrṇātvam /
yathā---
"candraṃ muñca kuraṅgākṣi ! paśya mānaṃ nabho 'ṅgane" /
atra nabho 'ṅgane candraṃ paśya mānaṃ muñceti yuktam /
"kliṣṭatvamekavākyaviṣayam" ityasmādbhinnam /
vākyāntare vākyāntarānupraveśo garbhitatā /
yathā---
"ramaṇe caraṇaprānte praṇatipravaṇe 'dhunā /
vadāmi sakhi ! tattvaṃ te kadācinnocitāḥ krudhaḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ma) saṃkīrṇamāha---vākyāntareti /
muñca mānamiti /
vṛttāveva asyānvayaḥ spaṣṭaḥ /
asya kliṣṭatve bhedamāha---kliṣṭatvameveti /
garbhitatvamāha---vākyāntareti /
ramaṇe iti---atra ramaṇe caraṇaprāntapatite satyadhunā krodho nocita iti vākyasya madhye vadāmi sakhi te tattvamiti vākyamanupraviṣṭam /
********** END OF COMMENTARY **********
arthadoṣānāha---
apuṣṭaduṣkamagrāmyavyāvahatāślīlakaṣṭatāḥ /
anavīkṛtanirhetuprakāśitaviruddhatāḥ
sandigdhapunaruktatve khyātividyāviruddhate /
sākāṅkṣatā sahacarabhinnatāsthānayuktatā
aviśeṣe viśeṣaścāniyame niyamastathā /
tayorviparyayau vidhyanuvādāyuktate tathā
nirmuktarunaruktatvamarthadoṣāḥ prakīrtitāḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ya) idānīṃ trayoviṃśatimarthadoṣānāha---arthadoṣāniti /
khyāteti /
khyātaviruddhatā vidyāviruddhateti doṣadvayam /
tayo viparyyayāviti /
aviśeṣe viśeṣokterviparyyayo viśeṣe 'viśeṣoktiḥ /
aniyame niyamokterviparyyayaśca niyame 'niyamoktarityarthaḥ /
vidhyayuktatā'nuvādāyuktatā ceti doṣadvayam /
Locanā:
(lo, o) arthadoṣānuddeśyakamaprāptān /
tāpratyayasyāpuṣṭādipratyekamanvayaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
tadviparyayo viśeṣe 'viśeṣo niyame 'niyamaḥ /
atrāpuṣṭatvaṃ mukhyānupakāritvam /
yathā---
"vilokya vitate vyomni vidhuṃ muñca ruṣaṃ priye !" atra vitataśabdo mānatyāgaṃ prati na kiñcidupakurute /
adhikapadatve padārthānvayapratīteḥ samakālameva bādhapratibhāsaḥ, iha tu paścāditi viśeṣaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ra) mukhyeti---mukhyo vidheyarūpaḥ /
anyat spaṣṭam /
adhikapadādasya bhedamāha---adhiketi /
pallavākṛtiraktoṣṭhītyatra hyākṛtiśabdasya niṣprayojanatvarūpo bādho 'nvayabodhasamakālameva pratibhāsata ityarthaḥ /
Locanā:
(lo, au) mukhyaṃ prakṛtapratipādyam /
samakālamevaṃ bodhapratibhāsaḥ, ata eva vākyadoṣatā /
iha arthapratyayānantaram, ata eva asyārthadoṣatvam /
vivaraṃ chidraṃ strīvarāṅgaṃ vā aślīlam /
puṃdhvajasmārakatvāt /
********** END OF COMMENTARY **********
duṣkramatā yathā---
"dehi me vājinaṃ rājan ! gajendraṃ vā madālasam" /
atra gajendrasya prathamaṃ yācanamucitam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, la) duṣkramatāmāha---dehīti /
atreti---adhikamūlyavastuprarthane sati tatrāsammatisambhāvanayaiva nyūnamūlyaprārthanaucityāt /
********** END OF COMMENTARY **********
"svapihi tvaṃ samīpe me svapimyevādhunā priya !" /
atrārtho grāmyaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, va) svapihīti---nāyakaṃ prati nāyikāyā uktiriyam /
he priya ! eṣā ahaṃ svapimi /
tvamapi samīpe svapihītyarthaḥ /
grāmya iti vaidagdhīrāhityenokta ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
kasyacitpragutkarṣamapakarṣaṃ vābhidhāya paścāttadanyapratipādanaṃ vyāhatatvam /
yathā---"haranti hṛdayaṃ yūnāṃ na navendukalādayaḥ /
vīkṣyate yairiyaṃ tanvī lokalocanacandrikā" //
atra yeṣāmindukalā nānandahetusteṣāmevānandāya tanvyāścandrikātvāropaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, śa) vyāhatatvalakṣaṇamāha---kasyaciditi---tadanyathātvamutkarṣānyathātvamapakarṣaḥ /
apakarṣānyathātvamupakarṣastatpratipādanamityarthaḥ /
tatra pragapakarṣe udāharati harantīti--iyaṃ lokalocanacandrikāsurūpā tanvī yauryuvabhirvokṣate teṣāṃ yūnāṃ hṛdayaṃ navendukalādayo na harantītyarthaḥ /
atra ādipadāccandrikāpi ninditā, tanvyāṃ tadāropādutkarṣaḥ pratipāditastadāha---atreti /
prāgutkarṣe tu yathā---"tava karṇandunā tanvi ! nabhasīndustiraskṛtaḥ" /
iti /
********** END OF COMMENTARY **********
"hantumeva pravṛttasya stabdhasya vivaraiṣiṇaḥ /
yathāśu jāyate pāto na tathā punarunnatiḥ" //
atrārtho 'ślīlaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṣa) hantumeveti /
apraṇidhānena yuddhapravṛttapuruṣavarṇanamidam /
stabdhasya bhadrābhadrāvivecinaḥ vivaraṃ parasya cchidraṃ tatra icchāmātraṃ natu pravṛttau tadapekṣā stabdhatvāt /
atra puṃso liṅgasya pratītiḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
"varṣatyetadaharpatirna tu ghano dhāmasthāmacchaṃ payaḥ satyaṃ sā savituḥ sutā surasaritpūro yathā plāvitaḥ /
vyāsasyoktiṣu viśvasityapi na kaḥ, śraddhā na kasya śrutau na pratyeti tathāpi mugdhahariṇī bhāsvanmarīciṣvapaḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, sa)kliṣṭatvādyabhāve 'pi kaṣṭagamyārthatvaṃ tattvam /
varṣatīti--kasyāścit kāminyāḥ kāntadūtīḥ prati anyāpadeśena sotkaṇṭhavacanamidam---ahaḥ patiḥ sūryyo dhāmasthaṃ svīyaraśmistham etad dṛśyāmānaṃ payo varṣati natu ghano varṣati ghanasya sūryyahastasthānīyatvāt /
tathā yayā surasarito gaṅgāyāḥ pūraḥ pravāhaḥ plāvitaḥ sā arthāt yamunāsavituḥ sūryyasya satyaṃ sutā /
kathametanniścitam ityatrāha---vyāsasyeti---vṛṣṭiyamunayoḥ sūryyaprabhavatvaṃ na khalu kenacidanāptenoktaṃ, kintu vyāsena śrutyā vedāparaparyyāyanāmnā ceti /
api jijñāsāyām /
"ādityājjāyate vṛṣṭistataścānnaṃ tataḥ prajāḥ"iti /
evaṃrūpāsu kālindyāḥ sūryyakanyātvabodhikāsu ca vyāsoktiṣu ko jano na viśvasiti kasya janasyā vā evamarthikāyāṃ śrutau vede na śraddhā ? api pu sarva eva viśvasiti sarvasya ca śraddhā; tathā ca hariṇyā api tatra viśvāsaśraddhaucityameva /
tathāpi mugdhā mūḍhā hariṇī bhāsvanmarīciṣu adhikaraṇeṣu jalaṃ na pratyeti /
dhāmasthamacchaṃ paya ityanena payasaḥ sūryyamarīcivṛttitayā vyāsaśrutibhyāṃ bodhitatvena tathā pratyayocityāt /
Locanā:
(lo, a) varṣatīti yamunā vyāseneti /
vṛṣṭiyamunayoḥ sūryyaprabhavatvaṃ na khalu kenānāptenoktaṃ, kintu vyāsena śrutyā vedācāracaryyayā ceti /
śraddhā saṃpratyayaḥ /
kasyāścit kāminyāḥ kāntadūtīcchalāpadeśena solluṇṭanavacanamidam /
atra prakṛṣṭataraḥ prakṛtoyamarthaḥ-sa nāgaraḥ satyavāgiti prāmāṇikamevedam /
tasya dūtīnāṃ bhavatīnāṃ vāci satyapratyayo yujyate /
kintvahameva mugdhā mithyāpratyayameva karomīti /
kṛgīṇāṃ marumarīcikāsu jalapratyayo yathā, mamāpi bhavatīṣu saṃpratyayastathaiva /
********** END OF COMMENTARY **********
atra yasmātsūryādvṛṣṭeryamunāyāśca prabhavastasmāttayorjalamapi sūryaprabham /
tataśca sūryamarīcīnāṃ jalapratyayahetutvamucitam, tathāpi mṛgī bhrāntatatvāttatra jalapratyayaṃ na karoti /
ayamaprastuto 'pyartho durbodhaḥ, dūre cāsmatprastutārthabodha iti kaṣṭārthatvam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ha) atra vivikṣitārthasya kaṣṭabodhatvaṃ darśayati---atreti /
prabhavo janakam, tayorjalamapīti vṛṣṭeryamunāyāśca ityarthaḥ /
sūryyajanyavṛṣṭilenaiva nadīpūraṇāt yamunāyāśca vṛṣṭijanakapratyayahetutvamucitamityarthaḥ /
jalasya taddhāmasthatvenoktatvāt /
bhrāntatvāt tatreti /
tatra marīciṣvadhikaraṇeṣu yamunājalasya sūryyaprabhavatvapradarśanāt pipāsayā yamunāyāmeva pravarttate tatra na jalāpratyayaḥ /
marīciṣu ttulyāmbubhramānna pratyeti ityetatpradarśanārthamayamaprastutor'tha iti /
atra hi aprastutapraśaṃsānāmālaṅkāraḥ /
aprākaraṇikakathanāt prākaraṇikapratyāyanarūpaḥ /
prākaraṇikaścātra nāyāyasiddhe 'pyarthe bhrāntānāṃ janānāṃ pratyayābhāva ityevaṃrūpaḥ /
aprākaraṇikastu mṛgyā jalapratyayarūpaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
"sadā carati khe bhānuḥ sadā vahati mārutaḥ /
sadā dhatte bhuvaṃ śeṣaḥ sadā dhīro 'vikatthanaḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ka) anavīkṛtamāha sadeti---dhīro 'vikatthanaḥ /
nañaḥ praśleṣaḥ /
kathitapadādasya bhedamāha---atreti /
paryāyāntareṇa samānārthakena vicchittyanantaraṃ prakārakṛto bhaṅgībhedaḥ /
tathāpīti---prakārakṛtabhaṅgībhedābhāvādanavīkṛtatvamevetyarthaḥ yathā---"sadā carati khe bhānurnityaṃ vahati mārutaḥ /
dhatte kṣmāṃ sarvadā śeṣo 'jastraṃ dhīro 'vikatthanaḥ //
"atra sadānityasarvadājastrapadānāṃ rāmānārthatā samānaprakāratā ca /
bhānuḥ sadeti--- ṣaṣṭhāṃśavṛtte rājño 'pi ṣaṣṭhāṃśagrahaṇaṃ prajāpālanarūpo dharma eṣaḥ sadaivetyarthaḥ /
atra sadāsatataśabdayoḥ samānaprakārakatvasamānārthakatve 'pi rātrindivamityatrārthasyaiva sāmyaṃ rātritvadivātva prakārabhedaḥ
********** END OF COMMENTARY **********
atra sadetyanavīkṛtatvam /
atrāsya padasya paryāyāntaraṇopādāne 'pi yadi nānyadvicchittyāntaṃ tadāsya doṣasya sadbhāva iti kathitapadatvādbhedaḥ /
Locanā:
(lo, ā) asyetyanantaraṃ sadeti śeṣaḥ /
paryāyāntareṇa sarvadetyādinā /
********** END OF COMMENTARY **********
navīkṛtatvaṃ yathā---
"bhānuḥ sakṛdyuktaturuṅga evaṃ rātrindivaṃ gandhavahaḥ prayāti /
vibhartti śeṣaḥ satataṃ dharitrīṃ ṣaṣṭhāṃśavṛtterapi dharma eṣaḥ //
'iti /
"gṛhītaṃ yenāsīḥ paribhavabhayānnocitamapi prabhāvādyasyābhūnna khalu tava kaścinna viṣayaḥ /
parityaktaṃ tena tvamapi sutaśokānna tu bhayā- dvimokṣye śastra !tvāmahamapi yataḥ svasti bhavate" //
atra dvitīyaśastramocane heturnokta iti nirhetutvam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, kha) nirhetumāha--gṛhītamiti---hetvākāṅkṣāsattve 'pi hetvanuktistattvam /
karṇakrodhāt tyajyamānamastraṃ sambodhya aśvatthāmna uktiriyam /
he śastra ! tvaṃ yena mama pitrā brāhmaṇajāternocitamanucitamapi paribhavabhayād drupadanṛpatitaḥ paribhavabhayād gṛhītamāsīḥ, tathā yasya mama pituḥ prabhāvāt tava khalu na viṣayo na kaścid abhūdindo 'pi tvadviṣaya āsīdityarthaḥ /
tena mama pitrā sutasya hatatvena śrutasya mama śokāt natu bhayāt parityaktamasi ahamapi yatastvāṃ vimokṣeye, ataḥ svasti bhavate ityarthaḥ /
atreti---dvitīyamaśvatthāmnāḥ śastramocanam /
tatra cāhamapi ityapikāra eva hetvākāṅkṣotthāpakaḥ /
Locanā:
(lo, i) śastramocana ityatra aśvatthāmna iti śeṣaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
"kumāraste narādhīśa ! śriyaṃ samadhigacchatu" /
atra "tvaṃ mriyasva" iti viruddhārthaprakāśanātprakāśitaviruddhatvam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ga) prakaśitaviruddhārthamāha---kumāraste iti /
kumāraḥ putraḥ /
atreti pitṛmaraṇānantarameva putrasya śrīlābhaḥ prāyaśa iti bhāvaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
"acalā abalā vā syuḥ sevyā brūta manīṣiṇaḥ ?" /
atra prakaraṇābhāvacchāntaśṛṅgāriṇoḥ ko vakteti niścayābhāvātsandigdhatvam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, gha) sandigdhamarthamāha---acalā iti /
atreti---uktiniścayābhāvāt acalā eva abalā eva vā sevyā iti niścayābhāvāt sandeha ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
"sahasā vidadhīta na kriyāmavivekaḥ paramāpadāṃ padam /
vṛṇute hi vimṛśyakāriṇaṃ guṇalubdhāḥ svayameva sampadaḥ" //
atra dvitīyārdhe vyatirekeṇa dvitīyapādasyaivārtha iti punaruktatā /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṅa) punaruktamarthamāha---sahaseti---aviveko 'vimṛśyakāritā sa tu āpadāṃ padam āpajjanaka ityarthaḥ /
anekakāraṇasya kāryavyāpakatvādavimṛśyakāritāyā āpadvyāpakatvaṃ darśitam /
īdṛśānvayavāyāptyā labhyāṃ vyatirekavyāptimāha-- vṛṇute hi iti /
vimṛśyakāritā avimṛśyakāritārūpasāya vāyapakasya vyatirekastasyāpadrūpavyāpyābhāvarūpāṇāṃ sampadāṃ vyāpyatāmāha---guṇalubdhā iti /
yatra vimṛśyakāritā tatra sampada ityarthaḥ /
atreti---dvitīyārddhavyatirekeṇa dvitīyārddhalabdhavyatirekavyāptyā dvitīyasyaiva dvitīyapādalabdhānvayavyāpterevetyarthaḥ /
anvayavyāptereva paryavasitor'tho vyatirekavyāptiḥ /
sor'thaḥ dvitīyārddhektavyatirekavyāptyā ukta ityataḥ punarukta ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
prasiddhiviruddhatā yathā---
"tataścāra samare śitaśūladharo hariḥ" /
atra hareḥ śūlaṃ loke 'prasiddham /
yathā vā---
"padāghātādaśokaste sañjātāṅkurakaṇṭakaḥ" /
atra pādādhātādaśokeṣu puṣpameva jāyata iti prasiddhaṃ na tvaṅkura iti kavisamayakhyativiruddhatā /
"adhare karajakṣataṃ mṛgākṣyāḥ" /
atra śṛṅgāra (kāma) śāstrīviruddhatvādvidyāviruddhatā /
evamanyaśāstraviruddhatvamapi /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ca) prasiddhiviruddhamāha---prasiddhīti /
kaviprasiddhiviruddhatvaṃ tattvam /
kīrttidhāvalyavarṇanādāvanyalokaprasiddhivirodhastu na doṣaḥ /
tatra iti /
śīteti---śīta śilāgharṣaṇena tanūkṛtam /
hariḥ kṛṣṇaḥ /
atreti---loke kaviloke /
pādāghātāditi /
te pātāghātāditi anvayaḥ /
atreti---natvaṅkura iti /
na ca kusumaṃ kṛtadohadaṃ tvayā iti kālidāsakāvye dohadasyāpi varṇanāt kathamaṅkuro na prasiddha iti vācyam ? "kavīnāṃ satyarthe 'pi aprasiddhirasatye 'pi prasiddhiḥ"iti aṅkurasya kenāpi kavinā avarṇanād doṣa ityarthaḥ /
aprayuktatvaṃ tu padasya nārthas, iti ato 'tra na tat prasaktiḥ /
vidyāviruddhamāha---adhare iti /
vidyāśāstram /
evamanyati---"snāti rātrau budhaḥ sadā'; iti dharmaśāstrasya, "śūro nītiṃ vinā jayī'ti nītiśāstrasya, "jvaravān snātumarhati'; iti vaidyaśāstrasya viruddham /
********** END OF COMMENTARY **********
"aisasya dhanuṣo bhaṅgaṃ kṣatttrasya ca samunnatim /
strīratnaṃ ca kathaṃ nāma mṛṣyate bhārgavo 'dhunā" //
atra strīratnamupekṣitumiti sākāṅkṣatā /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, cha) sākāṅkṣatāmāha---aiśasyeti /
upāttapadārthānvayabhramaviṣayatve sati anupāttapadārthasākāṅkṣatvaṃ tattvam /
nyūnapadatve tu na tādṛśo bhrama iti bhedaḥ /
aiśasyeti /
kathaṃ mṛṣyate kathaṃ sahate kathaṃ na dveṣṭi ityarthaḥ /
iyamuktiśca dveṣyavastunyeva ghaṭate strīratnaṃ na dveṣayogyamityataḥ strīratnopekṣā eva dveṣayogyā ityata upekṣitumityākāṅkṣati ityāha---atreti /
atra karmapadottaracakārasya karmānyareṇa sahaikakriyānvayitvaṃ pratyāyyate ityataḥ strīratnasyāpi mṛṣyatikriyānvayitvabhramaḥ /
atra ca rāvaṇa ityeva pāṭho yukto na bhārgava iti tasya jitendriyasya strīrantopekṣāyāṃ dveṣābhāvena mṛṣyate tadākāṅkṣatvābhāvāt /
********** END OF COMMENTARY **********
"sajjano durgatau magnaḥ kāminī galitastanī /
khalaḥ pūjyaḥ samajyāyāṃ tāpāya mama cetasaḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ja) sahacarabhinnatvamāha---sajjana iti /
samajyāyāṃ samāje /
utkṛṣṭanikṛṣṭayorekakriyānvayitvena kathanaṃ tattvam /
********** END OF COMMENTARY **********
atra sajjanaḥ kāminī ca śobhanau tatsahacaraḥ khalo 'śobhana iti sahacarabhinnatvam /
"ājñā śakraśikhāmaṇipraṇayinī śāstrāṇi cakṣurnavaṃ bhaktirbhūtapatau pinākini padaṃ laṅketi divyā purī /
utpattirdruhiṇānvaye ca tadaho nedṛgvaro labhyate syāccedeṣa na rāvaṇaḥ kva nu punaḥ sarvatra sarve guṇāḥ" //
atra na rāvaṇa ityetāvataiva samāpyam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, jha) asthānamuktatāmāha---asthāne samāpanāyogyasthāne muktatā samāptātā tattvam /
ājñeti---sītāpariṇayaprārthanāya rāvaṇena preṣitaṃ tatpurohitaṃ śauṣkalaṃ pratijanakapurohitasya śatānandasya rāvaṇapraśaṃsāpūrvakopekṣāvākyamidam /
aho āścāryyamīdṛg varo na labhyate /
yatastasya ājñā śakriśikhāmaṇeḥ praṇayinī, maṇiriva tadājñaāpi śikhāyāṃ śakreṇa dhāryyata ityarthaḥ /
tathā śāstrāṇyeva navaṃ navīnaṃ cakṣuḥ śāstradṛṣṭyaiva karmakaraṇāt /
tathā bhūtānāṃ prāṇināṃ patyau pinākini maheśe bhaktiḥ /
tathā laṅketi divyāpurī padaṃ nivāsasthānam /
tathā druhiṇasya brahmaṇe 'nvaye kule utpattiḥ /
etāni sarvaṇyeva utkarṣahetavaḥ santi eva cet yadi eṣa rāvaṇona syāt durvṛttatvena khyātanāmā lokanāmapakārakatvena ārttaravakārakaśca yadi na syāttadā īdṛgvaro na labhyate ityarthaḥ /
tasmādayaṃ tyājya eva iti bhāvaḥ /
punarāha---kva punariti /
sarvatra jane sarve dharmmāḥ kva nu guṇāḥ ? kaściddharmo doṣo 'pītyarthaḥ /
tathā ca sarveṣāṃ doṣamiśritā eva guṇā ityarthaḥ /
natu kva nu sarve guṇā ityarthaḥ /
sarvaguṇāsattvasyānuktatvāttatsamarthanānanaucityāt sarvaguṇasattvamuktvā kiñciddoṣasattvasyaivoktatvāt /
atreti /
na rāvaṇa ityantasyaiva rāvaṇatyāgārhatvāt /
kva nu punarityādeḥ tatparigrahārhatvādeva /
Locanā:
(lo, ī) ājñā śaketi---druhiṇobrahmā /
īdṛguktaprakāraguṇāviśiṣṭo varo jāmātā śreṣṭo vā /
rāvaṇaḥ jagadākandakārī /
ayamarthaḥ--asmin daśamukhe sarve guṇāḥ santi /
jagadākrandakāritvaṃ doṣaḥ /
ataśca rāvaṇapadasyārthāntarasaṃkamaṇād vācyatvenaiva doṣāspadatvam /
etāvataivavākyaṃ samāpayitumucitam /
yat punaruktaṃ kva nu punarityādi tena pūrvasthāner'thapratipādanaṃ na tyaktamityapadamuktateyaṃ doṣaḥ /
nanu kva punarityādisamarthakavākyatvena punaruktamiti vācyam ? rāvaṇasyārthasya ayuktatāpādanārthameva vaktum ityasya vākyasya tathāprayuktatvena samarthanasyānaucityāt /
tathā sati yuktavena vaktumiṣṭaṃ vākyaṃ yuktamuktaṃ syāt /
********** END OF COMMENTARY **********
"hīrakāṇāṃ nidherasya sindhoḥ kiṃ varṇayāmahe" /
atra ratnānāṃ nidherityaviśeṣa eva vācyaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ña) aviśeṣe viśeṣoktimāha---hīrakāṇāmiti--atreti /
atkarṣāparyyāptyā hyavarṇanīyatvaṃ vaktumucitam /
ratnāntarāsattve tu hīrakamātrārthetkarṣāparyyāptibodha iti bhāvaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
"āvartta eva nābhiste netre nīlasaroruhe /
bhaṅgāśca valayastena tvaṃ lāvaṇyāmbuvāpikā" //
atrāvarta eketi niyamo na vācyaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭa) aniyame niyamoktimāha---āvarta eveti /
valayaḥ strīvalayaḥ /
atra nābhyādiṣu āvarttādayo rūpyatvena vidheyāstatra nābhirevāvartta iti karaṇe āvarttarūpaṇayogyasya anyatarasya vyāvarttanārthamevakāro dātavyaḥ /
evam "āvartta eva '; iti karaṇe tu nābhāyāṃ rūpaṇayogyavāpīdharmāntarabhāvena vyāvarttanīyābhāvāttādṛśaniyamārthaka evakāro na yukta ityāha---atreti---nābhirevetyevaṃ nābhipadottaramucitasyaivakārasyāvarttottarapātadāsthānasthapadatvaṃ nāśaṅkanīyam /
niyamoktitvena viśeṣāt tadbhedasya tatra praveśanīyatvāt /
********** END OF COMMENTARY **********
"yānti nīlanicolinyo rajanīṣvabhisārikāḥ" /
atra tamistrāsviti rajanīviśeṣo vācyaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭha) viśeṣaviparyyoktimāha---yāntīti---nicolo vastram /
atreti---tamistrāyāmeva nīlavastraucityādrajanīviśeṣarūpāyāstamistrāyā evaṃ vaktumaucityena jyotstrāsādhāraṇarajanyuktyānaucityamityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
"āpātasurase bhoge nimagnāḥ kiṃ na kurvate" /
atra āpāta eveti niyamo vācyaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍa) niyamaviparyayoktimāha---āpāteti---nanu bhoḥ kiṃ na kurvate---akāryameva kurvata evetyarthaḥ /
atreti--sarvakālasurasatve tannimajjanaṃ nākāryam, ataḥ sarvakālavyāvarttanāya āpātata eveti niyamo vācya ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
nanu vācyasyānibhidhāne "vyatikramalavam" ityādāvaperabhāvaḥ, iha caivakārasyeti ko 'nayerbhedaḥ /
atrāha---"niyamasya vacanameva pṛthagbhūtaṃ niyamaparivṛtteviṣayaḥ" iti, tanna
Locanā:
(lo, u) niyamasyāvacanamevāpavādarūpamityarthaḥ /
gamakābhāvādekajātitvāditi bhāvaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
tathā satyapi dvayoḥ śabdārthadoṣatāyāṃ niyāmakābhāvāt /
tatkā gatiriti cet ? "vyatikramalavam" ityādau śabdoccāraṇānantarameva doṣapratibhāsaḥ, iha tvarthapratyayānantaramiti bhedaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍha) asya vācyānabhidhānād bhedamāśaṅkate---nanviti---iha tvekārasyetyatrābhāva ityanvayaḥ /
atra samādhānasambhavaṃ darśayitvā doṣāntaraṃ darśayitumāha--atra niyamasyeti--atra niyamasyāvacanameva pṛthag bhūtaṃ viśeṣabhūtaṃ niyamaparivṛtterviṣaya ityarthaḥ /
tathā ca viśeṣaviṣayaparihāreṇaiva sāmānyaṃ pravarttate iti nyāyānnityamabhinnavācyānabhidhānaṃ tadartha ityarthaḥ /
etatsamādhānasya soḍhavyatvena doṣāntaramāha---iti cediti--dvayoḥ śabdārtheti--ekaḥ śabdadoṣo 'nyor'thadoṣa ityatretyarthaḥ /
niyāmakābhāvādityatra niyāmakābhāva eva doṣaḥ iti pūraṇīyam /
tatkā gatiriti tasmātka upāya ityarthaḥ /
samādhatte---vyatikramalavamityādāviti /
śabdoccāraṇānantarameveti /
vyatikramasya lavamapi ityevamākāṅkṣayā uccāraṇānantarameva udayati iti bhāvaḥ /
iha tviti /
apātasurasa ityādiniyamaviparyoktāvityarthaḥ /
arthapratyayonantaramiti /
āpātasurasatvaṃ prathamaṃ pratīyate eva tadanantarameva sarvadā surasatvavyāvṛttirityarthapratisaṃghānamityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
evaṃ ca śabdaparivṛttisahatvāsahatvābhyāṃ pūrvairādṛto 'pi śabdārthadoṣavibhāga evaṃ paryavasyati--yo doṣaḥ śabdaparivṛttyāsahaḥ sa śabdadoṣa eva /
yaśca padārthanvayapratītipūrvabodhyaḥ so 'pi śabdadoṣaḥ /
yaścārthapratītyanantaraṃ bodhyaḥ sor'thāśraya iti /
evaṃ cāniyamaparivṛttitvāderapyadhikapadatvādbhedo boddhavyaḥ /
amataparārthatve tu "rāmamanmathaśareṇa-" ityādau niyamena vākyavyāpitvābhiprāyādvākyadoṣatā /
aślīlatvādau tu na niyamena vākyavyāpitvam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṇa) idaṃ cānubhavāduktam /
vastutastu kvacitkacicchabdārthadoṣatāyāṃ śāstrakartturicchaiva niyāmikānyāthā vākyagatāvimṛṣṭavidheyāṃśe duṣkame ca dvayorapi śabdaracanāvaiparītyādhīnatve 'pi ekaḥ śabdadoṣo 'nyor'thadoṣa ityatra kā vinigamanā ?itthaṃ svayamuktaḥ śabdārthadoṣatāniyāmako 'pi kvacit vyabhicarati /
aprayuktatvādiśabdadoṣāṇāmarthapratītyanantarameva bodhāt, kaṣṭārthatvarūpārthadoṣasya prathamamarthāpratyayācchabda evārthapratyāyaka iti jñānodayācchabda pratītyanantarameva bodhācca /
ataḥ prācīnairukto niyāmakaḥ kvaciccāsmaduktau niyāmaka iti dvividha eva niyāmaka iti vaktumāha---evañceti /
pūrvairādṛtasya niyāmakasya paryyavasāne evaṃ paryyavasyatīti /
vakṣyamāṇaṃ tadevāha---śabdavṛttisaha iti /
atrārthasāmye iti śeṣaḥ /
yathā "pallavākṛtiraktoṣṭī'; ityatra pallavākāreti karaṇe 'pi śabdadoṣa eva /
nirarthakaśrutikaṭvādivarṇānāṃ tvarthasāmyābhāvānnaitanniyamaviṣayatvaṃ, kintu śabdoccāraṇānantarapratīyamānarūpasyoktaniyamaviṣayatvameva /
evaṃ hantītyasyāsamarthe 'pyeṣa eva niyamaḥ tameva svoktaniyamaṃ darśayati---yaścārthapratītyanantaramiti /
aniyamaparivṛttyāderarthadoṣatādhikapadatvādeḥ śabdoṣatā /
ityatrāpyasmaduktabhedakādeva devabhedo bodhya ityāha---evañceti /
amatapadārthatvasya vākyadoṣatāniyāmakamanyadevāha---amateti /
vākyavyāpitvaṃ samastapadyarūpavākyavyaptitvam /
aślīlārthatve tu vākyavyāpitve 'pyarthānvayavyatirekānuvidhānādarthadoṣatvamiti hṛdayena vākyavyāpitvaṃ darśayati---aślīlatvādāviti /
arthāślīlatvādāvityarthaḥ /
Locanā:
(lo, ū) sahatvāsahatvābhyāmityanantarameveti śeṣaḥ /
śabdaparivṛttisahatve yathā śrutikaṭunyūnatva-pratikūlavarṇatvādiḥ /
padārthānvayapratītipūrvabodhyo yathā nyūnādhikapadatvādiḥ /
rāmamanmathaśareṇa, ityādāvityanantaramarthapratītyanantaraboddhyatve 'pi iti śeṣaḥ /
aślīlatvādāviti--hantumevetyādau kvacid vākyavyāpitve 'pi kvacid vivaraiṣiṇa ityādau padaniṣṭatve 'pi sambhavānna vākyadoṣatetyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
"ānanditasvapakṣo 'sau parapakṣān haniṣyati" /
atra parapakṣaṃ hatvā svapakṣamānandayiṣyatīti vidheyam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ta) vidhyayuktatvamāha---ānanditeti /
vidheyatātparyyāptyayogye tātparyyārpaṇaṃ tattvam /
atra parapakṣahananānantarameva svapakṣānandadānavidhāveva vidheyatātparyyāptyaucityaṃ natu parapakṣahananavidhau ityarthaḥ /
na cātra vidheyāvimarśa iti vācyam /
tatra vidheyatā na pratīyate atra tu pratītividheyatāke, tātparyyāptyanaucityamiti bhedāt /
********** END OF COMMENTARY **********
"caṇḍīśacūḍābhāraṇa ! candra ! lokatamopaha ! /
virahiprāṇaharaṇa ! kadarthaya na māṃ vṛthā" //
atra virahiṇa uktau tṛtīyapādasyārtho nānuvādyaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, tha) anuvādāyuktatāmāha---caṇḍīśeti /
anuvādyaviśeṣaṇasya vidhivirodhitvaṃ tattvam /
candraṃ pratī virahiṇyā uktiriyam /
he candra māṃ vṛthā na kadarthaya ityanvayaḥ /
caṇḍīśetyādikamapi sambodhanatrayaṃ tadīyaikakālāyāstathātvāt sa eva tathātvena sambodhitaḥ /
prathamaviśeṣaṇadvayaṃ tasya mahattvapratipādanāya /
prāṇetyāditṛtīyapadārthastadanupakārakarūpo 'yukta ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
"lagnaṃ rāgāvṛtāṅgyā sadṛḍhamiha yathaivāsiyaṣṭyāparikaṇṭhe mātaṅgānāmapīhopari parapuruṣairyā ca dṛṣṭā patantī /
tatsakto 'yaṃ na kiñcidraṇayati viditaṃ te 'stu tenāsmadattā bhṛtyebhyaḥ śrīniyogādraditumiti gatevāmbudhiṃ yasya kīrtiḥ //
atra viditaṃ te 'stvityanena samāpitamapi vacanaṃ tenetyādinā punarupāttam /
atha rasadoṣānāha---
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, da) nirmuktapunaruktatvamāha---lagnamiti--nirmuktasya samāpitasya kārakasya punaruktistattvam /
samāptapunarāttatā tu viśeṣaṇasyā'vṛttirūpaiveti bhāvaḥ /
lagnamityādi /
yasya rājñaḥ kīrttiramvudhiṃ gatā tatparyantagāminī tasya kīrttirityarthaḥ /
atrotprekṣyate---śrīniyogāditi /
gaditumiveti samudraputryāḥ śriyaḥ svapitarisvabhartturapacāraṃ gadituṃ preṣyāyāṃ kīrttau niyogaḥ /
niyogamāha---lagnamiti /
yayasiyaṣṭyā strīliṅgaśabdārthatvena upastrītvenādhyāsitayā arikaṇṭha eva lagnaṃ kīdṛśyā ? rāgo raktimāha evaanurāgastayā'vṛtāṅgyā, tathā yāsiyaṣṭiriha jagati mātaṅgānāṃ hastināmeva mātaṅgānāṃ ṣiḍgānāṃ upari patantī parapuruṣaiḥ śatrupuruṣaireva prakṛṣṭapuruṣairdṛṣṭā /
anena sākṣitvaṃ darśitam /
tatsaktastādṛśyāmasannāyikāyāṃ sakto 'yaṃ mama bharttā rājñā na kiñcidbhadrābhadraṃ gaṇayati iti me mama pituḥ samudrasya viditamastu /
tena bhadrābhadrāgaṇanena bhṛtyebhyo 'haṃ dattāsmīti gaditumivetyarthaḥ /
asiyaṣṭisāhāyyena śatrubhyo bhītyagaṇanenāśritatvād bhṛtyā api śrīmantaḥ kṛtā iti stutiḥ /
atretivacanaṃ karmakārakavacanaṃ na kiñcidraṇayati ityantaṃ hi vedanīyaṃ karmakārakam /
tacca viditaṃ te 'stu ityanena samāpitam /
tenāsmi dattā ityapi vedanīyakarmakārakaṃ punarupāttam /
Locanā:
(lo, ṛ) lagnamiti---rāgo raktaḥ śoṇimā, anurāgaśca /
mātaṅgā gajāścāṇḍālāśca /
para utkṛṣṭaḥ anya iti /
********** END OF COMMENTARY **********
rasasyoktiḥ svaśabdena sthāyisaṃcāriṇorapi
paripanthirasāṅgasya vibhāvādeḥ parigrahaḥ /
ākṣepaḥ kalpitaḥ kṛcchrādanubhāvavibhāvayoḥ
akāṇḍe prathanacchedau tathā dīptiḥ punaḥ punaḥ /
aṅgino 'nanusaṃdhānamanaṅgasya ca kīrtanam
ativistṛtiraṅgasya prakṛtīnāṃ viparyayaḥ /
arthānaucityamanyacca doṣā rasagatā matāḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, dha) rasadoṣānāha---rasasyeti /
sthāyisaṃcāriṇorapītyatrāpi svaśabdena uktirityasyānvayaḥ /
paripanthīti---pratikūlarasaṅgavibhāvādyuktirityarthaḥ /
ākṣepa iti /
anubhāvavibhāvayoḥ kṛstrādatyantapraṇidhānād ākṣepaḥ pratyayanaṃ doṣaḥ kathita ityarthaḥ /
akāṇḍe anucitakāle prathanacchedau vistāratyāgau rasasya iti śeṣaḥ /
anaṅgasya prakṛtarasasyānupakārakasya /
arthānaucityamiti---anyadvā uktādanyadvā arthānaucityamityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
rasasya svaśabdo rasaśabdaḥ śṛṅgārādiśabdaśca /
krameṇa yathā---
"tāmudvīkṣya kuraṅgākṣīṃ raso naḥ ko 'pyajāyata" /
"candramaṇḍalamālokya śṛṅgāre magnamantaram" /
sthāyibhāvasya svaśabdavācyaṃ yathā---
"ajāyata ratistasyāstvayi locanagocare" /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, na) tāmudīkṣyeti---atra pūrvārddhe rasaśabdaḥ parārddhe śṛṅgāraśabdo vācakaḥ /
nanu śrotureva kāvyaśravaṇād raso jāyate na tu svīyaratvādivaktuḥ tatkathamatra syīyarativaktūraso vācya iti cenna /
rasasya ityatra sthāyibhāvasyetyarthāt /
na caivaṃ sthāyinaḥ svaśabdavācyatāyāḥ pṛthaguktyanupapattiriti vācyam /
sthāyibhāvasyaiva rasādivācakarasaśabdena sthāyibhāvaśabdena uktirityevaṃ vācakaśabdabhedādeva pṛthagukteḥ /
ata eva rasaśabdenātra sthāyibhāva eva ukta iti /
"rasādilakṣaṇastvarthaḥ svapre 'pi na vācyaḥiti ca kāvyaprakāśakṛtā likhitam /
sthāyibhāvavācakaśabdena vācyatāmāha---ajāyateti /
********** END OF COMMENTARY **********
vyabhicāriṇaḥ svaśabdavācyatvaṃ yathā---
"jātā lajjāvatī mugdhā priyasya paricumbane" /
atra prathame pāde "āsīnmukulitākṣī sā" iti lajjāyā anubhāvamukhena kathane yuktaḥ pāṭhaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pa) vyabhicāriṇa iti---bhāvatāprāptiyogyasyeti śeṣaḥ /
tatprāptiśca nirākāṅkṣāvākyavyaṅgyatve satyeva jāyate /
atra lajjāvattvasya vidheyasya nirākāṅkṣavākyabodhyatvena bhāvatāprāptiyogyatā astyeva /
tasya svaśabdavācyatvāttu doṣaḥ /
sākaṅkṣavākyabodhyatve bhāvatāprāptiyogyatāmanāpannasya tasya svaśabdavācyatvaṃ na doṣaḥ /
yathā---"lajjānamramukhī priyeṇa hasatā bālā ciraṃ cumbane vidheye 'nuvādyaviśeṣaṇasya lajjāyā bhāvatāprāptiyogyatāmanāpannāyāḥ svaśabdenanoktirna doṣaḥ /
Locanā:
(lo, ṝ) anubhāvamukhena kathana iti---vyabhicāriṇo hi svasvānubhāva vyaktā eva sahṛdayānāmāsvādyāḥ /
iha ca yatraikatra vyabhicāriṇāmanubhāvamukhena varṇanaṃ svaśabdena tvabhidhānaṃ; tatra na rasādimātradoṣaḥ /
kintu adhikapadākhyo vākyadoṣo 'pi /
yathā---"lajjānamramukhī priyeṇa hasatā bālā ciraṃ cumbitā"iti /
********** END OF COMMENTARY **********
"mānaṃ mā kuru tanvaṅgi ! jñātvā yauvanamasthiram" /
atra yauvanāsthairyanivedanaṃ śṛṅgārarasasya paripanthinaḥ śāntarasasyāṅgaṃ śāntasyaiva ca vibhāva iti śṛṅgāre tatparigraho na yuktaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pha) paripanthirasāṅgavibhāvaparigrahamāha---mānamiti /
yanniṣṭhaḥ sthāyibhāvaḥ sāmājike rasatāmāpadyate prakṛtarasaparipanthirasavibhāvasya taduktyaiva pratyāyanaṃ doṣa ityarthaḥ /
mānaṃ mā kuru iti---atra sāmājike rasatāmāpadyamānā ratiḥ sthāyibhāvo vaktṛniṣṭhastapratikūlaśāntarasavibhāvo yaunavāsthairyamidaṃ tenaivoktamityāha--atreti /
evaṃ ca "tyajatamānamalaṃ bala vigrahairna punareti gataṃ ca turaṃ vayaḥ /
parabhṛtābhiritīva nivedite smaramate 'ramateṣṭasakhījanaḥ " /
iti raghau yauvanāsthairyakathanaṃ na doṣaḥ /
atreṣṭasakhajaniṣṭharatibhāva eva sāmājike rasatāmāpadyate /
natviṣṭasakhajanena yauvanāsthairyamuktaṃ kintu parabhṛtābhirityadoṣaḥ atraiva yauvanāsthairyoktireva paripanthyanubhāvo granthakṛdanukto 'pi bodhyaḥ /
Locanā:
(lo, ḷ) śṛṅgāre pratikūla ityarthaḥ /
vibhāvāderityādiśabdādanubhāvasañcāriṇau /
tatra pratikūlānubhāvaparigraho yathā--- "suratotsukamālokya mṛgākṣī pathikaṃ pathi /
nirmuktasarvaviṣayā prayayau vipināntaram" //
atra nirmuktasarvaviṣayatayā vanagamanaṃ śāntarasānubhāvaḥ /
anyathā tu vanagamanaṃ kvacit kvacidabhisārādinā guṇaḥ /
evaṃ vyabhicāriṇo 'pi /
********** END OF COMMENTARY **********
"dhavalayati śiśirarociṣi bhuvanatalaṃ lokalocanānde īṣatkṣiptakaṭākṣā smeramukhaī sā nirīkṣyatāṃ tanvī" //
atra rasasyoddīpanālambanavibhāvaparyavasāyinau sthitāviti kaṣṭakalpanā /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ba) anubhāvasya kaṣṭakalpanayāprakāśamāha---dhavalayatīti /
nirīkṣiteti /
arthāt puṃsā /
uddīpanaṃ candraḥ /
ālambanaṃ nāyikā /
anubhāvasya saharṣacakṣuḥ prasāraṇasya paryavasāyinau praṇidhānātiśayenaiva bodhakau ityarthaḥ /
draṣṭuḥ śāntatve vairāgyeṇa cakṣurnimīlanasyāpi sambhavāt /
prakaraṇapratisandhānavṛcchreṇa tu uktānubhāvaprakāśaḥ /
Locanā:
(lo, e) anubhāvaparyavasāyinau iti /
rasaparyavasāyitve kaṭākṣakṣepaṇāderanubhāvatvaṃ suvyaktaṃ bhavet /
iha ca kaṭākṣakṣepaṇādīni tasyā nāyakaviṣayatvaratyuddhodhakāryāṇi atrānyena kena sahopapannāni jhaṭityaniścitapratītikāraṇatvāt /
yadvā kasyacinnāyakasyā nirīkṣyamāṇo rūpānubhāvaḥ tasyā ratyudvodhako na jāta iti kaṭākṣākṣepavikṣepavibhāvayoḥ śṛṅgārarasaparyavasānābhāvādityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
"pariharati ratiṃ matiṃ lunīte skhalatitarāṃ parivartate ca bhūyaḥ /
iti bata viṣamā daśāsya dehaṃ paribhavati prasabhaṃ kimatra kurmaḥ" //
atra ratiparihārādīnāṃ karuṇādāvapi sambhavātkāminīrūpo vibhāvaḥ kṛcchrādākṣepyaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, bha) vibhāvasya kṛcchrāt kalpanamāha---pariharatīti /
pariharatītyādau sarvatra mumān karttā /
bata khede ityasya viṣamā taśā asya dehamityanvayaḥ /
prasabhaṃ balāt /
atreti---atrāpi prakaraṇapratisandhānakṛcchragamyam /
********** END OF COMMENTARY **********
akāṇḍe prathanaṃ yathā---veṇīsaṃhāre dvitīye 'ṅke pravartamānānekavīrasaṃkṣaye 'kāle duryodhanasya bhānumatyā saha śṛṅgāraprathanam /
chedo yathā--vīracarite rāghavabhārgavayordhārādhirūḍhe 'nyonyasaṃrambhe kaṅkaṇamocanāya gacchāmīti rāghavasyoktiḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ma) kaṅkaṇamocanaṃ vivāhottaramāṅgalyakriyāviśeṣaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
punaḥ punardeptiryathā--kumārasaṃbhave rativilāpe /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ya) rativilāpa iti--- "atha sā punare vihvalā vasudhāliṅganadhūsarastanī /
vilalāpa vikīrṇamūrddhajā samaduḥ khāmiva kurvatī sthalīm //
"ityupakramya pravarttite dhārāvāhike karuṇarase madhau dṛṣṭe--- "tamavekṣya ruroda sā bhṛśaṃ stanasaṃbādhamuro jaghāna ca /
"iti viśipya punardeptiḥ /
Locanā:
(lo, ai) rativilāpeti---atha mohaparāyaṇā satītyādinā paripuṣṭimāgatasyāpi karuṇasya"atha sā punareva vihvalā"ityanena kaṇṭhaparipūrṇabhojyasya punarbhojyadānena vairasyam /
********** END OF COMMENTARY **********
aṅgino 'nanusaṃdhānāṃ yathā--ratnāvalyāṃ caturtheṅke bābhravyāgamane sāgarikāyā vismṛtiḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ra) sāgarikāyā vismṛtiriti---sāgarikā ratnāvalī /
tannāṭake 'ṅginī /
********** END OF COMMENTARY **********
anaṅgasya kīrtanaṃ yathā--karpūramañjaryā rājanāyikayoḥ svayaṃ kṛtaṃ vasantasya varṇanamanādṛtya bandivarṇitasya praśaṃsanam /
aṅgasyātivistṛtiryathā---kirāte surāṅganāvilāsādiḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, la) anaṅgasyeti---prakrāntarasānupakārakasyetyarthaḥ /
vandivarṇitasyeti /
rājñā iti śeṣaḥ /
kirātārjunīye bhāravau /
********** END OF COMMENTARY **********
prakṛtayo divyā adivyā divyādivyāśceti /
teṣāṃ dhīrodāttāditā /
teṣāmapyuttamādhamamadhyamatvam /
Locanā:
(lo, o) prakṛtiviparyayākhyaṃ doṣaṃ ca vyācaṣṭe---prakṛtaya ityādi /
divyā mahendrādayaḥ śrīkṛṣṇādayaśca /
adivyā duṣma (ṣya) ntādayaḥ /
divyādivyāḥ śrīrāmacandrādayaḥ ityādi prāgeva uktam /
dhīrodāttādīnām anyatamāśrayatvasya sambhave 'pi prāyeṇa vīrādipradhānatvameva /
teṣāṃ lakṣaṇāni uktāni /
********** END OF COMMENTARY **********
teṣu ca yo yathābhūtastasyāyathāvarṇane prakṛtiviparyayo doṣaḥ /
yathā--dhīrodāttasya rāmasya dhīroddhatavacchadmanā vālivadhaḥ /
yathā vā---kumārasaṃbhave uttamadevatayoḥ pārvatīparameścarayoḥ saṃbhogaśṛṅgāravarṇanam /
"idaṃ pitroḥ saṃbhogavarṇanamivātyantamanucitam" ityāhuḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, va) divyā ityādiṣu divyādināyikāyā ityarthaḥ /
divyā--devāḥ adivyā manuṣyāḥ /
divyādivyā devāvatārā mānuṣāḥ tadīyāḥ prakṛtaya ityarthaḥ /
arthānaucityamanyadveti yaduktaṃ tadṛrśayati--
Locanā:
(lo, au) uttamadevatayoḥ śṛṅgārarasavarṇanamanucitamiti yaduktaṃ tatrāyamevāśayaḥ /
ye ye śṛṅgāravyañjakāḥ rahasyārthāḥ pitrorvarṇayitumanucitāste uttamadevatāniṣṭā na varṇanīyāḥ anyathā raghuvaṃśe rāvaṇavadhānantaraṃ svarājyamabhinivṛttasya rāmacandrasya sītāsamvādavarṇanaṃ tādṛśaṃvānyanmahākaviniṣṭatvamanucitaṃ syāt /
anucitameva sakalamahākavīnāṃ prabandheṣu tathā tathā varṇanamasamañjasaṃ syāt /
evamadivyānāṃ svaḥ- pātālagamanasamudralaṅghanādiḥ /
etadvastu mahānubhāvakuvalayāśvāderyad vṛttamitihāsādiprasiddhaṃ varṇanīyameva /
anyathā varṇanasyaiva doṣāvahatvāt /
evamanyasyāpi kṛtyānaucityasya varṇana prakṛtiviparyyayākhyo doṣo boddhavyaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
anyadanaucityaṃ deśakālādīnāmanyathā yadvarṇanam /
tathā sati hi kāvyasyāsatyatāpratibhāsena vineyānāmunmukhīkārāsaṃbhavaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, śa) anyadanaucityamiti---deśakāleti /
divi mānuṣabhāṣāvarṇanaṃ deśānucitam /
ekartau anyartudharmavarṇanaṃ kālānucitam /
Locanā:
(lo, a) anyadanaucityaṃ darśayati--anyaditi--deśakālādirityādiśabdena nāyikāyāḥ pādaprahārādiḥ /
nāyakasya kopaḥ /
bālāyā dharṣṭyam /
prauḍhāyā veśyāyāścātilajjā /
pratināyakasya anvayatvam /
tathā cāha--- vaṃśavīryyaśrutādīni varṇayitvā riporapi /
tajjayānnāyakotkarṣakathanaṃ hi dhinoti naḥ //
iti /
evaṃ devatānāmavayavānāṃ śira ārabhya varṇanam /
teṣāṃ śira ārādhyatve pādārabdhavarṇanam eva iṣyate /
manuṣyāṇāṃ na pādārabdhavarṇanaṃ teṣāṃ śira ārabhya varṇanasyaiva iṣṭeḥ /
evamanayaiva diśā sakalamanaucityaṃ rasabhaṅgakāraṇaṃ prayatnena sukavibhaiḥ parihāryyam /
yaduktaṃ dhvanikṛtā--- anaucityādṛte nānyadrasabhaṅgasya kāraṇam /
aucityopanibandhastu rasasyopaniṣatparā /
********** END OF COMMENTARY **********
ebhyaḥ pṛthagalaṅkāradoṣāṇāṃ naiva saṃbhavaḥ
ebhya uktadoṣebhyaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṣa) iti doṣānuktvālaṅkāradoṣā api eṣvevāntarbhavanti ityāha--ebhyaḥ pṛthagiti /
Locanā:
(lo, ā) nanu yadyeta eva doṣāstadā prācīnoktāḥ punaralaṅkāradoṣā ityāha /
ebhyaḥ ityādibhya iti /
kathaṃ tebhyo 'pṛthagityāha---
********** END OF COMMENTARY **********
tathāhi--upamāyāmasādṛśyāsaṃbhavayorupamānasya jāti pramāṇagatanyanatvādhikatvayorarthāntaranyāse utprekṣitārthasamarthane cānucitārthatvam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, sa) atra yo yadalaṅkāradoṣo yatrāntarbhavati tadāha---upamāyāmiti /
asādṛśyam---upamānopameyayoḥ sādṛśyābhāvaḥ /
asambhavaścopamānāprasiddhiḥ /
jātipramāṇeti /
pramāṇaṃ parimāṇam /
upameyajātyapekṣayā upamānajāterupameyaparimāṇāpekṣayopamānaparimāṇasya cātyantanyūnādhikatvayoranucitārthatvamityarthaḥ /
evamutprekṣitārthasyārthāntaranyāsena samarthena ca tadaiva doṣastasyānucitārthatvamityarthaḥ /
nanu paśubhūtā raṇādhvare ityatra śūrāṇāṃ kātaratvavyañjanayā teṣāṃ nindāvyañjanamevānucitārthatvaṃ darśitam /
asādṛśyāsambhavayoruprekṣitārthasamarthane naetādṛśamanaucityaṃ kintu pratipādyamānārthālīkatvamevānaucityaṃ vācyaṃ tathā ca kathamubhayasādhāraṇamanaucityam /
yadi ca aucityābhāva eva tarhi ityucyate tadā samastadoṣāṇāmeva anucitatvenaitasya doṣaviśeṣatvānupapattiriti cetsatyam /
doṣāntaralakṣaṇānāghrātatve sati aucityābhāva eva tallakṣaṇam /
********** END OF COMMENTARY **********
krameṇa yathā---
"grathnāmi kāvyaśaśinaṃ vitatārtharaśmim" /
Locanā:
(lo, i) tathā hīti--atra kāvyasya śaśinā na sādṛśyam /
********** END OF COMMENTARY **********
"prajvalajjaladhārāvānnapatanti śarāstava" /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ha) krameṇeti---grathnāmītyatra asādṛśyam /
kāvyaṃ śaśīva ityupamā /
atra rūpakatve 'pi sa eva doṣastasyapi sādṛśyamūlatvād upamānāsambhave---prajvaladiti -- prajvalantyo jaladhārā hmaprasiddhāḥ /
nanvatrābhūtopamā syāditi cenna, sambhāvanayāpi yatropamānaprasiddhistatraivābhūtopamātvāt /
yathā--- sarvapadmaprabhāsāraḥ samāhṛta iva kvacit /
tvadānanaṃ vibhāvīti tāmabhūtopamāṃ viduḥ //
ityatra daṇḍiṃ nā kvacitpadena straṣṭurvidheḥ kvacit sarvapadmaprabhāharaṇasambhāvanāṃ pradarśya tādṛśopamānenābhūtopamā darśitā /
ata eva bālapravāvalaviṭapaprabhāva lateva ityatrāpi vaṭādiviṭame latādarśanāt pravālaviṭape latāṃ sambhāvya tadupamā kṛtā /
prakṛte tu jale jvalanasya sarvathā bādhāt prajvalajjaladhārāyāḥ sambhāvanāśakyatvāt /
Locanā:
(lo, ī) jaladhārāṇāṃ prajvalanam asambhavi /
********** END OF COMMENTARY **********
"caṇḍāla iva rājāsau saṃgrāme 'dhikasāhasaḥ" /
"karpūrakhaṇḍa iva rājati candrabimbam" /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ka) upameyajātyapekṣayopamānajāteratyantanyūnatvamāha---caṇḍāla iveti /
atra rājajātyapekṣayā caṇḍālajāteratyantanyūnatvam /
upamānaparimāṇopekṣayopamānaparimāṇasyātyantanyūnatvamudāharati---karpūra iti /
********** END OF COMMENTARY **********
"haravannīlakaṇṭho 'yaṃ virājati śikhāvalaḥ" /
"stanāvadrisamānau te" /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, kha) evaṃ jātiparimāṇayorādhikyamapyāha---haravaditi /
stanāviti ca /
śikhābalo mayūraḥ /
avasthābhedena haraśarīrasyānekavyaktitvāt haratvamapi jātiḥ śikhābhalatvāpekṣayādhikā /
Locanā:
(lo, u) rājñaścaṇḍālena, candrasya karpūrakhaṇḍena, harasya nīlakaṇṭhena, stanayoścādriṇā ca sāmyam /
********** END OF COMMENTARY **********
"divākarādrakṣati yo guhāsu līnaṃ divābhītamivāndhakāram /
kṣudre 'pi nūnaṃ śaraṇaṃ prapanne mamatvamuccaiḥ śirasāmatīva" //
evamādiṣūtprekṣitārthasyāsaṃ tratatayaiva pratibhāsanaṃ svarūpamityanucitameva tatsamarthanam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ga) arthāntaranyāsenotprekṣitārthasamarthanamāha---divākarāditi /
yo himālayo guhāsu līnamandhakāraṃ divākarād rakṣati /
atrotprekṣate---bhītamiveti /
atrārthāntaranyāsamāha---kṣudro 'pīti /
uccaiḥ śirasāṃ mahimnā uccamaulīnāmarthānmahatām uccaiḥ śikharāṇāṃ ca /
atra doṣaṃ darśayati---evamādiṣviti /
samarthanam---satyatvena pratipādanam /
tamaso bhayaṃ ca sarvathaivālīkamutprekṣitam /
kathaṃ tasyārthantaranyāsena satyatayā pratipādanamityarthaḥ /
Locanā:
(lo, ū) divākarādau cotprekṣitārthasya samarthane 'naucityaṃ darśayati---utprekṣitārthasyetyādi /
asadbhūtatayaiva pratibhāsanam, sambhāvanaviṣayatvādityarthaḥ /
divābhīta ullūkaḥ /
atha vā--divā divasādbhītamityandhakāraviśeṣaṇam /
yo himālayaḥ, śiraḥ śṛṅgaṃ mūrdhā vā /
********** END OF COMMENTARY **********
yamakasya pādatrayagatasyāprayuktatvaṃ doṣaḥ /
yathā---
"sahasābhijanaiḥ snigdhaiḥ saha sā kuñjamandiram /
udite rajanīnāthe sahatāyāti sundarī" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, gha) sahaseti---sā sundarī nāyikā strigdhairālijanaiḥ saha sahasā sasmitā udite rajanīnāthe sahasā tatkṣaṇaṃ kuñjamandiraṃ yātītyarthaḥ /
Locanā:
(lo, ṛ) ālijanaiḥ saha sārdhaṃ sahasā vegena sahasā hasena saha vartamānā /
********** END OF COMMENTARY **********
utprekṣāyāṃ yathāśabdasyotprekṣādyaṃtakatve 'vācakatvam /
Locanā:
(lo, ṝ) yathāśabdo hi ivādiśabdavannotprekṣāyā vācakaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā---
"eṣa mūrto yathā dharmaḥ kṣitipo rakṣati kṣitim" /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṅa) utprekṣādyotakatva iti---utprekṣābhidhānārthaṃ prayuktatva ityarthaḥ /
eṣa iti /
dharmaḥ puṇyaṃ tasya mūrtyabhāvāttadutprekṣā na tu dharmarūpadevatopamā, tadā mūrtitvaviśeṣaṇavaiyarthyāpātāt /
********** END OF COMMENTARY **********
evamanuprāse vṛttiviruddhasya pratikūlavarṇatvam /
yathā---
"ovaṭṭai ullaṭṭai--
ityādau /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ca) evamiti /
vṛttivirodhastadrasapratikūlavarṇānāṃ sthitiḥ /
"ovaṭṭa'; ityādikaṃ prāg vyākhyātam /
Locanā:
(lo, ḷ) vṛttiḥ niyatavarṇagato yo rasaviṣayo vyāpāraḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
upamāyāṃ ca sādhāraṇadharmasyādhikanyūnatvayoradhikapadatvaṃ nyūnapadatvaṃ ca /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, cha) sādhāraṇadharmasyeti /
upameye 'nirdiṣṭadharmasamānadharmasyopamāne nirdeśo 'dhikatvam /
upameye nirdiṣṭadharmasamānadharmasyopamānenupādānaṃ nyūnatvam /
********** END OF COMMENTARY **********
krameṇodāharaṇam---
"nayanajyotiṣā bhāti śaṃbhumūtisitadyutiḥ /
vidyuteva śaranmegho nīlavāridakhaṇḍavṛk" //
atra bhagavato nīlakaṇṭhatvasyāpratipādanāccaturthapādo 'dhikaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ja) nayanajyotiṣeti---atra śambhurupameyaḥ /
śaranmegha upamānam, nayanajyotirvidyut /
bhūtisitatvaśāradīyalabdhaśubhratvayośca samānadharmayorastyeva nirdeśaḥ /
kintu śambhorupameyasya nīlakaṇṭhatvānupādānāttatsamānadharmanīlavāridyotyāderupamāne śaranmeghe ādhikyamāha---atreti /
samānadharma evāyaṃ niyamaḥ /
varmāntaropādāne tu vādhikyam; yathātraiva nabhomaṇḍalamadhyama iti vaturthapādakaraṇe /
Locanā:
(lo, e) sabalākatvaṃ vācyam /
********** END OF COMMENTARY **********
"kamalāliṅgitastārahārahārī muraṃ dviṣan /
vidyudvabhūṣito nīlajīmūta iva rājate" //
atropamānasya sabalākatvaṃ vācyam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, jha) nyūnatvamāha---kamaleti /
kamalayā lakṣmyā āliṅgitaḥ, ujjvalahāravāṃśca muraṃ dviṣan murārī rājate /
vidyudvibhūṣito nīlajīmūta iva ityarthaḥ /
atra lakṣmīsthānīyā vidyut hārasthānīyāyā bālākāyā nyūnatvamiti bhaṅgyā pratipādayati---atreti /
Locanā:
(lo, ai) upameyasya tārahāratvasya vacanāt /
********** END OF COMMENTARY **********
asyāmevopamānopameyayoliṅgavacanabhedasya kālapuruṣavidhyādibhedasya ca bhagnaprakramatvam /
krameṇodāharaṇam---
"sudheva vimalaścandraḥ" /
"jyotsnā iva sitā kīrtiḥ" /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ña) asyāmeveti /
upamāyāmevetyarthaḥ /
bhagranaprakramatvamiti /
yalliṅgena ekadvyādiyadvacanena copameyoktyupakrama upamānasyāpi talliṅgakatvena tadvacanena coktirākāṅkṣitā tathātvānuktau kramabhaṅga ityarthaḥ /
evaṃ varttamānādikālabhedasya ca bhagnaprakramatvamityarthaḥ /
ākāṅkṣitarūpeṇānabhidhānāt /
sudheva ityatra strīpuliṅgabhedaḥ /
jyotstrā iva ityatra vacanabhedaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
"kāpyabhikhyā yatorāsīdvrajatoḥ śuddhaveṣayoḥ /
himanirmuktayoyāge citracandramasoriva" //
atra tathābhūtacitrācandramasoḥ śobhā na khalvāsīt /
api tu sarvadāpi bhavati /
Locanā:
(lo, o) asyāmupamāyāṃ sarvadāpi bhavatītyanena upamānopameyayoḥ kālabhedaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
"lateva rājase tanvi !" atra latā rājate, tvaṃ tu rājase /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭa) kālabheda tvāha---kāpyabhikhyeti /
tayordilīpasudakṣiṇayorabhikhyā śobhaā citrācandramasoḥ caitre yogaḥ /
na khalu āsīt iti sārvadikśobhāsattve atītvena tadvivakṣābhāvāt /
atevetyatra puruṣabhedaḥ, latā rājate ityeva sambhavāt /
********** END OF COMMENTARY **********
"ciraṃ jīvatu te sūturmākaṇḍeyamuniryathā" /
atra mārkaṇḍeyamunirjāvatyeva, na khalvetadasya "jīvatu" ityanena vidheyam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭha) ciraṃ jīvatvityatra vidhibhedaḥ /
ayaṃ ca svalpa eva doṣaḥ vyatyayena anvayasambhavāt /
ata eva sarvatra kāvye īdṛśa eva prayogaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
iha tu yatra liṅgavacanabhede 'pi na sādhāraṇadhaparmasyānyathābhāvastatra na doṣaḥ /
krameṇodāharaṇam---
"mukhaṃ candra ivābhāti" /
Locanā:
(lo, au) iha tviti---ayamarthaḥ--yatra liṅgādibhede hi sādhāraṇadharṇo 'bhinnaupamānopameyayordvayorapi sambandhamāpādyate tatra na pratīti sthagayati /
mukhamiti---atra bhātīti sādhāraṇamukhacandrarūpor'thaḥ sādhyaḥ /
etamuttaratrāpi /
********** END OF COMMENTARY **********
"tadveśo 'sadṛśo 'nyābhiḥ strībhirmadhuratābhṛtaḥ /
dadhate sma parāṃ śobhāṃ tadīyā vibhramā iva" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍa) liṅgavacanabhede sādhāraṇadharmasya nirdiṣṭarūpeṇobhayatrānanvayo doṣabījam /
yadi tu nirdiṣṭarūpeṇaivobhayatrānvayasambhavastadā na doṣa ityāha---atra ca liṅgavacaneti /
mukhaṃ candra iveti /
atrābhātisādhāraṇadharma ubhayatraikarūpa eva liṅgadvayaṃ tu bhinnam /
vacanabhede tvāha---tadveśa iti /
madhuratayā ramyatayā bhṛtaḥ pūrṇastasyāveśaḥ parāṃ śobhāṃ dadhate dhatta ityarthaḥ /
tadha dhāraṇe ityasyaikavacane rūpam /
kīdṛśaḥ anyābhiḥ strībhirasadṛśaḥ anyastryasādhāraṇaḥ /
ṭakpratyayāntasya dṛśo rūpamidam /
tadīyā vibhramā iva--te 'pi hi parāṃ śobhāṃ dadhate /
dhāṅo bahuvacane rūpamidam /
evaṃ madhuratābhṛtaḥ madhuratāṃ bibhrataḥ /
bhṛñaḥ kkipi rūpamidam /
evamasadṛśa ityatrāpi kkipi rūpam /
liṅgādibhedeṣu prakramabhaṅgaṃ doṣāntarbhāva uktastaṃ grāhayati---pūrvodāharaṇeṣviti /
sudheva vimalaścandra ityādiṣvityarthaḥ /
Locanā:
(lo, a) sadṛśa ityasyoddeśyaviśeṣaṇatve ekavacanāntaḥ sadṛśaśabdaḥ /
pakṣe madhuratayā bhṛta iti ekavacanam /
vibhramaviśeṣaṇatve bahuvacanāntaḥ sadṛkaśabdaḥ /
dadhatīti dadhadhātorekavacanāntaṃ, dhādhātorbahuvacanāntaṃ ca tiṅntaṃ ca padam /
********** END OF COMMENTARY **********
pūrvodāharaṇoṣu upamānopameyayorekasyaiva sādhāraṇadharmeṇānvayasiddheḥ prakrāntasyārthasya sphuṭo 'nirvāhaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍha) ekasyaiveti /
sādhāraṇadharmmeṇa vimalatvādinā ekasyaupameyasyaiva samānaliṅgatvādinānvayasiddherasamānaliṅgakenopamānenānvayāsiddhori tyarthaḥ /
prakrāntasyeti---ubhayānvayikatvākāṅkṣayā upakrāntasyetyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
evamanuprāse vaiphalyasyāpuṣṭārthatvam /
yathā--
"anaṇuraṇanmaṇimekhalamaviralaśiñjānamañjumañjīram /
parisaraṇamaruṇacaraṇo ! raṇaraṇakamakāraṇaṃ kurute" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṇa) evamiti---vaiphalyasyānuprāsārthamupāttasya viśeṣaṇasya yadvaiphalyaṃ tasyetyarthaḥ /
anu iti /
savilāsaṃ gacchantīṃ veśyāṃ dṛṣṭvā śāntasya puruṣasyoktiriyam /
he aruṇacaraṇe ! tava parisaraṇaṃ gamanaṃ karttṛ /
akāraṇam arthāt puṃsāṃ raṇaraṇakaṃ kāmacintāṃ kurute janayatītyarthaḥ /
parisaraṇaṃ kīdṛśam ? anaṇu analpaṃ raṇantī maṇiyuktā mekhalā yatra tādṛśam /
avirataṃśiñjanaṃ mañju mañjīraṃ nūpuraṃ yatra tādṛśam /
atra vaktuḥ śāntatvena kāmoddīpakaparisaraṇaviśeṣaṇānāmapuṣṭārthatvaṃ kevalamanuprāsārthameva tadupādānam /
atra ca vaiyarthyapratiyogikāmacintopayogitve 'pi tadviśeṣaṇānāṃ prakṛtaśāntarasānupayogitvādapuṣṭārthatā /
Locanā:
(lo, ā) vaiphalyasyāpuṣṭārthatvaṃ ca citravarṇārabdhatvabhāvena prakṛtānupayogādityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
evaṃ samāsoktau sādhāraṇaviśeṣaṇavaśātparārthasya pratītāvapi punastasya śabdenopādānasyāprastutapraśaṃsāyāṃ vyañjanayaiva prastutārthāvagateḥ śabdena tadabhidhānasya ca punaruktatvam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ta) evaṃ samāsoktāviti /
prākaraṇikakathanenāprākaraṇikavyañjanaṃ samāsoktiḥ /
aprākaraṇikakathanena prākaraṇikavyañjanamaprastutapraśaṃsā /
asminnalaṅkāradvaye 'prākaraṇikaprākaraṇikārthayoḥ vyaṅgyatve 'pi śabdena tadupādānaṃ punaruktatvamevetyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
krameṇodāharaṇam---
"anurāgavantamapi locanayordadhataṃ vapuḥ sukhamatāpakaram /
nirakāsayadravimapetavasuṃ viyadālayādaparidaggaṇikā" //
atrāparadigityetāvataiva tasyā gaṇikātvaṃ pratīyate /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, tha) tatra samāsoktau punaruktatvamāha---anurāgeti /
aparadik pāścimadigena gaṇikā veśyā viyadrūpādālayād āśrayāt raviṃ nirakāsayat niṣkāsayāmāsa /
kiṃbhūtam apetavasum apagatarāśimam /
aniṣkāsanopayogiviśeṣaṇasattve 'pi apetaraśmitvā nirakāsayādityāha---anurāgeti /
anu divasasya paścād rāgavantaṃ raktimāvantamapi ata eva locanayoḥ sukhaṃ sukhajanakam atāpakaṃ ca vapurdadhatamapītyarthaḥ /
atra śliṣṭaviroṣaṇavaśādanurāgavato locanasukhajanakasuśītalavapuṣmato nāyakasya vasunā dhanena rahitatvāt svagṛharūpādālayāt veśyayā niṣkāsanaṃ vyañjanayā pratīyate /
tatra ca nirdhananāyakasya yathāśliṣṭaviśeṣaṇamahimnā vyaṅgyatvaṃ, tathā veśyāyāapi vyaṅgyatvamevocitam /
vācyatve tu punaruktirityāha---atrāparadigeveti /
Locanā:
(lo, i) anugato rāgaḥ śoṇimā, premā ca /
vasupadena raśmayaḥ dhanāni ca /
ālayaḥ āśrayaḥ gṛhaṃ ca /
gaṇikātvaṃ pratīyate /
punaḥ svaśabdenopādānena ca punaruktatvamāvahati ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
"āhūteṣu vihaṅgameṣu maśako nāyān puro vāryate madhye vā dhuri vā vasaṃstṛṇamaṇirdhatte maṇīnāṃ dhuram /
khadyoto 'pi na kampate pracalituṃ madhye 'pi tejasvināṃ dhiksāmānyamacetasaṃ prabhumivānāmṛṣṭatattvāntaram" //
Locanā:
(lo, ī) tṛṇamaṇiḥ tṛṇāpakarṣako maṇiviśeṣaḥ /
anāmṛṣṭaṃ tattvāntaraṃ yena mahīyasāmalpīyasāṃ ca padārthānāṃ bhedo na prakāśyate /
sāmānyaṃ jātiḥ sāmānyasya sarvāsu vibhaktiṣu ekarūpeṇaivāvasthiterityarthaḥ /
anucitaṃ ca vyañjanayaiva pratyuta camatkārātiśayadāyitvena gatārthatvāt /
********** END OF COMMENTARY **********
atrācetasaḥ prabhorabhidhānamanucitam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, da) aprastutapraśaṃsāyāḥ punaruktimāha---āhūteṣviti--sāmānyaṃ janaṃ dhik /
yato 'cetanaṃ bhadrābhadrādicetanarahitam /
anāmṛṣṭam aparibhāvitaṃ tattvaṃ yena tādṛśamantaraṃ mano yasya tādṛśaṃ prabhumiva /
sāmānyasya acetanatvaṃ darśayati---āhūteṣu vihaṅgameṣu vihāyasā gacchatsu janeṣu praṇiṣu āhateṣu vihāyogāmitvāt pura āyān āgacchan maśako 'pi na vāryate, vāraṇā eva nivarttate /
gamanamevātra vidheyaṃ bodhyaṃ tadeva sāmānye cetanatvapratipādanasambhavāt /
tathā tṛṇamaṇistu tṛṇākarṣako 'lpamūlyo maṇiḥ dhuri vā madhye vā vasan rathaśobhākārakamahāmūlyamaṇīnāṃ dhuraṃ rathaśobhākaraṇarūpaṃ dhuraṃ bhāraṃ vidhatte /
"dhūḥ strī klībe yānamukham "iti koṣaḥ /
yānaṃ ratham /
madhye ityatropasthitatvāt yānasyeti labhyate /
madhye vasan ityatra madhyevāridhi vā vasan iti kvacit pāṭhaḥ /
tadā ca madhye vāridheḥ madhye vā vasan punaḥ punarvasannityarthaḥ /
maṇīnāṃ vāridhvāsasādharmyānmahāmūlyamaṇīnāṃ dhuraṃ maṇitvena gaṇyatvarūpāṃ dhuraṃ bhāram ityarthaḥ /
madhye 'pi iti apikārasya tejasviṣu anvayaḥ /
ata etādṛśāyuktakāritvātsāmānyaṃ dhik ityarthaḥ /
atreti /
acetāḥ prabhuḥ prākaraṇikaḥ /
maśakādayo 'prākaraṇikāḥ /
teṣām abhidhānavaśādeva acecasaḥ prabhoḥ vyañjanayā lābhe tadabhidhānaṃ punaruktamityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
evamanuprāse prasiddhyabhāvasya khyātaviruddhatvam /
yathā---
"cakrādhiṣṭhatatāṃ cakrī gotraṃ gotrabhiducchritam /
vṛṣaṃ vṛṣabhaketuśca prāyacchannasya bhūbhujaḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, dha) prasiddhyabhāvasyeti---anuprāsitapadārthasya nirdiṣṭakarmaṇi prasiddhyabhāva ityarthaḥ /
cakreti /
asya bhūbhujaḥ cakrādhiṣṭhitatāṃ rājamaṇḍalākramaṇaṃ cakrī viṣṇuḥ prayacchat dattavān /
evam ucchritaṃ gotraṃ gotrabhita indraḥ, vṛṣaṃ dharmaṃ vṛṣabhaketuḥ maheśaḥ /
atraiṣṭakarmasu eṣāṃ karttṛtvaprasiddhirnāsti kintu anuprāsārthameva tathoktam /
Locanā:
(lo, u) caketi---ayamāśayaḥ, cakaprabhṛtīnāṃ ca cakradhiṣṭitatādimātreṇa praśaṃsanaṃ na khalu prasiddham /
kintvanuprāsārthamevopanibaddham /
********** END OF COMMENTARY **********
uktadoṣāṇāṃ ca kvacidadoṣatvaṃ kvacidguṇatvamityāha---
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, na) uktadoṣāṇāmiti duḥ śravatvaprabhṛtīnām ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
vaktari krodhasaṃyukte tathā vācye samuddhate /
raudrādau tu rase 'tyantaṃ duḥ śravatvaṃ guṇo bhavet
Locanā:
(lo, ū) adhunā padaniṣṭatvena pañcadhā vibhaktānāmeṣāṃ doṣāṇāṃ kvacit keṣāṃcidanyathātvamityāha /
kodho 'tra raudrarasatāmanāpadyamāno vivakṣitaḥ, tasya pṛthaguktatvāt /
samuddhate samyagauddhatyaguṇayukte vastuni /
ādiśabdena bībhatsaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
eṣu cāsvādasvarūpaviṣātmakatayā mukhyaguṇaprakarṣopakāritvādguṇa iti vyapadeśo bhāktaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pa) vaktarīti---samuddhate pracaṇḍe bhīṣaṇe iti yāvat /
raudrādau rase atyantaṃ guṇa ityanvayaḥ /
nanu mādhuryādaya eva guṇāstatkathaṃ duḥ śravatvāderguṇatvam ityatrāha---eṣu ceti /
mādhuryādaya āsvādasvarūpaviśeṣatmakā guṇā mukhyāḥ /
teṣāṃ prakarṣarūpo ya upacāraḥ tatkāritvād aupacāriko guṇavyapadeśo yukta ityarthaḥ /
Locanā:
(lo, ṛ) mukhyo guṇo yadādityasvarūpātmako mādhuryādiḥ /
bhāktaḥ aupacārikaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
krameṇa yathā---
"tadvicchedakṛśasya kaṇṭhaluṭhitaprāṇasya me nirdayaṃ krūraḥ pañcaśaraḥ śararatiśitairbhindanmano nirbharam /
śambhorbhūtakṛpāvidheyamanasaḥ proddāmanetrānala- jvālājālakarālitaḥ punarasāvāstāṃ samastātmanā" //
atra śṛṅgāre kupito vaktā /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pha) atra krodhasaṃyukte vaktari duḥ śravatvaguṇamāha---tadvicchedeti /
tasyā vicchedena kṛśasya kaṇṭhalulitaprāṇasya ca me manaḥ, krūraḥ pañcaśaraḥ atiśitaiḥ śarairnirdayaṃ bhindan, śambhoḥ proddāmanetrānalajvālena samastātmanā karālita āstām /
śambhuḥ kathamidaṃ kariṣyatītyatrāha---bhūtakṛpeti /
bhūte prārthini mayi kṛpayā evaṃ kariṣyati /
anneti /
vicchedakaṇṭhaluṭhitādau chakāraṭhakārādayo varṇā duḥ śravāḥ kupatavaktṛkā guṇāḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
"mūrdhavyādhūyamānadhvanadamaradhunīlolakallolajālo- ddhūtāmbhaḥ kṣodadambhātprasabhamabhinabhaḥ kṣiptanakṣatralakṣaṇ /
ūrdhvanyastāṅighradaṇḍabhramibhararabhasodyannabhasvatpravega- bhrāntabrahmaṇḍakhaṇḍaṃ pravitaratu śivaṃ śāmbhavaṃ tāṇḍavaṃ vaḥ" //
atroddhatatāṇḍavaṃ vācyam /
ime padye mama /
raudrādirasatva etadidvatayopekṣayāpi duḥ śravatvamatyantaṃ guṇaḥ /
yathā--
"utkṛtyotkṛtya kṛttima--" ityādi /
atra bībhatso rasaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ba) uddhate vācye cāha---mūrddha iti /
śāmbhavaṃ tāṇḍavaṃ nṛtyaṃ vo yuṣmākaṃ śubhaṃ pravitaratu /
tāṇḍavaṃ kīdṛśam /
mūrddhavyādhūyamānāyā dhvanantyā amaradhunyā gaṅgāyā lolena kallolajālena taraṅgasamūhena uddhūtānāṃ kṣiptānām ambhaḥ kṣodānāṃ jalakaṇānāṃ dambhāt chalāt prasabhaṃ sahasā abhinabho nabhasi kṣiptani nakṣatrāṇāṃ lakṣāṇi---tādṛśam /
punaḥ kīdṛśam /
ūrddhvanyastayoraṅghridaṇḍayorbhramibhareṇa bhramyādhikyena rabhasodyataḥ sahasodracchataḥ nabhasvataḥ vayoḥ pravegeṇa bhrāntaṃ brahmaṇḍakhaṇḍaṃ yatra tādṛśam /
atreti /
uddhataṃ bhīṣaṇaṃ utkṛtya ityādau bībhatso rasaḥ /
Locanā:
(lo, ṝ) uddhataṃ haratāṇaḍavam /
raudre duḥ śravatvaṃ yathā mama tātapādānāṃ--- sphuṭavikaṭacapeṭāghātanenāyamaṣṭau sapadi kulagirīn vā khaṇḍaśaścūrṇayitvā /
pralayamarūdudārasphītkṛto dhūtavātaḥ prasṛtibhiratha pārāvāramutkṣepayāmi //
********** END OF COMMENTARY **********
suratārambhagoṣṭhyādāvaślīlatvaṃ tathā punaḥ /
tathā punariti guṇa eva /
yathā---
"karihastena saṃbādhe praviśyāntaviloḍite /
upasarpan dhvajaḥ puṃsaḥ sādhanāntarvirājate" //
atra hi suratārambhagoṣṭhyām---
"tāmbūladānavidhinā visṛjedvayasyāṃ vdyarthaiḥpadaiḥ piśunayecca rahasyavastu" iti kāmaśāstrasthitiḥ /
ādiśabdācchamakathāprabhṛtiṣu boddhavyam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, bha) surateti---suratasyārambho yasyāṃ tādṛśagoṣṭhyādau ityarthaḥ /
karihasteneti /
bālikāyāḥ suratopāyasya dvayarthapadena sūcanamidam /
tathāhi puṃso dhvajaḥ patākā sādhanasya sainyasyāntarmadhye praviśyopasarpan gacchan virājate /
sādhanāntaḥ kīdṛśaṃ sambādhe nibiḍatvādāvṛte /
tarhi kathaṃ praveśa ityatrāha---karihasteneti /
kariṇāṃ hastināṃ hastena śuṇḍayā viloḍite /
bālikāsuratopāyasyātra dvyarthapadena sūcanam /
tathāhi sambādhe saṃkucite sādhanasya yonerantaḥ praviśya upasarpan gatāgataṃ kurvan puṃso dhvajaḥ liṅgaṃ virājate /
praveśopāyamāha---karihasteneti /
"tarjanyanāmikāyukte madhyamā syādvahiryadi /
karihasta iti khyātaḥ kāmaśāstraviśāradaiḥ //
"iti /
tādṛśāṅgulitrayeṇa viloḍite ityarthaḥ /
atreti /
rahasyavastu gopyavastu tat piśunayet sūcayedityarthaḥ /
goṣṭyādāvityādi padagrāhyamāha---śamakatheti /
yathā--
"uttānocchūnamaṇḍūkapaṭitodarasannibhe /
kledini strīvraṇe saktirakṛmeḥ kasya jāyate //
"atra jugupsāślīlam /
prabhṛtipadagrahyaṃcāmaṅgalābhiprayavadvaktṛbodhyam /
yathā--- nirvāṇavairadahanāḥ praśamādarīṇāṃ nandantu pāṇḍutanayāḥ saha mādhavena /
raktaprasādhitabhuvaḥ kṣatavigrahāśca svasthā bhavantu kururājasutāḥ sabhṛtyāḥ //
atra kurūṇāṃ bhāvyamaṅgalakāślīlasūcanam /
Locanā:
(lo, ḷ) kariṇo gajasya hastaḥ śthūlahastaḥ /
"tarjjanyanāmike śliṣṭe madhyamā syādvahiryadi /
'; iti śṛṅgāraśāstraprasiddharūpaḥ strīyonividrāvaṇaḥ puṃdhvajāsyākāraḥ karikarākhyaśca /
saṃbādhe saṃkaṭe /
dhvajaśca sādhanam aśvādi strīvarāṅgaṃ ca piśunayet sūcayet śamakathāyāmaślīlo yathā--- "lattānocchūnamaṇḍūkapāṭitodarasannibhe /
kledini strīvraṇaṃ saktirakṛmeḥ kasya jāyate" //
iti /
********** END OF COMMENTARY **********
syātāmadoṣau śleṣādau nihatārthāprayuktate
yathā---"parvatabhedi pavitraṃ jaitraṃ narakasya bahumataṃ gahanam /
harimiva harimiva harimiva surasaridambhaḥ patannamata" //
atraindrapakṣe pavitraśabdo nihatārthaḥ /
siṃhapakṣe mataṅgaśabdo mātaṅgarthe 'prayuktaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ma) syātāmiti---ādipadāt yamakacitraparigrahaḥ /
tatra nihatārthāprayuktatvayordvayoradoṣatve śleṣe ekamudāharaṇamāha---parvatabheda pavitram iti /
patat pravahat surasarito gaṅgāyā ambho namat /
tatra viśeṣaṇabhedāt dṛṣṭāntatrayaṃ dadad viśeṣaṇānyāha--parvateti /
ambhaḥ kīdṛśaṃ parvatabhedi pavitraṃ ca /
atra harimindramiveti dṛṣṭāntaḥ /
so 'pi hi parvatabhodinā pavinā vajreṇa trāyate arthāt devān /
ambhaḥ kīdṛśaṃ naraṃkasya pāpajanyayātanāyā jaitraṃ nāśakamityarthaḥ /
atra hariṃ śrīkṛṣṇarūpaṃ viṣṇumiveti dṛṣṭāntaḥ so 'pi narakasya narakāsurasya jaitraḥ /
ambhaḥ kīdṛśam---bahumataṃ bahujanasammataṃ gahanaṃ nibiḍaṃ ca pravāhātiśayād atra hariṃ siṃhamiveti dṛṣṭāntaḥ /
so 'pi bahūnāṃ matahagānāṃ hantā /
doṣadvayaṃ darśayati---atreti /
na cātra harimevetyatrānavīkṛtatvaṃ kathitapadatvaṃ vā doṣa iti vācyam /
ekapadavācyānekeṣāṃ dṛṣṭantakaraṇasya vaicitryaviśeṣatvena tadādhāyakatvenādoṣatvāt /
Locanā:
(lo, e) parvateti--gaṅgājalapakṣe parvataṃ bhettuṃ śīlaṃ yasya /
vapitraṃ pūtaṃ ceti padadvayam /
indrapakṣe parvatabhodinā pavinā vajreṇa trāyata iti /
jalapakṣe bahūnāṃ mataṃ sammatam /
gahanaṃ ceti padadvayam /
siṃhapakṣe bahūnāṃ mātaṅgānāṃ hantarām ityekapadam /
********** END OF COMMENTARY **********
guṇaḥ syādapravatītatvaṃ jñatvaṃ cedvaktṛvācyayoḥ /
yathā---
"tvāmāmananti prakṛtiṃ puruṣārthapravatinīm /
maddarśinamudāsīnaṃ tvāmeva puruṣaṃ viduḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ya) guṇaḥ syāditi /
jñatvaṃ paṇḍitatvam /
tvāmāmanantīta---tvāṃ vrahmāṇaṃ puruṣārthānāṃ dharmmārthakāmamokṣāṇāṃ pravarttinīṃ pravarttikāṃ prakṛtimāmananti vadanti sattvarajastamasāṃ samyāvasthā prakṛtiḥ tata eva samastapadārthotpattiriti sāṃkhyasiddhāntāt /
tādṛśāvasthāsvarūpaṃ tvāmityarthaḥ /
tathā ca tvāmeva puruṣaṃ sarvakarttṛpuruṣaṃ viduḥ /
tatra kiṃ pramāṇamityata āha---taddarśinamiti---tata eva darśanaṃ jñānaṃ yasya tādṛśam /
tatpraṇītavedena tannirmitagirisāgarādibhyo 'numānena ca tajjñānāt /
udāsīnaṃ samastakāryyotpadāne svārthatvābhāvāt /
atra brahmā vācyaḥ, vaktāra indrādayaḥ /
sarva eva paṇḍitāḥ /
prakṛtyādayo 'pratītāḥ pāṇḍityaprakāśanād guṇatvam /
Locanā:
(lo, ai) tvāṃ tadekadarśanamātrapratītarūpāṃ pratītaśabdābhivyañjakatvam /
sattvarajastamasāṃ sāmyāvasthā prakṛtiḥ /
kūṭasthaḥ citsvarūpaḥ puruṣaḥ /
tadarthe pravarttayituṃ śīlaṃ yasyāḥ /
yaduktam--- prakṛteḥ kiyamāṇāni guṇaiḥ karmāṇi sarvaśaḥ /
ahaṅkāravimūḍhātmā karttāhamiti manyate //
tasyā darśanaṃ prakāśanaṃ--prakṛterjaḍarūpāyāścitsaṃkamaṇādeva kāryyakāritvāt /
atra prakṛtyādiśabdaḥ sāṃkhyaśāstraprasiddhaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
svayaṃ vāpi parāmarśe---
apratītatvaṃ guṇa ityanuṣajyate /
yathā---"yuktaḥ kalābhistamasāṃ vivṛddhyai kṣīṇaśca tābhiḥ kṣataye ya eṣām /
śuddhaṃ nirālambapadāvalambaṃ tamātmacandraṃ pariśīlayāmi" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ra) svayaṃ vāpi parāmarśe iti kārikāpādastatrāpratītatvaṃ guṇa iti pūrvoktamanusañjayati---apratītatvamiti /
yuktaḥ kalābhiriti--taṃ paramātmasvarūpaṃ candraṃ pariśīlayāmi satataṃ bhāvayāmi ityarthaḥ /
vilakṣaṇacandratvāditi bhāvaḥ /
anyacandrato vailakṣaṇyamāha--yukta iti /
kālābhaiḥ śarīraparigrahecchārūpābhiḥ kalābhiḥ dharmaiḥ viśiṣṭaḥ san yastamasāṃ śarīrātmanorabhedābodharūpāṇāṃ mohānāṃ vivṛddhyai bhavati yathā rāmaśarīraparigrahe /
anyacandrastu svīyaṣoḍaśāṃśarūpābhiḥ kalābhiryuktaḥ san tamasāmandhakāraṇāṃ kṣataye eva bhavati /
tathā tābhiḥ kalābhaiḥ hīnaḥ sanneṣāṃ tamasāṃ kṣataye bhavati /
agṛhītaśarīratvena tādṛśamohābhāvāt, anyacandrastu kalāhīnaḥ san tamovivṛddhye eva bhavati /
tamonāśakakalābhāvena tasya tamo vṛddhīṃ prati yatsattve 'grimakṣaṇe yasya sattvaṃ yadasattve 'grimakṣaṇe yadasattvaṃ tattasya kāraṇamityevaṃrūpakāraṇatvāt /
tathātaṃ kīdṛśaṃ śuddhaṃ, candrastu kalaṅgī /
tathā nirālambaśūnye pade 'valambamānaṃ candrastu jyotiścakrāvalambī /
atra kalātamaḥ padārthau apratītāvapi svayaṃ parāmarśe guṇau parāpratīteruddeśyatvāt /
Locanā:
(lo, o) kalābhiḥ ṣoḍaśabhiḥ, tāśca ekādaśendriyāṇi, pañca tanmābhāṇi /
candrapakṣe--kalā avayavāḥ /
tamāṃsi ajñānāni, andhakārāṇi ca /
tābhiḥ kalābhireṣāṃ tamasām /
nirālambapadam ātmapakṣe etasyāśrayābhāvāt /
candrapakṣe gaganam /
atra kalāśabdārthaḥ yogaśāstramātraprasiddhaḥ yaduktaṃ--"ṣoḍaśakalaḥ puruṣa"iti /
********** END OF COMMENTARY **********
---kathitaṃ ca padaṃ punaḥ
vihitasyānuvādyatve viṣāde vismaye krudhi /
dainye 'tha lāṭānuprāse 'nukampāyāṃ prasādane
arthāntarasaṃkramitavācye harṣe 'vadhāraṇo /
guṇa ityeva /
yathā---
"udeti savitā tāmraḥ---" ityādi /
atra vihitānuvādaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, la) vihitasyeti /
tatra vihitānuvāde udāharati---udetīti /
atreti /
udayasavituruddeśe vihitasya tāmratvasya astamayasavituruddeśenāpi vidheyatayā pratinirdeśarūpo 'nuvāda ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
"hanta ! hanta ! gataḥ kānto vasante sakhi ! nāgataḥ" /
atra viṣādaḥ /
"citraṃ citramanākāśe kathaṃ sumukhai ! candramāḥ" /
atra vismayaḥ /
Locanā:
(vi, va) anākāśa iti---ākāśabhinnāyāṃ tvayi ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
"sunayane nayane nidhohi" iti /
atra lāṭānuprāsaḥ /
"nayane tasyaiva nayane ca" /
ityādāvarthāntarasaṃkramitavācyo dhvaniḥ /
evamanyatrāpi /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, śa) lāṭānuprāsaḥ samāsāsamāsagataḥ /
ekārthatvena yamakam /
nayane tasyaiveti--atra dvitīyanayanapadamutkṛṣṭarūpārthāntare saṃkramitavācyam /
evamanyaditi---tatra "gaccha gaccha na tiṣṭhātra"iti krudhi /
"hā hato 'smi"iti dainye /
"ehi ehi vatsa !"ityanukampāyām /
"muñca muñca ruṣam"iti prasādane /
"kathaya kathaya vārtām"iti harṣe /
"ayamayaṃ vīra" ityavadhāraṇe /
********** END OF COMMENTARY **********
sandigdhatvaṃ tathā vyājastutiparyavasāyi cet
guṇa ityeva yathā---
"pṛthukārtasvarapātraṃ bhūṣitaniḥ śoṣaparijanaṃ deva ! /
vilasatkareṇugahanaṃ samprati samamāvayoḥ sadanam" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṣa) sandigdhatvamiti---sandeyogyamityarthaḥ /
dvyarthatvena tadyogyatā--viśeṣyadvayer'thadvayāttu niścaya eva tathā padārthamāha---guṇa eveti /
niścayavaśāt guṇaityarthaḥ /
pṛthukārtteti---rājñi daridrasyoktiriyam /
āvayoḥ sadanaṃ samprati samaṃ, tvatto dhanalābhe tupaścāt samaṃ na bhaviṣyati iti bhāvaḥ /
pṛthūni kārttasvarasya suvarṇasya pātrāṇi yatra rājasadanaṃ tādṛśam /
pṛthukānāṃ śiśūnām ārttasvarasya pātraṃ daridrasadanaṃ bhakṣyābhāvāt /
bhūṣitāḥ suvarṇadimāṇḍitāḥ niḥ śeṣaparijanāḥ yatra rājasadanaṃ tādṛśam /
bhuvi uṣitāḥ suptāḥ niḥ śeṣaparijanā yatra daridrasadanaṃ tādṛśaṃ śayyāvirahāt /
bilasaddhiḥ kareṇubhiḥ hastibhirgahanaṃ vyāptaṃ rājasadanam; vilasatkā bile tiṣṭhanto mūṣikapipīllikādayasteṣāṃ reṇubhiḥ gahanaṃ daridrasadanam /
atra svagṛhasāmyavyājena rājñaḥ sampadādhikyakathanāt vyājastutiḥ /
vyājastutītyupalakṣaṇam /
parvatabhedi pavitramityādau upamāśleṣādāvapi tathātvaṃ bodhyam /
Locanā:
(lo, au) pṛthviti---pṛthukānāṃ balānām ārttasvarasya pātraṃ sthānam /
pṛthu bahulaṃ kārttasvarapātraṃ suvarṇabhājanaṃ yatra /
bhūṣitāḥ bhuvi pṛthivyām uṣitā maṇḍitāśca /
vilasantaḥ tiṣṭhanta eva vilasatkā reṇavo dhūlayaḥ /
vilasantaḥ kareṇavo gajāśca /
********** END OF COMMENTARY **********
vaiyākaraṇamukhye tu pratipādye 'tha vaktari /
kaṣṭatvaṃ duḥ śravatvaṃ vā---
guṇa ityeva /
yathā---
"dīdhīvevīṭsamaḥ kaścidguṇavṛddhyorabhājanam /
kvippratyayanibhaḥ kaścidyatra sannihite na te" //
atrārthaḥ kaṣṭaḥ /
vaiyākaraṇaśca vaktā /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, sa) vaiyākaraṇamukhya iti /
atiśayavaiyākaraṇamityarthaḥ /
kaṣṭatvaṃ kaṣṭārthatvam /
dīdhīvevīṅ iti kaścijjano guṇavṛddhyorabhājanaṃ guṇavṛddhyā ca hīna ityarthaḥ /
dīdhīvevīṅ dhātvoriḍāgamasya ca samastayorapi guṇasya tadvādhikāyā vṛddheścābhāvāt /
tathā kaścijjanaḥ kvip pratyayanibhaḥ, yatra jane sannihite sati tatsannihitasyāpi na te guṇavṛddhī, kvippratyayasannihitadhātorapi guṇavṛddhyabhāvāt /
Locanā:
(lo, a) dīdhīvevīṅ iti /
kaścidripuḥ /
guṇaḥ śauryyādiḥ /
pakṣe īkā rādīnāmetvādiḥ /
vṛddhiḥ samṛddhiḥ /
pakṣe īkārādīnāmaitvādiśca dīdhīvevīdhāttverguṇavṛddhiniṣedhāt /
kvippratyayanibhaḥ kvipaḥ sarvāpahārīti lopād ripoḥ sarvanāśaḥ /
atra na kevalaṃ duḥ śravatvaṃ kaṣṭatvaṃ ca /
********** END OF COMMENTARY **********
evamasya pratipādyatve 'pi /
"atrāsmārṣamupādhyāyaṃ tvāmahaṃ na kadācana" /
atra duḥ śravatvam /
vaiyākaraṇo vācyaḥ /
evamasya vaktṛtve 'pi /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ha) evamiti /
asya vaiyākaraṇasya taddarśayati---atreti /
he upādhyāya ! atra loke tvāmahaṃ kadācana na atārpsam /
evamiti /
asya vaiyākaraṇasya vaktṛtve kaṣṭatvaṃ duḥ śravatvamapi guṇa ityarthaḥ /
tasya vaktṛtve kaṣṭatvasya ca udāhṛtatvāt /
********** END OF COMMENTARY **********
---gramyatvamadhamoktipu
guṇa ityeva /
yathā mama---
"eso sasaharabimbo dīsai heaṅgavīṇapiṇḍo vva /
ede assasamohā paḍanti āsāsu duddhadhāra vva" //
iyaṃ vidūṣakoktiḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ka) adamoktiṣviti /
guṇa ityanuṣaṅgaḥ /
eso iti /
"eṣa śaśadharavimbo dṛśyate haiyaṅgavīnapiṇḍa iva /
ete cāsya mayūkhāḥ patīnti āśāsu dugdhadhārā iva //
" (iti saṃskṛtānuvādaḥ)
(vi, ka) hyo godohodbhavaṃ ghṛtaṃ haiyaṅgavīna bhakṣyalampaṭasyoktau bhakṣyadravyadṛṣṭānto 'tra gramyo guṇaḥ /
Locanā:
(lo, ā) adhamā vidūṣakādayaḥ /
eso iti--- "eṣaḥ śaśadharabimbo dṛśyate haiyaṅgavīnapiṇḍa iva /
ete cāsya mayūkhāḥ patantyāśāsu dugdhadhārā iva" //
********** END OF COMMENTARY **********
nirhetutā tu khyāter'the doṣatāṃ naiva gacchati /
yathā---"saprati saṃdhyāsamayaścakradvandvāni vighaṭayati" /
kavīnāṃ samaye khyāte guṇaḥ khyātaviruddhatā
kavisamayakhyātāni ca---
malinyaṃ vyomni pāpe, yaśasi dhavalatā varṇyate hāsakīrtyoḥ raktau ca krodharāgau; saridudadhigataṃ paṅkajendīvarādi /
toyādhāre 'khile 'pi prasarati ca marālādikaḥ pakṣisaṅgho jyotsnā peyā cakorairjaladharasamaye mānasaṃ yānti haṃsāḥ
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, kha) sampratīti---sandhyāsamayasya cakravākadvandvavighaṭakatve teṣāṃ khyātisattvānnātra hetvākāṅkṣā /
kavisamayakhyātādiṃ darśayati---mālinyamiti /
pāpe ityarthaḥ /
satkarmaṇā kīrtiḥ, dāne ca yaśa iti yaśakīrttyorbhedaḥ, marālo haṃsaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
pādāghātādaśokaṃ vikasati bakulaṃ yoṣitāmāsyamadyair- yūnāmaṅgeṣu hārāḥ, sphuṭati ca hṛdayaṃ viprayogasya tāpaiḥ /
maurvīrolambamālā dhanuratha viśikhāḥ kausumāḥ puṣpaketo- rbhinnaṃ syādasya bāṇairyuvajanahṛdayaṃ strīkaṭākṣeṇa tadvat
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ga) yoṣitāmāsyamadyairvakulaṃ vikasatītyanvayaḥ /
Locanā:
(lo, i) hāro hṛdayaṃ ca sphuṭatīti sambandhaḥ /
yuvajanā yuvāno yuvatayaśca /
strīkaṭākṣairyūna eva /
********** END OF COMMENTARY **********
ahnyambhojaṃ, niśāyāṃ vikasati kumudaṃ, candrikā śuklapakṣe meghadhvāneṣu nṛtyaṃ bhavati ca śikhināṃ nāpyaśoke phalaṃ syāt /
na syājjātī vasante; na ca kusumaphale gandhasāradrumāṇā- mityādyunneyamanyatkavisamayagataṃ satkavīnāṃ prabandhe
eṣāmudāharaṇānyākareṣu spaṣṭāni /
dhanurjyādiṣa śabdeṣu śabdāstu dhanurādayaḥ /
ārūḍhatvādibodhāya---
yathā---"pūrite rodasī dhvānairdhanurjyāsphālanodbhavaiḥ" /
atra jyāśabdenāpi gatārthatve dhanuḥ śabdena jyāyā dhanuṣyāyattīkaraṇaṃ bodhyate /
ādiśabdāt---
"bhāti karṇāvataṃsaste" /
atra karṇasthitatvabodhanāya karṇaśabdaḥ /
Locanā:
(lo, ī) eṣvavataṃsādipadapratipādanenāpi karṇārthapratipatteḥ paunaruktyam /
tathā hi---karṇapadānyanyakarṇādivyavacchedena prakṛtasyaiva karṇādīn bodhayanti /
teśca teṣāṃ śobhādiḥ svahetukaḥ /
kintu prakṛtanāyikāhetuka eva paryavasyatīti bhāvaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
evaṃ śravaṇakuṇḍalaśiraḥśekharaprabhṛtiḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, gha) dhanuriti /
ārūḍhatveti /
tadvodhaśca dhanuḥ śabdādau dhanurārūḍhatvaṃ lakṣaṇayā rūḍhihetukayā luptaṣaṣṭyartho vā ārūḍhatvam /
gatārthatvepīti--na ca jyāśabdārthaḥ kathaṃ dhanurjyātvasya saṃsthānaviśeṣavyaṅgyajātiviśeṣa iti vācyam /
jyātvasya jātitve 'pi tatsambandhino dhanuṣo namayataḥ smārakatvena tadvaśādeva dhanurlābhe, dhanuḥ padasyādhikyaprasakterārūḍhatvapratipādanena niravasitatvāt, yatra karṇasthitatve 'piatra punaruktiprasāktivāraṇameva karṇāvataṃsyāpi savataṃsapadārthatvāt na caivaṃ karṇasthaitalakṣaṇāyāmapi karṇasthitakarṇabhūṣā iti bodhanenaiva punaruktiriti vācyam /
avataṃsapadasya karṇayogyabhūṣārthakatvena karṇasthitakarṇayogyabhūṣā iti punaruktyabhāvāt /
evaṃ śravaṇeti--etaddvaye padādhikyasyaiva prasāktiḥ kuṇḍalatvakirīṭatvayoḥ saṃsthānavyaṅgyajātitvādeva /
********** END OF COMMENTARY **********
evaṃ nirupapado mālāśabdaḥ puṣpastrajamevābhidhatta iti sthitāvapi "puṣpamālāvibhāti te" /
atra puṣpaśabda utkṛṣṭapuṣpavṛddhyai /
evaṃ "muktāhāra" ityatra muktāśabdenānyaratnāmiśritatvam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṅa) puṣpastrajamevābhidhatte iti /
tathā cātrāpi punaruktereva prasaktiḥ /
utkṛṣṭapuṣpaprasiddhyai iti puṣpāṃśo mālāśabdārtha eva puṣpaśabdasya tu utkṛṣṭe lakṣaṇetyarthaḥ /
evaṃ muktāhāra ityatreti /
muktagraiveyakaṃ hāra iti kośāt /
muktāṃśo 'pi hāraśabdārtha eva ityato 'trāpi punaruktereva prasiktiḥ /
anyaratnāmiśritatvaṃ tu muktāśabdalakṣaṇāgamyam /
********** END OF COMMENTARY **********
---prayoktavyāḥ sthitā amī
dhanurjyādayaḥ satkāvyasthitā eva nibaddhavyāḥ, na tvasthitā jaghanakāñjīkarakaṅkaṇādayaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ca) satkāvyasthitā eveti---yataḥ satkāvye sthitā ato nibaddhavyā evetyanvayaḥ /
tathā cātra lakṣaṇāyā rūḍhihetukatvaṃ darśitam /
jaghanakāñcyādau tu na rūḍhiriti bhāvaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
uktāvānandamagnadeḥ syānnyūnapadatā guṇaḥ /
yathā---
"gāḍhāliṅganavāmanīkṛtakucaprodbhinnaromodramā sāndrasneharasātirekavigalacchrīmannatambāmbarā /
mā mā mānada ! māti māmalamiti kṣāmākṣarollāpinī suptā kiṃ nu mṛtā nu kiṃ manasi me līnā vilīnā nu kim" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, cha) uktaviti---ānandamagnādervacanasyoktāvityarthaḥ /
gāṭhāliṅganeti---sakhyau sakhyuruktiriyam /
gāṭhāliṅganena vāmanīkṛtakucā cāsau prodbhinnaromodramā ceti samāsaḥ /
kuce romavarṇanānaucityānnāsya samāsaḥ /
sāndrasneharasātirekeṇa vigalat śrīmato nitambādambaraṃ yasyāstādṛśaviśeṣaṇadvayavatī sā mama nāyikā pīḍayetyanuktivaśāt, he mānada ! māṃ mā mā mā ityalimityevamalakṣarollāpinī satī suptetyādivitarkacatuṣṭayaviṣayo 'bhūdityarthaḥ /
suptā nidritā niṣpandatvāt atiniṣyandatvena maraṇavitarkaḥ /
manogatatvena manasi layavitarkaḥ manasoradyāpi abahirbhāvāt atyantalayarūpasya vilayasya vitarkaḥ /
Locanā:
(lo, u) gāḍheti--atra suptetyādinā uttarottaraṃ niścalādhikyam /
kim ? uktarūpā priyā mama manasi suptā nu ! sthiratayā varttamānatvāt /
suptāpi punarutthāya pātītyāśaṅkyāha mṛtā nu kim ? sāpi parairbahiṣkartuṃ śakyā ityata āha---līneti /
jatukāṣṭādivaditi viśeṣaḥ /
tathābhūtāpi kenacid vyāvarttayituṃ śakyetetyata āhavilīneti--dugdhre jalavat sarvathā bhedopalambhābhāva iti bhāvaḥ /
tatomāmeti sāmānyataḥ prakṛtanirākaraṇam /
māti māmityatra paḍiyeti kiyāpadaṃ nyūnam /
etatpratipādikāyā nāyikāyāḥ sāndrānandajaḍībhūtatayā saṅkīrṇavākyoccāraṇe 'pyasāmarthyaṃ vyanaktīti nyūnapadatvaṃ guṇaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atra pīḍayeti nyūnam /
kvacinna doṣo na guṇaḥ---
nyūnapadatvamityeva /
yathā---
"tiṣṭhetkopavaśātprabhāvapihitā dīrghaṃ na sā kupyati svargāyotpatitā bhavenmayi punarbhāvārdramasyā manaḥ /
tāṃ hartuṃ vibudhadviṣo 'pi na ca me śaktāḥ purovartinīṃ sā cātyantamagocaraṃ nayanayorjāteti ko 'yaṃ vidhiḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ja) tiṣṭhetkopeti---urvaśīmanāsādya pururavaso 'yaṃ vitarkaḥ /
sā urvaśī svaprabhāvena pihitā adṛśyā tiṣṭhaditi vitarkyāha--dīrghaṃ na sā iti evaṃ svargāya iti vitarkyāha---mayi punariti /
asyā asureṇa haraṇakoṭistu asambhavyā ityāha---tāṃ hartumiti /
me purovartatinīm iti tatra hetuḥ /
ato 'darśane hetvabhāvāna vismayādāha---sā ceti---agocaram agocaratvaṃ yātā prāptā /
********** END OF COMMENTARY **********
atra prabhāvapihitetiṃ bhavediti cetyanantaraṃ "naitadyataḥ" iti padāni nyūnāni /
eṣāṃ padānāṃ nyūnatāyāmapyetadvākyavyaṅgyasya vitarkākhyavyabhicāribhāvasyotkarṣākaraṇānna guṇaḥ /
"dīrghaṃ na se" tyādivākyajanyayā ca pratipattyā tiṣṭhedityādivākyapratipatterbodhaḥ sphuṭamevāvabhāsata iti na doṣaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, jha) atreti---pūrvoktasya niṣedhaṃ pratyeva dīrghaṃ na sā ityanayoḥ hetutvāt natu pūrvapratītiṃ prati iti bhāvaḥ /
nanūtkarṣasyākaraṇāt mā bhavatu guṇatvaṃ, doṣatvaṃ tu syādityata āha--dīrghaṃ na setyādīti /
bādhaḥ sphuṭameveti---virodhinaḥ paravākyasya tathātvaniyamāt /
tathā ca "naitadyataḥ"ityasyākāṅkṣāvaśādadhyāhāro 'pi na doṣāya iti bhāvaḥ /
Locanā:
(lo, ū) tiṣṭhedityādi /
prabhāvena divyena pihitā, adṛśyā sā urvaśī /
pratipattyā jñānena /
uttarā pratipattiḥ pūrvāṃ pratipattiṃ bādhate /
********** END OF COMMENTARY **********
---guṇaḥ kvāṣyadhikaṃ padam
yathā---
"ācariti durjano yatsahasā manaso 'pyagocarānarthān /
tanna na jāne jāne spṛśati manaḥ kiṃ tu naiva niṣṭhuratām" //
atra "na na jāna" ityayogavyavacchede /
Locanā:
(lo, ṛ) ayogavyavacchedo 'haṃ jānāmītyevaṃrūpaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
dvitīye "jāna" ityanena nāhameva jāne ityanyayogavyavacchedādvicchittiviśeṣaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ña) guṇaḥ kvāpīti---yatrādhikapadasya rūḍhilakṣaṇayā arthāntaraṃ tatretyarthaḥ /
ācāratīti---manaso 'pyagocarānarthāt asadarthān sahasā yat durjana ācarati tadahaṃ na na jāne /
api tvahameva jāne ityarthaḥ, kintu mama bhanaḥ niṣṭhuratāṃ naiva spṛśati ityarthaḥ /
vicchittirbodhaviśeṣarūpā bhaṅgiḥ /
atreti---ākāṅkṣotthānānutthānadvayamatra adoṣadoṣatayorbojam /
********** END OF COMMENTARY **********
samāptapunarā ttatvaṃ na doṣo na guṇaḥ kvacit /
yathā---"anyāstā guṇaratna-" ityādi /
atra prathamārdhena vākyasamāptāvapi dvitīyārghavākyaṃ punarupāttam /
evaṃ ca viśeṣaṇamātrasya punarupādāne samāptapunarāttatvaṃ na vākyāntarasyeti vijñeyam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭa) anyastā ityatra pūrvārddhena vākyasamāptāvapi kathamatra niṣpādakaguṇaratnādīnāṃ vailakṣaṇyamityākāṅkṣotthānādadoṣatā /
samāptapunarāttatvasya doṣatvādoṣatve vinigamayati---evañceti /
viśeṣaṇamātrasya ityatrāpi anākāṅkṣitasyeti bodhyaṃ, viśeṣaṇe ākāṅkṣāsattve tu na doṣa iti prāgeva darśitam /
tathā cākāṅkṣāyā eva niyāmakatvaṃ; na vākyatvaviśeṣaṇatvayoriti sthitena vākyāntarasyeti yaduktaṃ tadvākyāntare ākāṅkṣā avaśyaṃ tiṣṭhatītyabhiprāyeṇaiva /
Locanā:
(lo, ṝ) dvitīyārddhavākyaṃ śrīmatkāntītyādi /
evañceti--viśeṣaṇamātrasyetyupalakṣaṇam /
tena karttṛkarmādīnāmanyeṣāṃ padānāmapi vākyasamāptāvuktau /
yathodāhṛtaṃ divākaro harirityādiḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
garbhitatvaṃ guṇaḥ kvāpi---
yathā---
"diṅmātaṅgaghaṭāvibhaktacaturāghāṭā mahī sādhyate siddhā sāpi vadanta eva hi vayaṃ romāñjitāḥ paśyata /
viprāya pratipādyate kimaparaṃ rāmāya tasmai namo yasmātprādurabhūtkathādbhutamidaṃ yatraiva cāstaṃ matam" //
atra vadanta evetyādi vākyaṃ vākyāntarapraveśāt camatkārātiśayaṃ puṣṇāti /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭha) diṅmātaṅgaghaṭeti /
āghāṭaḥ paryantaḥ /
tathā ca diṅmātaṅgaghaṭābhirvibhaktāścatvāraḥ paryantāḥ yasyāḥ tādṛśī mahī yena rāmeṇa sādhyate /
siddhā vyāghātaśūnyasādhanena svavaśīkṛtā sāpi mahī viprāya pratipādyate /
kimaparaṃ brūma iti śeṣaḥ /
tasmai rāmāya nama idaṃ kāthādbhutaṃ yasmāt prādurabhūt anyairatathākāraṇāt yasmādeva prādurabhūdityarthaḥ /
yatraiva cāstaṃ gataṃ, kenāpyutrakālaṃ tathākaraṇādastaṃ gatamityevaṃ vadanta eva vayaṃ romāñcitā eva idaṃ paśyatetyarthaḥ /
hiravadhāraṇe /
atreti /
camatkārasya vākya'samāptāveva vismayodvodhāt /
Locanā:
(lo, ḷ) diṅbhātaṅgetyādipadasya catuḥ samudrasīmā ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
---patatprakarṣatā tathā
tatheti kvacit guṇaḥ /
yathā---"cañcadbhuja-" ityādi /
atra caturthapāde sukumārārthatayā śabdāḍambaratyāgo guṇaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍa) atra caturthapāda iti /
uttaṃsayiṣyati kacāṃstava devi ! bhīma ityatra sukumāratayā varṇānāmasamāsena ca sukumāratayetyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
kvaciduktau svaśabdena na doṣo vyabhicāriṇaḥ /
anubhāvavibhāvābhyāṃ racanā yatra nocitā
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍha) kvaciduktāviti /
vyabhicāraṇaḥ svaśabdenoktau kvacinna doṣa ityarthaḥ /
kutra na doṣa ityatrāha---anubhāveti /
racanā pratipādanam /
anaucityameva dvividhaṃ taddvayaṃ vyācaṣṭe yatretyādibhyām /
********** END OF COMMENTARY **********
yatrānubhāvavibhāvamukhena pratipādane viśadapratītirnāsti, yatra ca vibhāvānubhāvakṛtapuṣṭirāhityamevānuguṇaṃ
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṇa) vibhāvānubhāvakṛteti---vyabhicāribhāvasya yau vibhāvānubhāvau tābhyāṃ vyaṅgyatvarūpāyā vyabhicāribhāvasya puṣṭistadrāhityamevetyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
tatra vyabhicāriṇaḥ svaśabdenoktau na doṣaḥ /
yathā---
"autsukyena kṛtasvarā sahabhuvā vyāvartamānā hriyā taistairbandhuvadhūjanasya vacanairnotābhimukhyaṃ punaḥ /
dṛṣṭvāgre varamāttasādhvasarasā gaurī nave sahgame saṃhohatpulakā hareṇa hasatā śliṣṭā śivāyāstu vaḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ta) dvayorekamevodaharaṇamāha---autsukyena iti /
gaurī nave saṃgame prathamadine harasānnidhyanimittamautsukyena kṛtatvārānantaraṃ ca sahabhuvā sāhajikayā hriyā vyāvarttamānā tataśca taistairityādi /
tataśca varaṃ svāminaṃ haram agre dṛṣṭvā āttasādhvasarūparasā, tataśca hasatā hareṇaśliṣṭā satī saṃrohatpulakā īdṛśī vaḥ śivāyāstu /
Locanā:
(lo, e) kuto na doṣa ityāha---anubhāveti /
autsukyeneti /
sahabhuvā tvarāsamanantarakālotpannayā tvarayeti /
bhayena tvarāṃ kṛtavatīti sambhrāntisambhāvanatvādityarthaḥ /
evamanyatra eṣāmautsukyādīnāṃ "dūrādutsukamāgate vivalitam"ityādau vivalanādirūpānubhāvamukhena yathā lajjādipratipādranaṃ tathā sahasā prasāraṇarūpānubhāvamukhena autsukyasya pratipādane na viśadapratītiriti vyabhicāriṇaḥ svaśabdapratipādanamevocitamiti bhāvaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atrautsukyasya tvarārūpānubhāvamukhena pratipādane saṅgame na jhaṭiti pratītiḥ, tvarāyā bhayādināpi sambhavāt /
hriyo 'nubhāvasya ca vyāvartamānasya kopādinā sambhavāt /
sādhvasahāsayostu vibhāvādiparipoṣasya prakṛtarasapratikūlaprāyatvādityeṣāṃ svaśabdābhidhānameva nyāyyam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, tha) atreti /
autsukyasya tvarārūpo yo 'nubhāvastunmukhenetyarthaḥ /
jhaṭityapratītau bījamāha---tvarāyā bhayādināpīti /
evaṃ hriyo 'pyanubhāvavyāvarttanāt na jhaṭiti tatpratītiḥ ityataḥ tasyāpi hriyeti śabdasya vācyatvaṃ na doṣa ityāha---hriyo 'nubhāvasya ceti /
vibhāvānubhāvakṛtapuṣṭirāhityaṃ darśayati---sādhvasahāsayostu iti /
sādhvasaṃ bhayaṃ hāsaśca hāsyahetuścetovikāsaḥ sthāyibhāvalakṣaṇe darśitaḥ /
taddvayaṃ ca bhayānakahāsyarasayoḥ sthāyibhāvāvapi gauramaheśayoḥ śṛṅgare 'tra vyabhicārabhāvau /
tayoḥ svasvavibhāvādinā paripoṣasya prakṛtaśṛṅgārarasapratikūlaprāyatvāt ityarthaḥ /
vibhāvādītyādipadāt anubhāvaparigrahaḥ /
tathā hi kampastāvad gaurī sādhvasasyānubhāvaḥ /
maheśahāsaścoddīpanavibhāvastataśca sādhvasahāsāvanupādāya yadi sakampā iti kriyeta tadā tadaṅgasarpadarśanāt bhayena ārdragajacarmakapāladarśanāt jugupsayā ca śṛṅgārapratikūlābhyāṃ tatkampasambhavāt na śṛṅgāravyabhicāriṇoḥ sādhvasahāsayoreva vyañjanā syāt, bhayajutpasośca vyañjanāsambhavādityata eṣām autsukyahrīsādhvasahāsānāṃ svaśabdenābhidhānimityarthaḥ /
sādhvasahāsayorapi vyañjanasambhavāt nātyantaṃ prātikūlyamityataḥ prāyatvādityuktam /
********** END OF COMMENTARY **********
sañcāryāderviruddhasya bādhyatvena vaco guṇaḥ /
Locanā:
(lo, ai) viruddhasya prakṛtarasādipratikūlasya /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā--"kvākāryaṃ śaśalakṣmaṇaḥ kva ca kulam-" ityādi /
atra praśamāṅgānāṃ vitarkamatiśaṅkādhṛtīnāmabhilāṣāṅgautsukyasmṛtidainyacintābhistiraskāraḥ paryante cintāpradhānamāsvādaprakarṣamāvirbhāvayati /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, da) sañcāryyāderiti---sañcārī vyabhicārī /
ādipadādanubhāvavibhāvau ca /
viruddharasīyasyāpi tasya balavatā bādhyasya bādhyatvena kathanaṃ virodhino jaye yathātathā guṇaḥ /
praśamāṅgānāmiti /
śāntarasasthābhībhāvaḥ praśamaḥ /
tadaṅgānāṃ tadīyānāmityarthaḥ /
abhilāṣāṅgeti /
abhilāṣo ratistadīyautsukyādibhirityarthaḥ /
paryyanta iti /
kaḥ khalu yuvā dhanyo 'dharaṃ pāsyatyanena vyaṅgyetyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
virādhino 'pi smaraṇo sāmyena vacane 'pi vā
bhavedvirodho nānyonyamaṅginyaṅgatvamāptayoḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, dha) virodhino 'pi iti---virodhirasasyāpi sañcāryyādeḥ smaraṇi smaryyamāṇatvena vyañjitasya vacane sāmyena vathane 'pi prakṛtarasena saha na virodho bhavet /
evakaṅginyaṅgatvamāptayośca nānyonyavirodha ityarthaḥ /
aṅginyaṅgatvamāptayorityatra cārthaḥ pūraṇīyaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
krameṇa yathā---"ayaṃ sa rasanotkarṣo-" ityādi /
atrālambanavicchede raterarasātmatayā smaryamāṇānāṃ tadaṅgānāṃ śokoddīpakatayā kuṇānukūlatā /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, na) ayaṃ sa ityādikaṃ spaṣṭam /
atra rasanotkarṣaṇādayaḥ uddīpanavibhāvāḥ smaryyamāṇāstadvyaṅgyāḥ /
śṛṅgāro 'pi smaryyamāṇo vyaṅgyasyāpi atītatvena smaryyamāṇatā /
Locanā:
(lo, o) ālambanaṃ, saṃgrāmanigrahaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
"sarāgayā strutaghanagharmatoyayā karāhatidhvanitapṛthūrupīṭhayā /
muhurmuhurdaśanavilaṅghitoṣṭhayā ruṣā nṛpāḥ priyatamayeva bhejire" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pa) sāmyena vacane āha---sarāgayeti /
pīṭhopaviṣṭānāṃ rājñāṃ yuddhodyamārthaṃ krodhasya varṇanamidam /
nṛpā ruṣā bhejire prapedire priyatamayā iva /
arthāt kruddhāyā ruṣaḥ kruddhipriyatamāyāḥ viśeṣaṇānyāha---sarāgayeti /
ruṣo raktavarṇanaṃ kavisampradāyasiddham, pakṣe tu priyatamatvena anurāgayuktayā; krodhādhīnalauhityabhājā /
strutaṃ kṣaritaṃ ghanaṃ gharmatoyaṃ rājñāṃ yataḥ, ruṣā tādṛśyā, strutaṃ niḥ sṛtaṃ ghanaṃ gharmatoyaṃ gātrāt yasyāstādṛśyā priyatamayā /
karāhatīti /
rājñāṃ karāhatyā pīṭhadhvananaṃ ruṣā prayuktam /
pīṭhasya pṛthutvaṃ vistāraḥ, urutvaṃ uccatvaṃ, priyatamayā tu svīyakarāhatyā pṛthoḥ svorudeśarūpasya pīṭhasya dhvananam /
muhuriti /
daśanoṣṭhalaṅghanaṃ nṛpakarttṛkaṃ ruṣā prayuktam /
priyatamāyāstu svakarttṛkam /
Locanā:
(lo, au) rāgo lauhityaṃ premā ca /
********** END OF COMMENTARY **********
atra sambhogaśṛṅgāro varṇanīyavīravyabhicāriṇaḥ krodhasyānubhāvasāmyena vivakṣitaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pha) atreti /
ekasasthāyibhāvo 'pi anyarase vyabhicāribhāva ityato raudrasasthāyibhāvaḥ krodho 'tra prakrāntavīrarasasya vyabhicāribhāvastadvyaṅgyasya prakṛtabīrarasasya sāmyenātra sarāgatvādivyaṅgyaḥ sambhogaśṛṅgāro vivakṣita ityarthaḥ /
nanu priyatamayā iva ityuktyā priyatamaiva sāmyena vivakṣitā, na tu śṛṅgāra ityata āha---anubhāvasāmyeneti /
vīraśṛṅgārayordvayorapi sarāgatvādayo 'nubhāvāḥ /
teṣāmekaśabdavācyatvarūparasasāmye tu tadvyaṅgyayorvoraśṛṅgārayorapi sāmyamityarthaḥ /
yadyapi "anukūlau niṣeveti yatrānyo 'nyaṃ vilāsinau /
darśanasparśanādīni sa sambhoga udāhṛtaḥ //
"ityevaṃ sambhogalakṣaṇamuktam /
tathāpi pramādhīnakrodhadarśanādāvānukūlyamastyeva, ityato 'yaṃ sambhogaśṛṅgāra eva /
********** END OF COMMENTARY **********
"ekaṃ dhyānimīlanānmukulitaprāyaṃ dvitīyaṃ punaḥ pārvatyā vadanāmbujastanabhare sambhogabhāvālasam /
andaddūravikṛṣṭacāpakamanakrodhānaloddīpitaṃ śambhobhinnarasaṃ samādhisamaye netratrayaṃ pātu vaḥ" //
atra śāntaśṛṅgāraraudrarasaparipuṣṭā bhagavadviṣayā ratiḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ba) aṅgini aṅgatvamāptayoravirodhamāha---ekamiti /
samādhisamaye vibhinnarasaṃ śambhoḥ netratrayaṃ vaḥ pātu /
tatra bhinnarasatvaṃ darśayati---dhyānanimīlanena mukulaprāyamiti /
kvacittu dhyānanimīlanāt mukulataprāyamiti pāṭhaḥ, tadā mukulitaṃ mukulaśabdāt ktapratyayena mukulatulyam /
prāyaḥ padāttu alpamukulam /
ayaṃ śāntānubhāvaḥ /
dvitīyamiti /
vadanāmbhujastanabhare ityatra prāṇyaṅgatvāt samāhāradvandvaḥ /
ayaṃ śṛṅgārānubhāvaḥ /
anyaditi /
dūre vikṛṣṭacāpo yo madanaḥ tadviṣaye krodhānalenoddīpitamityarthaḥ /
atra raudrarasasthāyibhāvasya krodhasya vācyatve 'pyuddīpanena tadanubhāvena punarvyañjanā aparāṅgatetyāha---atreti /
śāntādipadamatra sthāyiparam /
teṣāṃ virodhināmuktānubhāvairvyaṅgyānāmaparāṅgatvenāvirodha ityāha---atreti /
Locanā:
(lo, a) atra śānteti---aṅgino bhagavadviṣayaratibhāvasya aṅgabhāvena viruddhānāmapi śāntādīnāṃ nānyo 'nyavirodha iti bhāvaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā vā---
"kṣipto hastāvalagnaḥ prasabhamabhihato 'pyādadānoṃ'śukāntaṃ gṛhṇan keśeṣvapāstaścaraṇanipatito nekṣitaḥ saṃbhrameṇa /
āliṅgan yo 'vadhūtastripurayuvatibhaiḥ sāśrunetrotpalābhiḥ kāmīvārdrāparādhaḥ sa dahatu duritaṃ śāmbhavo vaḥ śarāgniḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, bha) itthamaṅgini virodhināṃ sākṣādavirodhaṃ darśayitvā sākṣāt paramparābhyāṃ tādṛśānāmavirodhamāha---yathā vā---kṣipta iti /
tripurudāhe sa prasiddhaḥ śāmbhavaḥ śarāgnirvo duritaṃ dahatu /
kīdṛśaḥ hastāvalagnaḥ san sāśrunetrotpalābhistripurayuvatibhirārdraparādhaḥ kāmīva kṣiptaḥ evamaṃśukasyāntamādadāno 'pi abhihataḥ /
apikāro hyatra bhinnakrame /
tathā keśeṣu gṛhṇan apāstaḥ /
kāmipakṣe---cumbanārthaṃ keśagrahaṇaṃ tathā caraṇanipātato 'gniḥ sambhrameṇa bhayena nekṣitaḥ /
kāmī tu caraṇanipatitaḥ saṃbhrameṇādareṇa yat īkṣaṇaṃ tadviṣayo na kṛtaḥ /
āliṅgan iti spaṣṭam /
agnipakṣe---bhayāt kāmipakṣe krodhādaśru /
********** END OF COMMENTARY **********
atra kavigatā bhagavadviṣayā ratiḥ pradhānam /
tasyāḥ paripoṣakatayā bhagavatastripuradhvaṃsaṃ pratyutsāhasyāparipuṣṭatayā rasapadavīmaprāptatayā bhāvamātrasya karuṇo 'ṅgam /
tasya ca kāmīvetisāmyabalādāyātaḥ śṛṅgāraḥ /
evaṃ cāviśrāntidhāmatayā karuṇasyāpyaṅgataiveti dvayorapi karuṇaśṛṅgārayorbhagavadutsāhaparipuṣṭatadviṣayaratibhāvāsvādaprakaṣrakatayā yaugapadyasambhāvādaṅgatvena na virodhaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ma) kavigatā kaviniṣṭhā pradhānam, sa dahatu ityādi nirākāṅkṣavākyavyaṅgyatvāt ṣa tasyāśceti /
tasyāḥ pradhānasya bhagavadutsāhastripuraṃ pratyāgneyāstraprayogāda vyaṅgyaḥ /
sa ca tanmahattvasūcakatvena tadviṣayaratibhāvasyādhikyarūpapuṣṭikāraka ityāha---paripoṣakatayeti /
utsāho ratibhāvasyāṅgamityarthaḥ /
tasyotsāhasya karuṇo 'ṅgamityanvayaḥ /
nanu utsāho vīrarasasthāyibhāvaḥ /
sa cātra vyaṅgya ityato vīrarasa evātra pradhānam /
tat kathaṃ ratibhāvasya prādhānyamuktam ityata āha---tasya cāparipuṣṭatayā iti /
tasyotsāhasya sākāṅkṣavākyavyaṅgyatvena dahatviti nirākāṅkṣavākyavyaṅgyakavibhāvāṅgatvenāprādhānyarūpayā aparipuṣṭatayā rasapadavīmanāptatayā bhāvamātrasya sthāyibhāvasyetyarthaḥ /
karuṇa iti /
tripurayuvatīnāṃ śocyāvasthāvyaṅgyaḥ karuṇaḥ tatpuṣṭikārako 'ṅgamityarthaḥ /
tasya ceti /
asya karuṇasya ityarthaḥ /
śṛṅgāro 'ṅgamityanvayaḥ /
tasyāṅgatā ca upamānopameyaprakarṣaṇāt /
itthaṃ bhagavadutsāhapuṣṭasya bhagavadviṣayakavibhāvasya sākṣātparamparābhyāmaṅgabhūtau karaṇaśṛṅgārau virodhisvarūpau api aviruddhau iti darśayati---evaṃ cāviśrāntīti /
aviśrāntidhāmatayā sākāṅkṣatā'śrayatayā, aṅgisākāṅkṣatayeti yāvat /
bhagavadutsāhastu aṅgamapi bhāvasyāvirodhitvāt tadvirodho na darśitaḥ /
nanu smaryyamāṇavibhāvādivyaṅgyasya rasasyāpi, smaryyamāṇasya vibhāvādisāmyasya vivakṣādhīnavivakṣitasāmyasya aṅgirasena saha virodhaprasaktāvapi na virodhaityuktam, aṅgirasena saha virodhaprasaktireva nāstītyāśaṅkate---
Locanā:
(lo, ā) aparipuṣṭatayā vibhāvādibhirityarthaḥ /
bhāvamātrasya ityatra hetuḥ /
rasapadavīmaprāptatvamaṅgatvādityarthaḥ /
sāmyabalādāyātaḥ sadṛśaviśeṣaṇamahimnā prāptaḥ /
karuṇasyeti /
karuṇasya śṛṅgarāpekṣayo 'ṅgitve 'pi bhagavadratyutsāhasyāṅgatvādevetyarthaḥkiñcātra śṛṅagārarasasya "ayaṃ sa rasanotkarṣo"tyādipūrvoktadiśā smaryyamāṇatayāṃśabhūtatvenāpi vyaktīkaraṇena na virodhaḥ /
tathā hi yāsāṃ tripurayuvatīnāṃ praṇayaroṣanivāraṇārthaṃ kāmī nirākṛtahastagrahaṇāni kṛtavān /
tāsveva niṣkaruṇāsu śāmbhavaḥ śarāgnistathā ceṣṭitavāniti sādṛśyasaṃdarśanāt smaryyamāṇenerṣyavipralambhena karuṇaḥ pratyuta puṣṭaṃ nītaḥ /
tena ca tripuraripuprabhāvātiśayaparipuṣṭastadviṣayaratibhāvaḥ pariṣoṣaṃ nīyate /
********** END OF COMMENTARY **********
nanu samūhālambanātmakapūrṇaghanānandarūpasya rasasya tādṛśenetararasena kathaṃ virodhaḥ sambhāvanīyaḥ ? ekavākye niveśaprādurbhāvairyaugapadyaviraheṇa parasparopamardakatvānupapatteḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ya) nanu iti /
samūhālambaneti---prapānakarasanyāyāccarvyamāṇo raso bhavedityanenoktasya vibhāvādisamūhālambanātmakasya nirākāṅkṣavākyavyaṅgyatvenākāṅkṣāpūrttyā pūrṇasya ghanasya viṣayāntarāgrahaṇe nibiḍasyā'nandarūpasya rasasya aṅgirasasya tādṛśena smaryamāṇena vivakṣitasāmyena vā rasena saha kathaṃ virodhaḥ sambhāvanīya ityarthaḥ /
asambhāvanāyāṃ hetumāha---ekavākye iti /
aṅgirasastāvannirākāṅkṣavidheyavākyāt prādurbhavati /
smaryamāṇopamānayostu sākāṅkṣoddeśyavākyayoreva prādurbhāveṇa ekavākyaprādurbhavarūpayaugapadyaviraheṇaparasparopamarddakatvānupapatterityarthaḥ /
tulyabalatvābhāvena pradhānabhūtena nirākāṅkṣavidheyavākyena vyaṅgyatayā pradhānena aṅhirasena balavatā smaryamāṇopamānayoreva upamardanāditi bhāvaḥ /
na cāyaṃ sa rasanotkarṣotyādau nirākāṅkṣavākyaireva smaryamāṇaśṛṅgāra iti vācyam /
rasanotkarṣyādikaro 'yaṃ hastaḥ patita ityevaṃ vidheyapātityasākāṅkṣatvādeva /
teṣāṃ vidheyapātityaṃ tu karuṇavyañjakameva śṛṅgārasya vyaṅgyatve 'pi parokṣatvādeva smaryamāṇatopacāra iti bodhyam /
********** END OF COMMENTARY **********
nāpyaṅgāṅgibhāvaḥ, dvayorapi pūrṇatayā svātantryeṇa viśrānteḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ra) itthaṃ smaryamāṇopamānayorvirodhāprasaktiṃ darśayitvā aṅginyaṅgatvamāptayoraṅgāṅgibhāvāsambhavamevāśahkate---nāpyaṅgaṅgibhāva iti /
dvayorapi iti /
śṛṅgārakaruṇayorvirodhinorityarthaḥ /
svātantryeṇeti /
kṣipta ityādivākyānāṃ kāmīva ityādivākyasya canirākāṅkṣatvena tadvyaṅgyatvādityarthaḥ /
svātantryameva ca pūrṇatā, ākāṅkṣāyāḥ pūrṇatvāt
Locanā:
(lo, i) nanu samūhetyādi--yadi rasayorvirodhaḥ syāt, yadi vā aṅgāṅgi bhāvaḥ syāt /
natvetatprakāradvitayamapi rasayoḥ sambhavati /
kathaṃ virodho na sambhavatītyāha---parasparopamardakatvānupapatteḥ /
parasparopamardakatvaṃ kathamanupapannamityāha---ekavākyeti---ekavākyanirdeśe ca prādurbhāvasyaikavākyanirdeśahetukasya yaugapadyasya virahāt /
ayamarthaḥ--yaugapadyaṃ hi ekavākyanirdeśenaiva sambhavati /
sa tu rasayornasambhavati, atra hetuḥ---samūheti /
ayamarthaḥ dviruktaprakāreṇa vibhāvādisamūhālambanatvāt /
vibhāvādisāmagrī khalu ekavākyasyārthaḥ /
ekā ca sāmagrī kathaṃvirodhinordvayorapi syāt /
kathamekavākyahetukaṃ paripūrṇatvaṃ syāt /
ghanaśabdo hi vijātīyānavacchinnapravāhatvam /
aṅgāṅgibhāvāsambhave hetumāha--nāpīti /
aṅgāṅgibhāva upakāryopakāritvam /
********** END OF COMMENTARY **********
satyamuktam /
ata evātra pradhānetareṣu raseṣu svātantryaviśrāmarāhityātpūrṇarasabhāvamātrācca vilakṣaṇatayā saṃcārirasanāmnā vyapadeśaḥ prācyānām /
asmatpitāmahānujakavipaṇḍitamukhyaśrīcaṇḍīdāsapādānāṃ tu khaṇḍarasanāmnā /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, la) samādhatte---satyamiti /
ekavākyavyaṅgyatvābhāve 'pi dvayornirākaṅkṣavākyavyaṅgyatve 'pi ca śṛṅgāravati karuṇāpratītyā virodhāprasaktirastyeva /
kintu smaryamāṇaśṛṅgārapekṣayā anubhūyamānasyopamānaśṛṅgārāpekṣayā upameyasya ca karuṇasya paryantikapratītiviṣayatayā prādhānyam /
evaṃ karuṇāpekṣayā bhagavati kavibhāvasya ca pāryantikapratītiviṣayatvena prādhānyam /
ityataḥ tādṛśapradhānetareṣu karuṇetaratra śṛṅgāre bhāvetaratra karuṇe ślokāntare cānyetaratra anyasmin rase ca pāryantikapratītiviṣayatārūpasvatantraviśrāntirāhityāt tadvaśena pūrṇarasabhāvamātrānmukhyarasāt vilakṣaṇatayā vyapadeśaviśeṣa ityarthaḥ /
khaṇḍarasanāmnetyatrāpi vyapadeśa ityanvayaḥ /
Locanā:
(lo, ī) siddhāntamāha---satyamuktamiti /
ata eva virodhasya aṅgāṅgibhāvasya cāsambhavāt /
bhāvamātravailakṣaṇyaṃ cāpātataḥ svasāmagrīparipuṣṭatayā /
********** END OF COMMENTARY **********
yadāhuḥ---
"aṅgaṃ bādhyo 'tha saṃsargo yadyaṅgī syādrasāntare /
nāsvādyate samagraṃ tattataḥ khaṇḍarasaḥ smṛtaḥ" //
iti /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, va) caṇḍīdāsokte khaṇḍarasavyapadeśe yogārthavaśāt saṃvādamāha---aṅgamiti /
bādhyo yo rasaḥ so 'ṅgabādhyatvameva /
kīdṛśamityatrāha---atha saṃsargāditi /
atha sambodhane /
ekapadyabodhyatārūpāt saṃsargāt yadi rasāntare aṅgaprakarṣakaṃ syāttadā bādhya ityarthaḥ /
yogārthaviśeṣavaśāt khaṇḍarasavyapadeśa ityāha---nāsvādyata iti /
pāryantikapratītiviṣaye eva samagnāsvāda iti bhāvaḥ /
itthaṃ pāryantikapratītiviṣayasya bādhakatvam /
atathābhūtasya ca bādhyatvaṃ svaṇḍarasatvaṃ ca ityuktam /
Locanā:
(lo, u) yadyaṅgī rasaḥ aparipuṣṭatayā bhāvamātravailakṣaṇyenāpātatamātrataḥ prādhānyenābhivyaktaḥ samagraṃ nāsvādyata iti pastantratvāt, nyūnāṅgasamagrīkatvāt, samagrāpuṣṭatvācca /
********** END OF COMMENTARY **********
nanu "ādyaḥ karuṇavībhatsaraudravīrabhayānakaiḥ" ityuktanayena virodhinorboraśṛṅgārayoḥ kathamekatra---
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, śa) yatra tu kapole jānakyā ityatra vilodhinoḥ śṛṅgāravīrarasayornedṛśo bādhyabādhakabhāvastatra tayoḥ kathaṃ sanniveśa ityāśaṅkya tu vīraśṛṅgārayorvirodhaṃ paroktaṃ darśayati---nanvādya iti /
ādyaḥ śṛṅgāraḥ karuṇādibhayānakāntairvirudhyate iti vākyāntare /
ityuktanayena viruddhayoḥ kathamekatra vīraśṛṅgārayoḥ sanniveśa ityanvayaḥ /
Locanā:
(lo, ū) ādyaḥ śṛṅgāraḥ /
kathamekatretyasya uparitatenetyādau sanniveśa ityanena sambandhaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
"kapole jānakyāḥ karikalabhadantadyutimuṣi smarasmerasphāroḍḍamarapulakaṃ vaktrakamalam /
muhuḥ paśyañchṛṇvan rajanicarasenākalakalaṃ jaṭājūṭgranthiṃ draḍhayati raghūṇāṃ parivṛḍhaḥ" //
ityādau samaveśaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṣa) kapola ityādi /
ślokārthastu raghūṇāṃ parivṛḍhaḥ prabhuḥ rāmaḥ jānakyā vaktrakamalaṃ muhuḥ paśyan kharadūṣaṇādirajanicarasenākalakalaṃ śṛṇvān jaṭājūṭasya jaṭāsamūhasya granthiṃ draḍhayati /
vaktrakamalaṃ kīdṛśaṃ karikalabhadantadyutimuṣi kapole smareṇajānakīniṣṭhena rāmaviṣayakasmareṇa smeraḥ harṣaprāyaḥ sphārī vistṛtaḥ uḍḍāmaro bāhulyāt udbhaṭaḥ pulako yasya tādṛśaṃ vaktrakamalam ityarthaḥ /
atra jānakīmukhadarśanavyaṅgyaḥ śṛṅgāraḥ /
jaṭājuṭadraḍhanavyaṅgyo vīrarasaśca parasparamabādhyatam anaṅgatāṃ cāpannau svātantryeṇa upalabhyeti /
tat kathamanayorekatra samāveśa ityanvayaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atrocyate---iha khalu rasānāṃ virodhitāyā avirodhitāyāśca tridhā vyavasthā /
kayościdālambanaikyena, kayościdāśrayaikyena, kayościnnairantaryeṇoti /
tatra vīraśṛṅgārayorālambanaikyena virodhaḥ /
tathā hāsyaraudrabībhatsaiḥ sambhogasya /
vīrakaruṇaraudrādibhirvipralambhasya /
(ālambanaikyane) āśrayaikyena ca vīrabhayānakayoḥ /
nairantaryavibhāvaikyābhyāṃ śāntaśṛṅgārayoḥ /
tridhāyaṃ virodho vīrasyādbhutaraudrābhyām /
śṛṅgārasyādbhutena bhayānakasya bībhatseneti /
tenātra vīraśṛṅgārayobhinnālambanatvānna virodhaḥ /
Locanā:
(lo, ṛ) sphāro bahulaḥ uḍḍāmara utkaṭaḥ /
parivṛḍhaḥ prabhuḥ /
tridhāpyālambanetyādinā kapole jānakyā ityādau bhinne ālambane vīrasya rajanīcarasenā, śṛṅgārasyajānakīti /
********** END OF COMMENTARY **********
evaṃ ca vīrasya nāyakaniṣṭhatvena bhayānakasya pratināyakaniṣṭhatvena nibandhe bhinānaśrayatvena na virodhaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, sa) svatantrayoranekayorekāvalambanakatve eva virodhaḥ /
prakṛte tu jānakyālambanakaḥ śṛṅgāro, rajanīcarālambanakastu vīrarasa ityavirodha iti samādhāsyan āha---atrecyate /
iha khalviti /
nairantaryyeṇa avyavadhānena /
tatra yasya yena saha vilodhastaṃ darśayati---tatra vīraśṛṅgārayoriti /
etāni spaṣṭāni /
Locanā:
(lo, ṝ) nāyakaniṣṭhatvaṃ bhayānakasya pratināyakaniṣṭhatvam /
yathā mama---prauḍhāmādāya bhītiṃ manasi sarabhasaṃ prāpya lokāpakīrtiṃ naiva stokāpyapekṣākriyata pathi pathi prāktanāsu priyāsu /
śrīmanniḥ śaṅkabhānoḥ samaraparisaradbhīmmaniḥ sīmasenā- niḥ śāṇasvānaśaṅkākulamapasaratāṃ pañcagauḍeśvereṇa /
atra vīrabhayānakayorekāśrayābhāvānna virodhaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yaśca nāgānande praśamāśrayasyāpi jīmūtavāhanasya malayavatyanurāgo darśitaḥ, tatra "aho gītamaho vāditram" ityadbhutasyāntarā niveśanānnairantaryābhāvānna śāntaśṛṅgārayorvirodhaḥ /
ekamanyadapi jñeyam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ha) nanu śāntaśṛṅgārayornairantaryye virodhaścet kathaṃ nāgānande na tathā nibaddhamityata āha---yattviti /
adbhutasyeti /
rasanāmanāpanno 'dbhuto ahośabdavācyo 'pi antarāsthito nairantaryyavighaṭak ityarthaḥ /
Locanā:
(lo, ḷ) śāntaśṛṅgārayornairantaryyavirodhinorna paraṃ prabandhe yāvadekasminnapi vākye virādhaḥ /
yathā--- bhūreṇudigdhānnavapārijātamālārajovāsitabāhumadhyāḥ gāḍhaṃ śivābhiḥ parirabhyamāṇān surāṅganāśliṣṭabhujāntarālāḥ /
saśoṇitaiḥ kavyabhujāṃ sphuradbhiḥ pakṣaiḥ khagānāmupavījyamānān saṃvījitāścandanavārisekaiḥ sugandhibhiḥ kalpalatādukūlaiḥ /
vimānaparyyaṅkatale niṣaṇṇāḥ kutūhalāviṣṭatayā tadānīm nirddiśyamānān lalanāṅgulibhirvorāḥ svadehān patitānapaśyan /
atra bībhatsaśṛṅgārayorvorarasasyāntarā niveśanānna virodhaḥ /
evamanyeṣāmapi rasānāṃ parihāraprakārāḥ satkavikāvyeṣu anusarttavyāḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
"pāṇḍukṣāmaṃ vadanam-" ityādau ca pāṇḍutādīnāmaṅgabhāvaḥ karuṇavipralambhe 'pīti na virodhaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ka) nanu paripanthirasāṅgasya vibhāvādeḥ parigraho doṣa ityuktam, tatkatham "pāṇḍu kṣāmaṃ vadanaṃ hṛdayaṃ sarasaṃ tavālasaṃ ca vapuḥ /
āvedayati nitāntaṃ kṣetriyarogaṃ sakhi hṛdantaḥ //
"ityādau śṛṅgārasīye mālatīmādhavīye śloke śṛṅgāraparipanthikaruṇānubhāvasya vadanapāṇḍutādeḥ sattve 'pi aduṣṭatānubhava ityata āha---pāṇḍu kṣāmam iti /
mālatīṃ prati lavaṅgikāyā iyaṃ pṛcchā /
he sakhi ! tava pāṇḍukṣāmavadanādikaṃ tava hṛdantaḥ kṣetriyarogam asmin kṣetre śarīre 'cikitsyaṃ rogamāvedayatītyarthaḥ /
kṣāmaṃ kṣīṇaṃ, sarasaṃ sasvedadravam /
samādhatte---pāṇḍutādīnāmiti /
paripanthimātraīyatve eva doṣaḥ /
ubhayīyatve tu prakaraṇasācivyāt prakṛtasabodhāt na doṣa iti bhāvaḥ /
Locanā:
(lo, e) aṅgabhāvo 'nubhāvatayetyarthaḥ /
yadi khalu pāṇḍutvādīnāṃ vipralambhāpekṣayādhikā karuṇāṅgatā bhavet tadaiva doṣaḥ syādityarthaḥ /
iti uktaprakārāt /
********** END OF COMMENTARY **********
anukāre ca sarveṣāṃ doṣāṇāṃ naiva doṣatā
sarveṣāṃ duḥ śravatvaprabhṛtīnām /
yathā---
"eṣa duścyavanaṃ naumītyādi jalpati kaścana" /
atra duścyavanaśabdo 'prayuktaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, kha) anukāre anukaraṇe /
eṣa iti /
eṣa kaścana ityanvayaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
anyeṣāmapi doṣāṇāmityaucityānmanīṣibhiḥ /
adoṣatā ca guṇatā jñeyā cānubhayātmatā
Original text: Sāhityadarpaṇa · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0