Language

ENहिગુ
Scripture Library

Sāhityadarpaṇa (with commentary) · Chapter 5

5.1

************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ha) guṇī bhūtavyaṅgyakāvyamāha--atheti /
kāvyamanuttamatvamiti /
vyaṅgyānuttamatvena kāvyānuttamatvam /
bhedāstasyoditi iti--tasya guṇībhūtavyaṅgyakāvyasya evamaṣṭavidhavyaṅgyabhedāt tasyāṣṭau bhedā uditā ityarthaḥ /
Locanā:
(lo, ṝ) evaṃ dhvanyākhyaṃ kāvyasya bhedaṃ nirupya guṇībhūtavyaṅgyamavatārayati atheti--tatra syāditi---kākkā ākṣiptaṃ vācyavat sphuṭīkṛtam /
vācyasiddheraṅgaṃ kāraṇam /
asphuṭaṃ sahṛdayānāmapi kleśapratyeyam /
evaṃ pūrvavyaṅgyādbhedaḥ /
asundaraṃ vācyāpakṛṣṭacamatkārakam /
vyaṅgyamiti pratipadamanvayaḥ /
bhedāḥ viśeṣāḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
itarasya rasāderaṅgarasādivyaṅgyam /
yathā--
"ayaṃ sarasanotkarṣo pīnastanavimardanaḥ /
nābhyūjaghanasparśo nīvīvistraṃsanaḥ karaḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ka) rasāderaṅgaṃ rasādi ityubhayatra ādipadāt bhāvādyaṅgatāpi rasādeḥ, evaṃ vācyāṅgatvamapi vastvalaṅkārayorityuktam /
ayaṃ sa iti---bhūriśravasaḥ samarapatitaṃ hastamādāya rudatyāstatpatnyā uraktiriyam /
atreti---rasotkarṣaṇādinā vyaṅgyaḥ śṛṅgāraḥ mṛtālambanakatvena rasatāmanāpanno mṛtālambanakasya karuṇasyāṅgam /
rasatāpannasya tasya śṛṅgāreṇa prakarṣaṇāt pūrvānubhūtasukhasmaraṇe hi karuṇaprakarṣaḥ /
Locanā:
(lo, ḷ) yathoddeśamudājihīrṣuritarāṅgamiti vivṛṇoti, itarasyārthāt pradhānabhūtasya rasādeḥ, rasaśabdenātra bhāvādīnāmupagrahaḥ ādiśabdena vācyasyāṅgam utkarṣakārirasādi atrādiśabdādanuraṇanarūpam / ayaṃ sa iti ---idaṃ hi mahābhārate, samaracchinnaṃ bhūriśravaso hastamādāya tatkāntāyā vilapanam /
********** END OF COMMENTARY **********
atra śṛṅgāraḥ karuṇasyāṅgam /
"mānonnatāṃ praṇayinīmanunetukāmastvasainyasāgararavodratakarṇatāpaḥ /
hā !hā! kathaṃ nu bhavato ripurājadhānīprāsādasaṃtatiṣu tiṣṭhati kāmilokaḥ //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, kha) bhāvasyāṅgaṃ karuṇamāha---mānonnatāmiti /
unnatamānāmityarthaḥ /
hāheti trāsavijñāturvaktustadviṣayakaśokaḥ /
bhavato ripurājadhānīprasādasantatiṣu kathaṃ kamilokastiṣṭhati iti anvayaḥ /
atreti autsukyaṃ māninyanunayakāmanayā vyaṅgyam /
tadviruddhaḥ trāsaḥ yathoktakarṇatāpapadavyaṅgya ityanayoḥ siddhiḥ /
tādṛśasandiviśiṣṭānāṃ ripurājadhānīkāmilokānāṃ śocyāvasthājñāturvaktuḥ śokarūpaḥ karuṇo rājaviṣayaratibhāvasyāṅgamityarthaḥ /
atra ca hāhāśabdaḥ krodhavyañjakahuṅkāravannirarthakaḥ /
śokavyañjaka iti granthakṛto 'bhiprāyaḥ tadaiva vyaṅgyabhūtasya hāhāśabdapratipādyasya śokarūpakaruṇasya vyaṅgyatvopapatteḥ /
hāhāśabdasya vācya eva śorūpaḥ karuṇaḥ /
hāhetyukte śocāmīti pratītyā tadvacyatāsiddheḥ /
anyathā gośabdasyāpi gairna vācyaḥ syāt /
ato granthakṛtaḥ chidramevātra /
********** END OF COMMENTARY **********
atrautsukyatrāsasandhisaṃskṛtasya karuṇasya rājaviṣayaratāvaṅgabhāvaḥ /
"janasthāne bhrāntaṃ kanakamṛgatṛṣṇāndhitadhiyā vaco vaidehīti pratipadamudaśru pralapitam /
kṛtālaṅkābharturvadanaparipāṭīṣu ghaṭanā māyāptaṃ rāmatvaṃ kuśalavasutā na tvadhigatā" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ga) vācyārthasyāṅgaṃ sādṛśyarūpaṃ vastvāha---janasthāna iti /
daridrasyoktiriyam /
mayā rāmatvaṃ prāptaṃ rāmasadṛśo 'haṃ jāta ityarthaḥ /
śabdātmakaṃ sādṛśyamāha---janasthāna iti /
mayā kanakarūpayā mṛgatṛṣṇayā marīcikāyāndhitadhiyā janānāṃ sthāne bhrāntam asāre saṃsāre kanakasyāpi tucchatvena tasyopādetvabhramajanakatvādupādeyajalabhramakanakamṛgṛṣṇayāndhitadhiyā bhrāntam /
mayā vai iti sambodhya pratipadaṃ sthāne dehīti vacaḥ /
mayā bharttuḥ īśvarasya paripāṭīṣu paricaryyāsu aṃlamityarthakā ghaṭanā na kṛtā tadvat rāmeṇāpi laṅkābharttuḥ rāvaṇasya vadanānāṃ mukhānāṃ paripāṭyāṃ paripāṭanasya nimittamiṣughaṭanā kṛtā //
kintu kuśalaṃ dāridṣāpanāyakaṃ vasu dhanaṃ yasya tādṛśatā tu mayā na prāptā /
atra tuśabdena rāmavāk chedāt rāmeṇa tu kuśalavasutā prāptā ityarthaḥ pratīyate--tatra ca kuśalavau sutau yasyāstādṛśī sītetyarthaḥ /
Locanā:
(lo, e) aṅgaparipoṣakatvād vācyāṅgabhūtamanuraṇanarūpaṃ śabdaśaktimūlamudāharati-evaṃ ca rasabhāvāderaṅgaṃ rasabhāvādi, vācyasya cānuraṇanarūpaṃ vyaḍgyamiti dvidhetyarthaḥ /
janasthāna iti /
janasthānaṃ-nagaragrāmādi, daṇḍakāraṇyaṃ ca /
kanakaṃ prati mṛgatṛṣṇā viphalāśā, kanakamṛge tṛṣṇā ca vai niścitaṃ; dehi prayaccha; videhajā sītā ca /
alaṃ vyartham /
kābharttuḥ kutsitasvāminaḥ yad vadanaṃ tasya paripāṭīṣu paramparāsu laṅkābharttuḥ rāvaṇasya
vadanānāṃ mukhānāṃ paripāṭyāṃ paṅktau iṣughaṭanā śarayogaśca /
kuśalam āyatiśuddhaṃ vasu dhanaṃ yasya evaṃbhūtatā, kuśalavau sutau yasyāḥ sā sītā ca /
********** END OF COMMENTARY **********
atra rāmatvaṃ prāptamityavacane 'pi śabdaśaktereva rāmatvamavagamyate /
vacanena tu sādṛśyahetukatādātmyāropaṇamāviṣkurvatā tadropanamapākṛtam /
tena vācyaṃ sādṛśyaṃ vākyārthānvayopapādakatayāṅkatāṃ nītam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, gha) atra viṣādādhikyavyañjakayā kuśalavasutāprāptyā prāptatatkāt rāmāt upamānād vailakṣaṇyarūpo vyatirekālaṅkāraḥ naño vācyaḥ /
tatprakarṣakatayā rāmasādṛśyaṃ vyaṅgyam /
tadaṅgamiti manasikṛtya vyaṅgyasya sādṛśyasya agūḍhatvāt guṇībhūtatvamupapādayitumāha--atra rāmatvamiti /
avacane 'pīti anuktāvapītyarthaḥ /
vacanetu iti /
taduktau ityarthaḥ /
tādātmyāropaṇaṃ rāmatvaprāptyā rāmatādātmyāropam /
tadāropaśca sādṛśyamūlakaḥ ityāha---sādṛśyaheturiti---āviṣkurvātā vaktrā tad gopanaṃ dhvanitvahetutadrūḍhatvam /
tadropanāt sādṛśyasya guṇībhūtatvamupapāditam /
yadyapi ekaśabdarūpaṃ sādṛśyaṃ śrotragrāhyameva na tu vākyaṃ, vyaṅgyasyaiva ca guṇībhūtatve guṇībhūtavyaṅgyaṃ bhavati /
tathāpi śabdasya sādṛśyatvena rūpeṇa vyaṅgyatvameva na śrotragrahyatvam /
tathā ca tasyāparāṅgatvamupapādayati--tena vācyamiti---vyaṅgyamityarthaḥ /
na ca tad gopanāt agūḍharūpaguṇībhūtavyaṅgyaprabheda evāyamiti vācyam /
tathātve 'pi aparaṅgatānapāyāt /
vācyārtho rāmavyatireko naño vācyaḥ, tatprakarṣānvayopapādakatayā ityarthaḥ /
na tu rāmavyatirekasyānvayaniṣpādakatayā abādhitatvena tad vināpi tanniṣpatteḥ /
prakarṣadvārāparāṅgatvācca /
nanūpamānāpekṣayā upameyasyādhikaṃ vyatirekālaṅkāraḥ /
sa ca sādṛśyahetukopamānatvaghaṭita eva /

tathā ca vyatirekālaṅkāraśarīraghaṭakameva sādṛśyam; kathaṃ tatprakarṣakamiti cenna /
ekaviśeṣaṇenāpi tad ghaṭanasambhave bahuviśeṣaṇasambhavāttatprakarṣakatvamapi labhyate tacca sahṛdayaikavedyam /
Locanā:
(lo, ai) atreti vacane tu rāmo 'smītyuktvā punaḥ sādṛśyahetukatādātmyaropaṇaṃ janasthāna ityādi vacanapratipādanenāpi labhyam /
tadgopanaṃ vyaṅgyabhūtarāmatādātmyāropasya gopanam /
vācyaṃ mayāptaṃ rāmatvamiti padābhidheyam /
sādṛśyasya vyaṅgyato vyaṅgyatve 'pi sphuṭapratibhāsane vcyatvamuktam /
vyaṅgyamiti pāṭhe tu sugamā eva vyākhyā /
sādṛśyaṃ rāmeṇa sahetyarthaḥ /
vākyaṃ janasthāna ityādi /
evabharthaśaktimūlānuraṇanarūpasya vyaṅgyasyāpi vyaṅgyatve udāhāryyam
********** END OF COMMENTARY **********
kākvākṣiptaṃ yathā---
"mathnāmi kauravaśataṃ samare na kopādduḥśāsanasya rudhiraṃ na pibāmyutarastaḥ /
saṃcūrṇayāmi gadayā na suyodhanorūṃ sandhi karotu bhavatāṃ nṛpatiḥ paṇena" //
atra mathnāmyevetyādivyaṅgyaṃ vācyasya niṣedhasya sahabhāvenaiva sthitam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṅa) kākkākṣiptamiti---kākkā uccāraṇena śiraścālanasahakṛtadhvaniviśeṣaṇākṣiptam /
śābdabodhasya prāk padārthavidhayā sahasā pratyāyitamityarthaḥ /
mathnāmīti---duryoghanena saha sandhikaraṇe pravṛttaṃ yudhiṣṭhiraṃ śrutvā kuddhasya bhīmasya sahadevaṃ pratyuktiriyam /
bhavatāmityanena asmākam asamīhitakāritvāt nāsmākaṃ nṛpatiriti sūcitam /
suyodhanamiti duryodhanasyāparaṃ nāma /
kṛtakauravaśatavadhapratījñasya tatkrodhasattvena mathnāmītyuktirbādhitārthā /
ato nañaḥ śiraścālanasahakṛtā kākuḥ pratīyate /
tayā vyañjanayā aparanañor'thopasthāpanāt na mathnāmītyartho labhyate /
tacca mathanāyogavyavacchedarūpam /
tadāha---atra mathnāmyeveti /
ādipadāt pibāmyeva ityādikaṃ bodhyam /
ityādi vyaṅgyamiti---ityādi ekadeśarūpaṃ vyaṅgyamityevārthaḥ /
evakārārthaka nañdvaye ekanañarthasyaiva vyaṅgyatvāt /
Locanā:
(lo, o) sahabhāvenaiva sthitamityanena dhvanitvanirāsaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
"dīpayan rodasīrandhrameṣa jvalati sarvataḥ /
pratāpastava rājendra ! vairivaṃśadavānalaḥ" //
atrānvayasya veṇutvāropaṇarūpo vyaṅgyaḥ pratāpasya dāvānalatvāropasiddhyaṅgam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ca) vācyasiddhyaṅgamudāharati---anupannasya vācyārthasya yad vyaṅgyānvayenaiva siddhiḥ tādṛśaṃ vyaṅgyaṃ vācyasiddhyaṅgam /
dīpayanniti---ropasīrandhraṃ dyāvāpṛthivyorantarālam /
atreti /
anvayasāya vairikulasya vaṃśapadavācyasya veṇutvaropaṇarūpo vyaṅgaya iti kulaveṇudvayārthakasya vaṃśapadasya prakaraṇāt kule niyantraṇena veṇo stad vyaṅgyatvena tadrūpaṇasyāpi vyaṅgyatvāt davānalatvāropasiddhyaṅgamiti kule davā nalavādhena veṇāveda tad bādhāt /
atredamavadheyam /
yadi prakaraṇavaśāt anekārthasya vaṃśapadasya prathamaṃ kulabodhakatvam; tadaiva veṇurūpor'tho vyaṅgyo bhavati tadeva tu na; davānalasya kule bhādhāt /
kintu kulaveṇyorubhayorekadā eva davānalānvayārthaṃ tātparyyād vaṃśayorupasthityā arthadvayameva vācyam /
natu veṇurūpor'tho vyaṅgyastathā ca paramparitarūpamevedaṃ veṇutvarūpaṇasya davānalarūpaṇakāraṇatvāt tad vakṣyati svayameva--- "yatra kasyacidāropaḥ parāropasya kāraṇam /
tat paramparitam /
iti /
udāhariṣyati ca--- "āhave jagaduddaṇḍarājamaṇḍalarāhave /
śrīnṛsiṃhamahīpāla ! svaststu tava bāhave //
"iti atra hi rājamaṇḍalasya grāsakarūpasambandhitayā rāhuvādhāt bāhau rāhurūpaṇamanupapannamato nṛpamaṇḍale candramaṇḍalatvasyāropo bāhau rāhurupaṇakāraṇamiti /
ata eva kāvyaprakāśakṛtāpi sadvaṃśamuktāmaṇirityatra rājño muktāmaṇyāropaṇasya satkule bādhāt satkule saha veṇuropaṇaṃ tatkāraṇamityuktam /
ato dīpayan rodasīrandhramityādikaṃ paramparitarūpakodāharaṇameva, na vācyasiddhyaṅgodāharaṇam /
anyathā svokteḥ kāvyaprakāśakṛdukteśca virodhāpatteḥ /
na hi dīpayan ityādau āhave jagaduddaṇḍetyādau ca ekasya vācyasiddhyaṅgatvamanyasya paramparitarūpakatvamityatravinigamakaṃ nāsti /
vācyasiddhyaṅgodāharaṇaṃ tu-- "gacchāmyacyuta ! darśanena bhavataḥ kiṃ tṛptirutpadyate kintvevaṃ vijanasthagrerhatajanaḥ sambhāvayatyanyathā /
ityāmantraṇabhaṅgisūcitavṛthāvasthānakhedāhasā-- māśliṣyan pulakotkarāñcitatanugopī hariḥ pātu vāḥ //
"iti kāvyaprakāśakṛdbhirdattamevānveṣṭavyam /
tathā hi ityāmantraṇetyādirvācyārthaḥ /
pūrvārddhāmantraṇetyādivākyārthasya apratītikāle asiddhestad-vyaṅgyārthasya he acyuta ! madvidhanāyikādarśanenāpi dhairyyacyutarahita ityevaṃvidhāyāḥ bhaṅgyāḥ pratītyaiva siddhayati /
na ca nṛpamaṇḍale candramaṇḍalāropaṇamapi vyaṅgyaṃ sadevālaṅkāraḥ /
tathā ca paramparitarūpakālaṅkāravācyasiddhyaṅgayoḥ saṃkara eveti vācyam /
vyaṅgyatve 'laṅkāratvābhāvasya brahmaṇaśramaṇetyādinā eva uktatvāt /
prathamaṃ nṛpamaṇḍale rāhoranvayāsambhāvena rājamaṇḍalapadādekadaiva nṛpacandramaṇaaḍalayoḥ upasthityā drayorapi vācyatvācca /
nanu tatkatham--- bhramimaratimalasahṛdayatāṃ praṇayaṃ mūrcchāṃ tamaḥ śarīrasādam /
maraṇaṃ ca jaladadabhujagajaṃ prasahya kurute viṣaṃ viyoginīnām /
"ityatra viśeṣajale rūpetaṃ halāhalaṃ vyaṅgyaṃ bhujagarupaṇasiddhikṛdityuktyā halāhalasya vyaṅgyatvamuktvā kāvyaprakāśakṛtā vācyasiddhyaṅgodāharaṇatvena taduktamiti cenna /
tatra uddīpakatayā prākaraṇikamanekārthasya viṣaśabdasyārtho jalam ityato 'prākaraṇikaṃ halāhalaṃ vyaṅgyamityuktam /
na ca dīpayannityatrāpi prākaraṇikatvena vaṃśapadārthakulavācyaṃ veṇustu aprākaraṇiko vyaṅgya eveti vācyam /
davānalarūpaṇasyāpi tātparyyaviṣayatvena tasya kule bādhena tadupapādanatayā veṇorapi prākaraṇikatvāt /
anyathā "āhave jagaduddaṇda"ityādāvapi paramparitarūpakaṃ na syāt /
kintu vācyasiddhyahgameva tadapi syāt /
bhramimaratimityādau tu jalade bhujagarūpaṇaṃ śyāmatvenāpakāritvena ca jale halāhalarūpaṇaṃ vināpi āpātataḥ siddhatyeveti halāhalamaprākaraṇikamityato vyaṅgyameva /
parantu praṇidhāne sati jalasya bhujagajanyatvāsambhavena bhajagarūpaṇāsiddhyā tatsiddhikāritvena paścājjale halāhalarūpaṇamiti /
********** END OF COMMENTARY **********
"harastu kiṃcitparivṛttadhairyaḥ--" ityādau ((22.pṛ dṛ) vilocanavyapāralāṣayoḥ prādhānye saṃdehaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, cha) saṃdigdhaprādhānyamāha---harastviti /
prādhānyaṃ rasavyañjakatayā vyajyate rase /

kiṃ vācyārthena kiṃ vā vyaṅgyārthena vyañjito 'yaṃ ityevaṃ sandehaviṣayatvaṃ tattvam /
halastviti kumārasambhave ākālike vasante jāte sarveṣāmeva kāmodreke sati halasyāpi kiñcit tathātvavarṇanamidam /
candrodayasyārambhe natu candrasyodaye tadānīmevāmburāśerdheryyaparivṛtteḥ kiñcittvāt /
atreti---prādhānyasandeho harasya śṛṅgāravyañjakatāsandehaḥ /
vilocanavyāpāro hi vācyaḥ /
cumbanābhilāṣastu vyaṅgyaḥ taddvayamapi śṛṅgāranubhāvastat kena raso vyañjita iti sandehāt /
na ca dvābhyāmeva vyajyatāṃ, tathā ca tulyaprādhānyodāharaṇameva hadamastviti vācyam /
dhairyyaparivṛtteḥ kiñcittvena cumbanābhilāṣo jāto na vā; iti sandehena nadīyarasavyañjakatāyā api tadadhīnasandehāt ata eva vācyārthena tadvyañjanamapi saṃdigdhameva /
Locanā:
(lo, au) sandehaḥ--dvayorapi rasābhivyañjakatvāviśeṣāt /
********** END OF COMMENTARY **********
brāhmaṇātikramatyāgo bhavatāmeva bhūtaye /
jāmadagnayaśca vo mittramanyathā durmanāyate" //
atra paraśurāmo rakṣaḥkulakṣayaṃ kariṣyatīti vyaṅgyasya vācyasya ca samaṃprādhānyam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ja) tulyaprādhānyamāha---brāhmaṇeti---digvijaye paraśurāmaṃ jigīṣuṃ rāvaṇaṃ prati tadamātyasya tattrāsakavākyamidam /
bhavatāmeva bhūtaye na tu svārtha bravīmītyarthaḥ /
tatheti---brāhmaṇa ityarthaḥ /
mitrāmityatra cārtho gamyaḥ mitraṃ cetyarthaḥ /
anyatheti atikrame ityarthaḥ /
durmanāyata ityatra bhaviṣyatsāmīpye varttamānā /
samaṃprādhānyamiti--yathoktavyaṅgyārthasyāpyatra niṃścitatvena dvayorapi rāvaṇatrāsarūpavyabhicāribhāve vyañjakatvāt /
vācyeṃna brāhmaṇātikrameṇāpi śāpato bhasmīkaraṇasambhāvanayā trāsāt /
Locanā:
(lo, a) vrāhmaṇeti--rāvaṇaṃ prati paraśurāmadūtasya vākyamidam /
bhavatāṃ rakṣasāṃ mitre janmaprabhṛti nikhilarahasyavedī /
atreti--atra vācyavyaṅgyayoḥ sāmadaṇḍayostulyatayaiva vairamocane paryyāptātvādaprastutapraśaṃsāvat parasparānapekṣayā camatkārāspadatvāt dvayorapi samaṃ prādhānyam /
********** END OF COMMENTARY **********
"sandhau sarvasvaharaṇaṃ vigrahe prāṇanigrahaḥ /
allāvadīnanṛpatau na sandhirna ca vigrahaḥ" //
atrāllāvadīnākhye nṛpatau dānasāmādimantareṇa nānyaḥ praśamopāya iti vyaṅgyaṃ vyutpannānāmapi jhaṭityasphuṭam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, jha) asphuṭamāha sandhāviti---vidagdhānāmapi kaṣṭagmyaṃ vyaṅgyamasphuṭam /
jhaṭityasphuṭamiti tat praśamopāyo nāstyeva iti hi vyaṅgyamāpātataḥ pratibhāti /
yathoktaṃ vyaṅgyaṃ tu kṛchragamyam /
taddhi jīvanarakṣārthaṃ sarvasvadānenāpi sandhikaraṇīya ityevaṃrūpam /
Locanā:
(lo, ā) pūrvatra sandahālaṅkāravat saṃdigdhatvam /
nānya upaśamopāya iti vyaṅgyam /
prāṇanigrahe prāpte dhanatyāgādeḥ īṣatkaratvābhiprāyoṇetyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
"anena lokaguruṇā satāṃ dharmopadeśinā /
ahaṃ vratavatī svairamuktena kimataḥ param" //
atra pratīyamāno 'pi śākyamunestiryagyoṣiti bālātkāropabhogaḥ sphuṭatayā vācyāyamāna ityagūḍham /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ña) agūḍhamāha---aneneti /
śākyamuninā balādupabhoktumupakramyamāṇāyāḥ tairthikayoṣita uktiriyam /
ahaṃ vratavatīti dharmopadeśinaḥ asya upabhogo mama vratabhaṅgāya no bhaviṣyatītyato 'haṃ vratavatyeva ityarthaḥ /
svairaṃ svacchandam ataḥ param uktena kiṃ prayojanamityarthaḥ /
atreti--pratīyamāno 'pi vyajyamāno 'pi /
pratīyamānasya prāyaśo 'sphuṭatvena sphuṭatve tad virodhe 'trāpikāraḥ sphuṭatayeti---prabandhaślokātprakaraṇavaśād balātkaropabhogajñānāt sphuṭatā /
Locanā:
(lo, i) anenetyādau arthaśaktimūlānuraṇanarūpavyaṅgyasyāgūḍhatvam /
atyantatiraskṛtavācyasyāgūḍhatvaṃ yathā---
"etad vibhāti caramācalacūlacumbī hiṇḍīrapiṇḍaruciśītamarīcibimbam /
prajjvālitasya rajanīṃ madanānalasya dhūmaṃ dadhat prakaṭalāñchanakaitavena" /
atra cumbīti pade vadanasaṃsargarūpasāyarthasyāsambhavāt saṃsargamātraṃ lakṣyaṃta tadatiśayaścābhidheyavat sphuṭaṃ pratīyate /
********** END OF COMMENTARY **********
"vāṇīrakuḍaṅguḍḍīṇasauṇikolāhaṇaṃ suṇantīe /
gharakammavāvaḍāe bahue sīanti āṅgāiṃ" //
atra dattasaṃketaḥ jaścillatāgṛhaṃ praviṣṭa iti vyaṅgyāt "sīdantyaṅgani" iti vācyasya camatkāraḥ sahṛdayasaṃvedya ityasundaram /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭa) asundaramāha--vāṇīreti /
vācyārthānnyūnacamatkārivyaṅgyamasundaram /
"vānīrakuñjoḍḍīnaśakunikolāhalaṃ śṛṇvantyāḥ /
gṛhakarmavyāpṛtāyā vadhvāḥ sīdantyaṅgāni" //
iti saṃskṛtam /
vānīrakuñje kṛtasaṃketāyā gṛhakarmavyāpārāt tatra gantumaśaktāyā vadhvā aṅgāvasādavarṇanamidam /
atreti--praviṣṭa ityantamātraṃ na vyaṅgyaṃ vadhvāstatrāgamanasyāpi tadīyapakṣikolāhalaśravaṇādhīnāṅgāvasādena vyaṅgyatvāt /
tathā ceti--vyaṅgyādityatra ityādi vyaṅgyādityarthaḥ vācyasya camatkāra iti vadhvā vipralambhavyañjakatvena hyatra camatkāraḥ /
sa cātroddīpakaśakunikolāhalaśravaṇādhīnāvasādasya vipralambhaṃ vinā anyato 'sambhavāt tatpratītyavaśyambhāvena saṃketasthale vadhvā agamanāduktāṅgāvasādasahakāraṃ vinā na vipralambhapratītyavaśyambhāvaḥ /
vadhvā īdṛśakāryyatyāgenāpi tatrāgamanasambhavādṛte vācyāṅgāvasādamukhaprekṣatvena tasya nyūnacamatkāritetyarthaḥ /
Locanā:
(lo, ī) vānīreti---vānīrakuñjoḍḍīnaśakunikolāhalaṃ śṛṇvantyāḥ /
gṛhakarmavyāpṛtāyā vadhvāḥ sīdantyaṅgāni //
vācyasya camatkāraḥ pradhānapratyāsatteradhikatvāt /
********** END OF COMMENTARY **********
kiñca yo dīpakatulyayogitādiṣūpamādyalaṅkāro vyaṅgyaḥ sa guṇībhūtavyaṅgya eva /
kāvyasya dīpakādimukhenaiva camatkāravidhāyitvāt /
taduktaṃ dhvanikṛtā--
"alaṅkārāntarasyāpi pratītau yatra bhāsate /
tatparatvaṃ na kāvyasya nāsau mārgo dhvanermataḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭha) asundarasya bahūnyudāharaṇāni sambhavantīti darśayitumāha---kiñca yo dīpaketi /
bahūpamānānāmekadharmānvayo dīpakam /
upameyopamānānāmekadharmmānvayastulyayogitā /
sarvatraiva vyañjanayā upamā pratīyate /
asyāśca guṇībhūtatve hetumāha---kāvyasyeti /
alaṅkārāntarasyāpi pratītau satyāṃ yaccālaṅkārāntaraṃ bhasata ityarthaḥ /
kāvyasya na tatparatvaṃ, camatkāranutkaṭatvena tattattātparyyakatvam /
ato bhāsamānālaṅkārarūposau na dhvanermārga ityarthaḥ /
yatreti pāṭhe tu yatra kāvye bhāsate ityalaṅkāra iti kartṛpadamadhyāhāryyam /
Locanā:

(lo, u) idānīmanyatrāpi vyaṅgyasya guṇībhāvasthale dhvanibhramaṃ nirasyan āha---kiñceti /
alaṅkārāntarasyāpīti /
kāvyasya ca tatparatvaṃ na bhāsata iti sambandhaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yatra ca śabdāntarādinā gopanakṛtacārutvasya viparyāsaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍa) anyamapi guṇībhūtavyaṅgyaprakāramāha yatreti---vyaṅgyārthasya gopanakṛtacārutve hi dhvanitvaṃ tad viparyyāso vyaktīkāraṇaṃ yatra śabdāntarādinā kriyate so 'gūḍharūpaguṇībhūtavyaṅgyaprabheda ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā---
"dṛṣṭyā keśava ! goparāgahṛtayā kiṃcinna dṛṣṭaṃ mayā tenātra skhalitāsmi nātha ! patitāṃ kiṃ nāma nālambase /
ekastvaṃ viṣameṣu khinnamanasāṃ sarvābalānāṃ gatir- gopyevaṃ gaditaḥ saleśamavatādroṣṭhe harirvaściram" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍha) dṛṣṭyeti---keśavaṃ dṛṣṭvā madanāndhatayā goṣṭe patitāyā gopyāḥ saleśaṃ saśleṣaṃ gadito hariściramavatāt /
dṛṣṭyetyādi--saśleṣoktiḥ tatra vācyārtho yathā---he keśava gavāṃ parāgeṇa rajasā hṛtayā naṣṭayā dṛṣṭyā mayā kiñcit na dṛṣṭam /
tena hetunā atra skhalitā /
#āsmi patitāsmi /
he nātha ! patitāṃ māṃ kiṃ nālambase /
kathamālambiṣye ityatrāha---ekastvamiti---viṣameṣūñcanīceṣu vartmasu khinnamanasāṃ patnena klāntahṛdayānāṃ sarvābalānāṃ sakalabalarahitānāṃ strīṇāṃ puṃsāṃ ca yatastvaṃ gatiriti /
vyaṅgyārtho yathā-he keśava gopa gopālaka /
rāgeṇa tvayyanurāgeṇa hṛtayā dṛṣṭyā mayā kiñcinnijatiroṣādikaṃ na dṛṣṭam /
tenātra goṣṭhe skhalitāsmi āgatāsmi /
he nātha ! patitāṃ patibhāvaṃ bharttṛtvaṃ kiṃ nāma nālambase nāśrayasi /
yato viṣameṣuṇā pañceṣuṇā khinnamanasāṃ sarvāsām abalānāṃ tvameko gatiriti /
Locanā:
(lo, ū) dṛṣṭyeti---gavāṃ parāgeṇa rajasā hṛtayā tiraskṛtayā /
gāḥ indriyāṇi sambhāgadānādinā pātīti gopaḥ tasmin gope tvayi, rāgeṇa pramṇā hṛtayā vaśīkṛtayā skhalitā bhraṣṭapādā gatadhairyyā ca /
atha patitāṃ mārgapatitāṃ dhavatvaṃ ca nāvalambase na dhārayasi na parigṛhaṇāsi ca /
viṣameṣu uccanīcasthāneṣu, viṣameṣuḥ kāmaḥ tena ca khinnamanasām /
abalānāṃ durbalānāṃ strīṇāṃ ca /
********** END OF COMMENTARY **********
atra goparāgādiśabdānāṃ gope rāga ityādivyaṅgyārthānāṃ saleśamiti padena sphuṭatayāvabhāsaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṇa) sphuṭayeti---śleṣavaśādeva tatpratīteḥ saleśapadena tat sphuṭīkaraṇam /
rasābhāsa iti boddhṛṇāmalpasantoṣa ityarthaḥ /
na tvanaucityapravarttitarūparasābhāsaḥ tad gopane 'pi paranāyakaviṣayatvena tadavaśyaṃbhāvāt /
********** END OF COMMENTARY **********
saleśamiti padasya parityāge dhvanireva /
kiñca /
yatra vastvalaṅkārasādirūpavyaṅgyānāṃ rasābhyantare guṇībhāvastatra pradhānakṛta eva kāvyavyavahāraḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ta) kvacittu vyaṅgye guṇībhūte 'pi dhvanikāvyavyavahāra eva na guṇībhūtavyavahāra ityāha---kiñcātra yatra vastviti /
rasābhyāntare pradhānībhūtarasādau /
tatra pradhānakṛta eveti vyavahāro dhvanivyavahāraḥ /
na cedaṃ kathamupapadyate īdṛśasthale 'parāṅgākhyaguṇībhūtavyaṅgyasyaivoktatvāt iti vācyam, yatra guṇībhūtānāmalaṅkārasādīnāmaṅgijanakatvameva natvaṅgi prakarṣakatvaṃ tatraivāṅgino vyañjakaviśeṣaṇatvenāṅgina eṣa camatkāritvāt dhvanivyavahārat /
yathā ca calāpāṅgāṃ dṛṣṭimityatra madhukarakāmukarūpālaṅkārasya vyaṅgyasya hatā iti vyañjakaviśeṣalabhyavyaṅgyavipralambhapratijanakatvāt nāparāṅgatvaṃ kintu vipralambhadhvanitvameva /
yathā--- "jāne kopaparāṅmukhī priyatamā svapne 'dya dṛṣṭā mayā mā māṃ saṃspṛśa pāṇineti rudatī gantuṃ pravṛttā tataḥ /
no yāvat parirabhya cāṭukaśatairāśvāsayāmi priyāṃ bhratastāvadahaṃ śaṭhena vidhinā nidrāharidrīkṛtaḥ" //
ityatra vidhiṃ pratyasūyādhvanireva śaṭhapadena vyañjakaviśeṣeṇa vyaktaḥ /
no yāvadāśvāsayāmi ityanena vyaṅgyasya vipralambhasya tu asūyājanakatvameva nāsūyāprakarṣakatvamityato nāparāṅgatvamityādi svayamūhyam /
Locanā:
(lo, ṛ) kiñcātreti /
pradhānena rasenaiva kāvyavyavahāro na tu guṇībhūtavyaṅgyena /
tathā ca tatrottamakāvyatvameva ityarthaḥ yathā"ayaṃ sa rasanotkarṣo"tyādaveva hi tatra śṛṅgārasya guṇībhāve 'pi taṃ bhāgamavalambya madhyamakāvyavyavahāro 'pi na karttavyaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
taduktaṃ tenaiva---
"prakāro 'yaṃ guṇībhūtavyahgyo 'pi dhvanirūpatām /
dhatte rasāditātparyaparyālocanayā punaḥ" //
iti /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, tha) prakāro 'yamiti---rasāditātparyyaparyyālocanamaṅgībhūtarasāderaṅgādijanyatvādino tatraiva tātparyyaparyyālocanam /
kvacittu prakāraṇagmye vastuni tātparyyasattvena aṅgībhūtarasādau tātparyyābhāve 'pi āpātataścamatkāribhistairaṅgabhūtai rasādyaireva parāṅgavyavahāra ityāha /
********** END OF COMMENTARY **********
yatra tu---"yatronmadānāṃ pramadājanānāmabhraṃlihaḥ śoṇamaṇīmayakhaḥ /
saṃdhyābhramaṃ prāpnutākāṇḍe 'pyanaṅgane pathyavidhiṃ vidhatte" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, da) yatra tu yatronmadānāmiti---atra pure 'bhraṃlihaḥ meghasparśo śoṇamaṇīmayūkhaḥ padmarāgamaṇīnāṃ raśmiḥ /
sandhyābhramaṃ tādṛśaraśmisañcaraṇādeva sandhyākāle iti bhrāntiṃ prāpnuvatāmunmadānāṃ madanamattānāṃ pramadājanānāmanaṅganepathyavidhiṃ kāmasambhogaveśaṃ vidhatta ityanvayaḥ /
sandhyākāle pramadānāmanaṅgakrīḍārthanepathyavidhānāt /
********** END OF COMMENTARY **********
ityādau rasādīnāṃ nagarīvṛttāntādivastumātreṅgatvam, tatra teṣāmatātparyaviṣayatve 'pi taireva guṇībhūtaiḥ kāvyavyavahāraḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, dha) atra hi prakaraṇāt purāprakarṣe tātparyyasattvena anaṅganepathyavidhānavyaṅgyasya śṛṅgārasya tātparyyaviṣayatvābhāve 'pi āpātataścamatkāritvalābhenaivāparāṅgavyavahāraḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
taduktamasmadgotrakavipaṇiḍatamukhyaśrīcaṇḍīdāsapādaiḥ-vākyā (kāvyār)thasyākhaṇḍabuddhivedyatayā tanmayībhāvenāsvādadaśāyaṃ guṇapradhānabhāvāvabhāsastāvannānubhūyate, kālāntare tu prakaraṇādiparyālocanayā bhavannapyasau na kāvyavyavadeśaṃvyāhantumīśaḥ, tasyāsvādamātrayattatvāt" iti /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, na) kāvyārthasyākhaṇḍeti---prakṛte kāvyārthaḥ anaṅganepathyavyaṅgyaḥ śṛṅgāraḥ /

tasya vibhāvādinānāpadārthaghaṭitatve 'pi prapānakarasanyāyenākhaṇḍabuddhivedyatvaṃ; boddhustanmayībhāvenā'svādadaśāyāṃ śṛṅgāro guṇaḥ /
purīprakarṣaḥ pradhānamityavabhāsastāvadāpātato nānubhūyata ityarthaḥ /
tatra āpātatastadananubhave 'pi uttarakālaṃ prakaraṇādiparyyālocanayā purīprakarṣaprādhānyāvagamo bhavannapi kāvyasya guṇībhūtavyaṅgyavyapadeśaṃ vyāhantuṃ neśa ityarthaḥ /
atra hetumāha---tasyeti /
asya kāvyavyavahārasya āsvādamātrāyattatvādityarthaḥ /
tathāca apradhānenāpi śṛṅgāreṇā'svādāt na guṇībhūtavyaṅgyavyapadeśa ityarthaḥ /
Locanā:
(lo, ṝ) yatreti---asau guṇapradhānabhāvābhāsaḥ /
kāvyavyapadeśaṃ prādhānyadarśanena mūḍhamatibhiḥ apekṣaṇīyam /
********** END OF COMMENTARY **********
keciccitrākhyaṃ tṛtīyaṃ kāvyabhedamicchanti /
tadāhuḥ---
"śabdacitraṃ vācyacitramavyaṅgyaṃ tvavaraṃ smṛtam" /
iti /
Locanā:
(lo, ḷ) citramiti---guṇālaṅkārayuktam /
avaraṃ madhyamam /
********** END OF COMMENTARY **********
tanna, yadi hi avyaṅgyatvena vyaṅgyābhāvastadā tasya kāvyatvamapi nāstīti prāgevoktam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pa) kāvyaprakāśakṛtā citrākhyaṃ tṛtīyaṃ kāvyamucyate taddūṣayitumāha---keciditi /
taddūṣayituṃ vitarkayati /
tanna yadi hīti, kāvyatvamapi nāstīti /
saguṇāviti taiḥ kāvyalakṣaṇe kṛte vyaṅgyarasadvāreṇaiva ca saguṇatvena vyaṅgyābhāve saguṇatvābhāvāt kāvyatvaṃ nāstītyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
īṣadvyaṅgyatvamiti cet , kiṃ nāmeṣadvyaṅgyatvam ? āsvādyavyaṅgyatvam, anāsvādyavyaṅgyatvaṃ vā ? ādye prācīnabhedayorevāntaḥ pātaḥ /
dvitīye tvakāvyatvam /
yadi cāsvādyatvaṃ tadākṣudratvameva kṣudratāyāmanāsvādyatvāt /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pha) ādye āsvādyatve prācīnabhedayoḥ dhvaniguṇībhūtavyaṅgyayoḥ /
dvitīye tviti---anāsvādyavyaṅgyatve ityarthaḥ /
akāvyatvamiti /
āsvādyavyaṅgyatve eva kāvayatvāṅgīkārāt idaṃ ca svakapolakalpitaṃ dūṣaṇam /
anāsvādyavyaṅgyatve 'pyāsvādyālaṅkāratvena taiḥ kāvyatvāṅgīkārāt /
nanu āsvādye eva tāratamyānna prācīnadvayāntarbhāva ityata āha---yadi cāsvādyatvamiti---tadā kṣudratvameveti---prācīnabhedadvayāt asyālpatvamevetyarthaḥ /
astu tāvat kṣudratvaṃ tu kāvyatvāprayojakatvenānupādeyatvādanāsvādyatvameva ityāha---kṣudratāyāmiti---tathā ca dhvaniguṇībhūtavyaṅgyākhyaṃ dvayameva kāvyam /
citrākhyaṃ padyaṃ na tu kāvyamiti bhāvaḥ /
Locanā:
(lo, e) prācīnabhedayoḥ dhvaniguṇībhūtavyaṅgyayoreva /
********** END OF COMMENTARY **********
taduktaṃ dhvanikṛtā---
"pradhānaguṇabhāvābhyāṃ vyaṅgyasyaivaṃ vyavasthite /
ubhe kāvye tato 'nyadyattaccitramabhidhīyate" //
iti /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ba) ata eva dhvanikāroktasaṃvādamāha---yaduktamiti /
evamuktaprabandhena vyaṅgyasya pradhānaguṇabhāvābhyām ubha eva kāvye vyavasthite /
tato 'nyattu citrākhyapadyameva na tu kāvyamityarthaḥ /
tatra kāvyavyavahārastu sādharmyād gauṇa iti bhāvaḥ /
iti śrīmaheśvaranyāyālaṅkārabhaṭṭācāryyāviricitāyāṃ sāhityadarpaṇaṭīkāyāṃ caturthaparicchedavivaraṇam //
Locanā:
(lo, ai) kāvyatvamācāryyasammatamityāha---taduktamiti /
citraṃ vicitramātramāsvādābhāvāditi bhāvaḥ /
nanu sarasatvameva kāvyasāmānyamiti nyāyasahastrairuktam; ucyate vakṣyate ca--tasya ca vyaṅgyasya prādhānyāprādhānyābhyāṃ dhvaniguṇībhūtavyaṅgyākhyau dvau bhedau, tayorapi pratyekaṃ vyaṅgyasya vastvalaṅkārasarūpatvena traividhyamityuktaprakāreṇātmanā eva ātmano bhedaḥ prabhedaśca /
iti durupapādaḥ sāmānyalaśraṇaśca vyāpteḥ iti cet; atrocyate-yadi vayaṃ rasavattvākhyasya kāvyasāmānyalakṣaṇasya vastvalaṅkāravyaṅgyayoḥ kāvyabhedayorabhāvaṃ brūmaḥ tadaiṣa
doṣo, na tathā /
"gato 'stamarka'; ityādivākyānāṃ "gāvo nirudhyantā'; mityādivyaṅgyeṣu tātparyye 'pina kāvyatm /
kintu guṇībhūtayorvastvalaṅkārarūpayoḥ rapasavattvādeva kāvyatvamityuktatvāt /
rasavata eva kāvyatvādityuktatvāttathā ceyamatra vyavasthā /
rasavadeva kāvyaṃ; tacca kvacit vastudhvaninā śavalaṃ kvacidalaṅkāradhvaninā; kvacicchuddhañceti trividham /
evaṃ guṇībhūtavyaṅgye 'pi traividhyaṃ boddhavyam /
ata evāhuḥ---rasādyapekṣayā tu sarvaguṇābhāvavyabhicāra eva iti /
nanu tarhi kathaṃ niḥśeṣacyutacandanamityādau vastudhvaneḥ prādhānyaṃ, tatra hi dautyakarmajīvikāyāṃ kṛtaghnāyāṃ tvayi tasmin adhame śaṭhe ca mama nāsūyā, kintu yadevaṃvidhāyāṃ tvayi viśvasimi, tathāvidhe ca tasmin anuraktāsmi, tadevaṃvañcanāsahastrajanitaprauḍhaparitāpāyāstu mama yuktameveti vipralambhaprabhederṣyāmānavyabhicāranirvedadhvaniḥ pradhānam /
tadaṅgastu lakṣaṇāmūladhvaniriti cet, maivam /
vācyataḥ prādhānyāprādhānyamātreṇa vastudhvaniguṇībhūtavyaṅgyābhyupagamāt /
"prādhānyāprādhānye ca pradhānabhūtāsvādapratyāsaktayapratyāsaktyapekṣe eva" iti nyāyavidāmabhyupagamāt /
nanvevamalaṃ yathākathañcit prādhānyamupakalpya vastvalaṅkārarūpayordhvaniguṇībhūtavyaṅgyoḥ kāvyavyavahārapravarttakoktyā rasadhvanināpi sa nivarttatāmiti cet, atrāha kāvyaprakāśakāraḥ---"samanantaroktaṃ yadyapi sa nāsti kaścidviṣaya iti /
pradhānaṃ cāpātamātreṇa āparyantaṃ pradhānena rasena eva vyapadeśaḥ" /
tathā tenaivoktamalaṅkāraprastāve---"rasādirūpastadvyaṅgyor'tholaṅkārāntaraṃ ca sarvatrāvyabhicārītyagaṇayitvā eva tadalaṅkārā udāhṛtāḥ" /
iti /
nanvevamalaṃ dhvaniguṇībhūtavyaṅgyākhyakāvyabhedakalpanayā /
tayoralaṅkārebhyaḥ pṛthagapratīteriti cet, maivam /
yatra khalu samāsoktyādyalaṅkāreṣu vyaṅgyasya vaiṣadyenāpi pratītiḥ, na teṣu dhvanerantarbhāvaḥ /
vācyāpekṣayā vyaṅgyasya prādhānyābhāvāt /
yaduktaṃ dhvanikṛtā---
"kāvyasya yatrāpradhānyaṃ vācyamātrānuyāyinaḥ /
samāsoktyādayastatra vācyālaṅkṛtayaḥ sphuṭāḥ" //
iti
kiñca kvacit kadācit yatrālaṅkāre vyaṅgyasyāsvādaprakarṣakatvena prādhānyamapi yathāprastutapraśaṃsāyāṃ---
"jaṃ vellihiṇa ma asi jaṃ cāsi paraviraṃ pilaghemaṃ /
tamaṇḍe kohali ajjaṃ valaṃ piphuli haṃsi" //
ityādāvacamatkāraiṇaḥ kuṇḍākarṣaṇārthāt prastutāt gṛhakarmaratyā yuvānaṃ prati nāyikāyā aprasaṅganiṣedhāya prastutasya bālāyā yauvanodbhedakathanasya tasya dhvanau antarbhāvo 'stu, uktarītyā tasya mahāviṣayatvāt /
evaṃ cālaṅkāreṣu guṇībhūtavyaṅgyasyāntarbhāve eṣa eva nyāyaḥ /

kiñca dīpakatulyayogitādau yeyamupapādyālaṅkāṇṇāṃ pratītirna tatra guṇībhūtavyaṅgyākhyākāvyabhedāntaḥ pāto 'nāsvādyatvāt vyaṅgyasya, siṃ tvavarjanīyasannidhitvamātreṇāvasthiteḥ /
ata eva kavipratibhāsaṃrambhagocaratvaṃ teṣu nāstīti vācyam /
vānīrakuñje ityādau vyaṅgyasya nānāsvādyatvam, kintu vācyāpekṣayā āsvādapakarṣa iti teṣu ucito guṇībhūtavyaṅgyākhyakāvyavyavahāraḥ /
kathaṃ ca dhvaniguṇībhūtavyaṅgyayoralaṅkāreṣvantarbhāvaḥ, tayoraṅgitvāt /
alaṅkāraṇāṃ ca tadaṅgabhūtaśabdārthāśritatvāt /
taduktaṃ dhvanikṛtā eva---
"aṅgāśritāstvalaṅkārāḥ mantavyāḥ kaṭakādivat" //
ityalaṃ bahunā /
iti śrīsāhityadarpaṇalocane caturthaḥ paricchedaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
iti sāhityadarpaṇe dhvaniguṇībhūtavyaṅgyākhyakāvyabhedanirūpaṇo nāma caturthaḥ paricchedaḥ /
pañcamaḥ paricchedaḥ
atha keyamabhinavā vyañjanā nāma vṛttirityucyate---
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ka) vyaṅgyabhedāt kāvyabhedasya uktatvād vyaṅgyasya ca vyañjanāvṛttigamyatvād vyañjanāṃ pṛcchati---atha keyamiti /
abhinaveti /
ālaṅkārikairevasvīkṛtatvena abhinavatvam /
Locanā:
(lo, a) idānīṃ samanantaroktakāvyabhedadvayasya vyañjanāvyāpārasiddhyadhīnatvena tatra vipratipattiṃ nirācikīrṣuḥ prathamaṃ paricchedamārabhamāṇaḥ prathamamabhidhādiprācīnavṛttivedyatvanirāsikāṃ prathamakārikāmavatārayati--atheti /
kā--kiṃ pramāṇā /
iyaṃ samanantaroktā kāvyabhedadvayasya sādhikā /
abhināvā---aśilaśāstrārthatattvavedinaḥ kāvyapuruṣasyāvatārāt śrīmadānandavardhanācāryāt prācīnairācāryairapradarśitā /
********** END OF COMMENTARY **********
vṛttīnāṃ viśrānterabhidhātatparyalakṣaṇākhyānām /
aṅgīkāryā turyā vṛttirbodhe rasādīnām

5.2

************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, kha) vṛttīnāmiti---abhidhālakṣaṇātātparyākhyānāṃ tisṛṇāṃ vṛttīnām /
vikṣānteriti---svabodhyārthaṃ bodhayatitvā viraterityarthaḥ /
turyā caturthīṃ /
Locanā:
(lo, ā) vṛttināmiti---turyā vṛttirvyañjanadhvananagamanapratyayanādivyapadeśaviṣayā /
rasaśabdenātrāsvādyamātrasya grahaṇam /
ādiśabdena vastvalaṅkārayoḥ /
rasasya prādhānyāt prathamaṃ nirdeśaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
abhidhāyāḥ saṃketitārthamātrabodhanaviratāyā na vastvalaṅkārarasādivyaṅgyabodhane kṣamatvam /
na ca saṃketito rasādiḥ /
nahi vibhāvādyabhidhānameva tadabhidhānam, tasya tadekarūpyānaṅgīkārāt /
yatra ca svaśabdenābhidhānaṃ tatra pratyuta doṣa eveti vakṣyāmaḥ /
kvacicca "śṛṅgāraraso 'yam" ityādau svaśabdenābhidhāne 'pi na tatpratītiḥ, tasya svaprakāśānandarūpatvāt /
abhihitānvayavādibhiraṅgīkṛtā tātparyākhyā vṛttirapi saṃsargamātre parikṣīṇā na vyaṅghyabodhinī /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ga) vyācaṣṭe---abhidhāyā iti /
nanu rasādirabhidhayaiva bodhyatām ityata āhana ca saṃketita iti /
nanu vibhāvādibhireva rasādibhāvādiḥ saṃketita eva ityatrāhana hīti /
tadaikyarūpyaṃ tatsvarūpatā, vibhāvādirhi nāyakādiḥ, rasaśca tadvyakteratyādiḥ /
rasasyābhidhā gamyatve bādhakāntaramāha---yatra ceti /
kāvyāntargatarasādiśabdenābhidhāne tu na rasādipratītirityāha---kvacicceti /
nanu rasādirnābhidhayā bodhyatām, naiyāyikasvīkṛtayā tātparyākhyayā vṛttyā bodhyatāmityata āha---abhihitānvayeti /
Locanā:
(lo, i) saṃketito vācyār'thaḥ /
rasādirapi kathaṃ na saṃketita ityāśaṅkyāha---na ceti /
kuta ityāha---na hīti /
yadi syādayamarthaḥ /
yadi rasādeḥ saṃketitatvamucyate tat kiṃ vibhāvādivācakena śabdena ? kiṃ svaśabdenā vā ? nādyaḥ, tasya vibhāvādibhirvyañjanīyatvāt /
svaśabdābhidhāne ca na tasya pratītiḥ kintu doṣa eva /
svaśabdo hi rasaśabdaḥ, śṛṅgārādiśabdo vā ityarthaḥ /
"śṛṅgāraḥ sakhi ! mūrtimāniva madhau mugdho hariḥ kīḍatī"tyādau ca vibhāvādisāmagrayādeva tadvyañjakatvam na tu śṛṅgārādiśabdasya /
saṃsargamātreṇa pratyekaṃ padairabhihitāṃnāmarthānāmityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yacca kecidāhuḥ---"so 'yamiṣoriva dīrghadīrghataro 'bhidhāvyāparaḥ" iti /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, gha) ubhayasiddhavācyārthasya bodhikā śaktirūpā vṛttireva vyaṅgyabodhikā, yathā dhanurdharamuktena iṣuṇā pratisaṃhitamekaṃ lakṣyaṃ dīrgheṇa vegarūpavyāpāreṇa bhittvā apratisaṃhitaṃ lakṣyāntaramapi dīrgatarībhūtena tenaiva vegarūpavyāpāreṇa bhidyata iti yat keṣāñcimatam, yacca tātparyavṛttireva vyaṅgyabodhikā iti dhvanikasya matam, dūṣayituṃ kadubhayamutthāpayati---yacca kecid iti /
so 'yamityabhidhaiva vyaṅgyabodhiketi yat kaiściduktaṃ tatra so 'yamityabhidhānarūpeṣorvyāpāra ivetyarthaḥ /
Locanā:
(lo, ī) yacceti /
ayamarthaḥ--yathā khalu dhanuṣmatā mukto bāṇa ekenaiva vegarūpavyāpāreṇa śatroḥ kavacādikamanekaṃ bhinatti, tathaika eva śabdasya vyāpāro yāvaduddeśyaṃ bodhayati /
********** END OF COMMENTARY **********
yaccadhanikenoktam---
"tātparyāvyatirekācca vyañjakatvasya na dhvaniḥ /
yāvatkāryaprasāritvāttātparyaṃ na tulādhṛtam" //
iti /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṅa) yacca dhvaniketi---tātparyavyatirekāditi---vyañjakatvasya vyañjanāyāstātparyātatiriktatvād asau naṃ dhvanirna vyañjanā, kintu tātparyamevetyarthaḥ /
yāvatkārmaṃ yāvadarthabodhanarūpaṃ kāryam, tatraprasāritvāttātparyam, na tulādhāraṇena niyamitamityarthaḥ /
Locanā:
(lo, u) dhvaniko daśarūpakartā /
tātparyakāryamuddeśyam, yadarthaṃ śabdaprayoga iti bhāvaḥ /
na tulayā dhṛtam; kvacinnirūddhaprasarīkṛtya vākyārthabodhanamātre vyavasthāpitam /
********** END OF COMMENTARY **********
tayorupari "śabdabuddhikarmaṇāṃ viramya vyāpārābhāvaḥ" iti vādibhireva pātanīyo daṇḍaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ca) tayoruparīti /
iṣuvyāpāravāditātparyavādinoruparītyarthaḥ /
vācyavyaṅgyayoryugapadbodhane tātparyasattve kramaśo bodhanānupapattiḥ, kramaśo bodhe ca tatsattve viramya vyāpārabhāva ityarthaḥ /
idaṃ ca dūṣaṇaṃ na ruciram; vyañjanāvādināpi kramaśo bodhāṅgīkāreṇa viramya vyāpārasvīkārāt /
tātparyasattve vṛttibheda eva viramya vyāpāraḥ svīkriyate, na tu ekayā vṛttyā iti cenna /
tātparyasyaiva niyāmakatvena vṛttibhedasyākiñcitkaratvāt; śabdavirateścobhayatra sāmyāt /
tasmāt kramaśo bodhena tātparyagrāhakābhāva eva tayorupari doṣaḥ /
na ca phalameva tadgrāhakamiti vācyam; phalasya tātparyottarabhāvitvāt /
kramaśo vyañjanayā bodhane tu vaktṛboddhavāyadivaiśiṣṭyameva tātparyagrāhakam /
na caivaṃ tadgrāhitaṃ tadevaṃ tātparyaṃ dhvanikamate vṛttirastu, na vyañjaneti vācyam "ityatrātātparyaviṣayasya vyaṅgyaśṛṅgārasya aparāṅgam, yathā vā "surabhimāṃsaṃ bhuṅkṣva "iti sugandhimāṃsatātparyake vākye dhenumāṃsavyañjanā /
dīrghadīrghatarābhidhāvādimate tu tadabhidhāgrāhakakoṣādyabhāva eva doṣaḥ, agṛhītathaivābhidhayā vyaṅgyabodhanoktistatpramāṇābhāvenaiva nirasanīyā /
Locanā:
(lo, ū) viramya vyāpārābhāvavādibhiḥ--abhihitānvayavādibhiḥ /
kimasmākamārdrakavaṇijāṃ vahitracintayā ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
evaṃ ca kimiti lakṣaṇāpuyapāsyā ? dīrghadīrghatarābhidhāvyāpāreṇāpi tadarthabodhasiddheḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, cha) abhidhārūpāyā vācyārthabodhakavṛttervyaṅgyabodhakatve doṣāntaramāha--ecañceti /
Locanā:
(lo, ṛ) evaṃ ca yadi śabdaśruteranantaraṃ yāvānartho 'vagamyate tāvati śabdasyābhidhā eva vāyapāra iti bhāvaḥ /
"lakṣaṇā'; ityanantaraṃ pṛthagiti śeṣaḥ /
tadartho lakṣaṇīyaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
kimiti ca "brāhmaṇa ! putraste jātaḥ, kanyā te garbhiṇī" ityādāvapi harṣaśokādīnāmapi na vācyatvam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ja) nanu na aṅgīkāryaiva lakṣaṇā ityata āha---kimiti ceti /
kanyeti---atra kanyā adattā; tasyā eva garbhe pituḥ śokāt /
atra hi sambodhyavrāhmaṇasannihitāparajanasya tādṛśaśabdaśravaṇānantaraṃ vrāhmaṇasya harṣaśokāvagamāt tacchabdīyadīrghatarābhidhayaiva tadvodhasambhavena tayorvācyatāpattirityarthaḥ /
Locanā:
(lo, ṝ) anupapattyantaramāha--kimiti ceti /

ayamarthaḥ--harṣādayo hi na kenāpi vācyatvenābhyupagamyante, yato 'mī vācyārthapratītyā na kiyante /
na khalu śabdasya kārakatvaṃ, jñāpakatvāttasya /
********** END OF COMMENTARY **********
yatpunarūktaṃ "pauruṣeyamapauruṣeyaṃ ca vākyaṃ sarvameva kāryaparam, atatparatve 'nupādeyatvādunmattavākyavat /
tataśca kāvyaśabdānāṃ niratiśayasukhāsvādavyatirekeṇa pratipādyapratipādakayoḥ pravṛttyaupayikaprayojanānupalabdherniratiśayamukhāsvāda eva kāryatvenāvadhāryate /
"yatparaḥ śabdaḥ sa śabdārthaḥ" iti nyāyāt" iti /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, jha) yatparaḥ śabdaḥ sa śabdārthaḥ "iti jaiminivākyameva vyaṅgyabodhane tātparyākhyavṛttau pramāṇamiti mataṃ dūṣayitumutthāpayati---yatpunariti /
pauruṣeyaṃ laukikavākyam, apauruṣeyaṃ vaidikavākyam /
kāryaparam---sādhyatātparyakam /
nanu kāryaparatve prakṛte kimāyātamityata āha---tataśceti /
niratiśayasukhāsvāda eva kāryatvenānubhūyata iti /
tathā ca sukhāsvādakāraṇatā kāvyavākyasya vyaṅgyabodhadvāreṇaiva etadvākyasya vyaṅgyatātparyakatvāt /
sa śabdārtha iti /
jaiminivākyasya saśabdasya tātparyavṛttilabhyor'tha itiyarthaḥ /
kāvyaprakāśe tu asya vākyasya bhinna evārthaḥ kṛtaḥ /
tathā hi--"yatparo yatsādhyatātparyakaḥ śabdaḥ sa śabdasya prāmāṇyaniyāmakor'thaḥ na tu siddhaṃśe tasya śabdasya prāmāṇyam"iti /
yathā,"gāmabhyāja"ityatra sādhyāṃśo 'bhyājanaṃ prāmāṇyaniyāmakor'tho na tu siddhagavāṃśaḥ; yathā vā, "dadhnā juhoti"ityatra dadhnaḥ karaṇatvaṃ pādhyāṃśastu tathā; na tu vākyāntarataḥ siddhahomāṃśa iti /
Locanā:
(lo, ḷ) samprati gurumataikadeśīyasya, "yatparaḥ śabdaḥ sa śabdārthaḥ "iti vādino matamāśaṅkya dūṣayati---yatpunara iti /
pauruṣeyamityādinyāyādityantaḥ śaṅkagranthaḥ /
tatretyādinā siddhāntaḥ /
pauruṣeyaṃ laukikam apauruṣeyo vaidikam /
kāryamuddeśyam /
tataśca yasmādevamanumānamityarthaḥ /
pratipādyo yaṃ prati vākyaṃ śrāvyate; pratipādakastasya śrāvayitā /
kāryatvenāvadhāryate ityarthaḥ /
tasmānniratiśayasukhāsvādarūpo rasādirūpor'thaḥ śabdasya tātparyaviṣayo jātaḥ kiṃ vṛttyantarakalpanayeti /
yatpase yaduddeśyaprayuktaḥ; sa śabdārthaḥ śabdenāvaśyaṃ boddhavyaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
tatra praṣṭavyam-kimidaṃ tatparatvaṃ nāma, tadarthatvaṃ vā, tātparyavṛttyā tadvodhakatvaṃ vā ? ādye na vivādaḥ, vyaṅgyatve 'pi tadarthatānapāyāt /
dvitīye tu--keyaṃ tātparyākhyā vṛttiḥ, abhihitānvayavādibhiraṅgīkṛtā, tadanyā vā ? ādye dattamevottaram /
dvitīye tu---nāmamātre vivādaḥ, tanmate 'pi turīyavṛttisiddheḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi ña) svayaṃ kalpitārthe vitarkayati---tatra praṣṭavyamiti /
sa śabdārtha ityasya vākyasya tatparatvamarthaḥ tadeva tatparatvaṃ pṛcchati---kimidamiti /
tadarthatvamtatpratītiprayojanakatvam /
tadarthatvānapāyāt---tatpratītiprayojanakatvānapāyāt /
dattamevottaramiti---saṃsargamātra eva taistātparyākhyavṛttyabhyupagamādityarthaḥ /
tadanyā vā iti tātparyākhyā vṛttiḥ saṃsargaṃ bodhayitvā vyaṅgyārthamapi bodhayatīti dhvanikena yaduktaṃ tacca prāgeva dūṣitam /
tato 'nyā vetyasya tātparyabhinno 'tiriktapadārtha ityevārthaḥ /
nāmamātreti---aṅgīkṛtāyāṃ turīyavṛttau, "vyañjanā vā tātparyaṃ vā tannāma'; ityeva vivāda ityarthaḥ /
Locanā:
(lo, e) tatreti---yaduktaṃ pauruṣeyamityādi tatra praṣṭavyamityarthaḥ /
tadarthatvaṃ tasya śabdasyārthatvam /
dattamevottaraṃ tayoruparītyādinā /
********** END OF COMMENTARY **********
nanvastu yugapadeva tātparyaśaktyā vibhāvādisaṃsargasya rasādeśca prakāśanam-iti cet ? na, tayorhetuphalabhāvāṅgīkārāt /
yadāha muniḥ--"vibhāvānubhāvavyabhicārisaṃyogadrasaniṣpattiḥ" iti /
sahabhāve ca kutaḥ savyetaraviṣāṇayoravi kāryakāraṇabhāvaḥ ? paurvāparyaviparyayāt /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭa) nanu atiriktapadārtharūpā turīyā vūttirdhvanikena nocyate, kintu kḷptatātparyameva vyaṅgyabodhakam /
tena ca kramaśo bodhana eva, "śabādabuddhikarmaṇām "ityādyuktaṃ dūṣaṇaṃ yugapadeva tena bodhyatāmityāśaṅkate---nanviti /
tātparyaśaktyā tātparyarūpatayā vṛttyā /
tayoḥ vibhāvādisaṃsargaprakāśanarasādiprakāśanayorityarthaḥ /
rasaniṣpattirityatra rasasya jñānaniṣpattireva niṣpattiḥ svaprakāśasya svajñānābhinnatvāt /
pañcamyā ca vibhāvādisaṃsargajñānasya kāraṇatāpradarśanāt /
sahabhāvenotpattau taddarśitakāraṇatānutpattiṃ darśayati---sahabhāve ceti /
savyetraraviṣāṇe vāmadabhiṇagāvādiśṛṅge /
Locanā:
(lo, ai) nanviti /
prakāśanamityanantaraṃ,"tathā sati viramyavyāpāro na bhaviṣyati"iti śeṣaḥ /
anayaiva diśā pratīyamānayorvastvalaṅkārayorapi,"yatparaḥ śabdaḥ sa śabdārthaḥ"itinyāyāśrayeṇa vyañjanāṅgīkāro 'nupapanna eva /
kiñca, "yatparaḥ śabdaḥ sa śabdārthaḥ"iti nyāyamaṅgīkurvatāṃ vyañjanānaṅgīkāre vānīrakuñja ityādau guṇībhūtaḥ pratīyamānor'thaḥ prathamamavataran śabdasya tatparatvābhāvāt kasya vyāpārasya viṣayatāmavalambatām ? nanu tarhi bhaṭṭanayavat, "pīno devadatto divā na bhuṅkte /
'; ityādau, "rātrau bhuṅkte'; ityādivadatrāpi vyaṅgyārthapratītau vākyaśeṣaṃ kalpatāmiti cenna /
"dharmikalpanāto varaṃ dharmakalpanā"iti nyāyād vyāpārantarakalpanasyaiva nyāyyatvāt /
********** END OF COMMENTARY **********
"gaṅgāyāṃ ghoṣaḥ" ityādau taṭādyarthamātrabodhaviratāyā lakṣaṇāyāśca kutaḥ śītatvapāvanatvādivyaṅgyabodhakatā /
tena turīyā vṛttirupāsyaiveti nirvivādametat /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭha) nanu lakṣaṇāmūlavyañjanā nādriyatām, ekayaiva lakṣaṇayā lakṣayavyaṅgyārthadvayaṃ bodhyatāmityata āha---gaṅgāyāmiti /
Locanā:
(lo, o) evaṃ pūrvoktavyaṅgyānāmabhidhātātparyāvedyatvaṃ nirasya lakṣaṇāvedyatvaṃ dūṣayati---gaṅgāyāmiti /
upasaṃharati---teneti /
tena hetunā /
********** END OF COMMENTARY **********
kiṃca---
boddhṛsvarūpasaṃkhyānimittakāryapratītikālānām /
āśrayaviṣayādīnāṃ bhedādbhinno 'bhidheyato vyaṅgyaḥ

5.3

************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍa) nanu abhidhā lakṣaṇā ca dīrghatarībhūtaiva vyaṅgyārthaṃ bodhayatu, kutastayorvirāmaḥ? śabdasya viramyavyāpārastu bhavanmate vyaṅgyabodhana iva svīkārya ityato vaidharmyādeva vācyavyaṅgyabodhakavyāpārayorbhedaṃ sādhayati /
kiñca---boddhṛsvarūpeti---boddhā, svarūpam, saṃkhyā, nimittam, kāryam, pratītiḥ, kālaḥ, āśrayaḥ, viṣayaścetyādīnāṃ ca bhedādityarthaḥ /
eṣāṃ bhedaṃ svayameva darśayiṣyati /
bhinno 'bhidheyato vyaṅgya iti---yadyapi abhidhāvyañjanayoreva bhedaḥ pradarśanīyaḥ, tathāpi tadbhedapradarśanenaiva tadvodhakasyāpi bhedaḥ pradarśita ityāśayena itthamuktam /
Locanā:
(lo, au) vyaṅgyasyābhidheyatve dūṣaṇāntaramavatārayati---kiñceti /
bhedādityasya boddhrityādau pratyekamanvayaḥ /
tena boddhṛbhedāt, svarūpabhedāt, saṃkhyābhedādityādi boddhavyam /
********** END OF COMMENTARY **********
vācyārthavyaṅgyārthayorhi padatadarthamātrajñānanipuṇairvaiyākaraṇairapi sahṛdayaireva ca saṃvedyatayā boddhṛbhedaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍha) tatra boddhṛbhedaṃ darśayati---vācyārthavyaṅgyārthayoriti /
vācyārthasya vaiyākaraṇairvedyatayā, vyaṅgyārthasya ca sahṛdayairityevaṃ yathāsaṃkhyamanvayaḥ /
vaiyākaraṇa hi padasya padavācyārthasya jñānamātre nipuṇāḥ, na tu vyaṅgyārthajñāne /
********** END OF COMMENTARY **********
"bhama dhammia--" (242 pṛ.) ityādau kvacidvācye vidhirūpe niṣadharūpatayā, kvacit "niḥ śeṣacyutacandanam-" (62 pṛ.) ityādau niṣedharūpe vidhirūpatayā ca svarūpabhedaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṇa) svarūpabhedaṃ darśayati---bhameti /
atra bhramaṇavidhirvācyor'thaḥ /
abhramaṇaṃ niṣedho vyaṅgayaḥ /
niṣedharūpe iti---tadantike 'gamanaṃ niṣedho vācyaḥ /
tadantike gamanavidhirvyaṅgya ityarthaḥ /
vidhirūpe vācye jñāte sati niṣedhirūpatayā vyaṅgyo jñāyata ityarthaḥ /
evamuttaratrāpi /
Locanā:
(lo, a) "niḥ śeṣacyutacantanam '; ityādau "gatāsīt"ityarthasya vyaṅgyatvamaṅgīkṛtya vidhirūpatvoktiḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
"gato 'stakarkaḥ" ityādau ca vācyor'tha eka eva pratīyate /
vyaṅgyastu tadvoddhrādibhetāt kvacit "kāntamabhisara" iti, "gāvo nirudhyantām" iti, "nāyakasyāyamāgamanāvasaraḥ" iti, "saṃtāpo 'dhunā nāsti" ityādirūpeṇāneka iti saṃkhyābhedaḥ /
Locanā:
(lo, ā) boddhrādītyādiśabdena vaktṛprakaraṇādayaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
vācyārthaḥ śabdoccāraṇamātreṇa vedyaḥ, eṣa tu tathāvidhapratibhānairmalyādineti nimittabhedaḥ /
pratītimātrakaraṇāccamatkārakaraṇācca kāryabhedaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ta) saṃkhyābhedaṃ darśayati---vācyār'thaḥ iti /
eṣa iti---vyaṅgyaityarthaḥ /
kāryabhadaṃ darśayati---pratītimātreti---abhidhāyā abhidheyapratītimātraṃ kāryam, vyañjanāyāstu camatkāro 'pi kāryam /
********** END OF COMMENTARY **********
kevalarūpatayā camatkāritayā ca pratītibhedaḥ /
pūrvapaścādbhāvena ca kālabhedaḥ /
śabdāśrayatvena śabdatadekadeśatadarthavarṇasaṃghaṭanāśrayatvena cāśrayabhedaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, tha) kālabhedaṃ darśayati---pūrvapaścāditi /
āśrayabhedaṃ darśayati---śabdāśrayatveneti /
abhidhāyāḥ śabdamātrāmāśrayaḥ /
vyañjanāyāstu śabdatadekadeśavarṇādiḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
"kassa va ṇa hoi roso daṭṭhūṇapiāeṃ savvaṇaṃ aharaṃ /
sabbhamarapaḍamagghāiṇi vāriavāme sahasu eṅṇiṃ" //
iti sakhītatkāntaviṣayatvena viṣayabhedaḥ /
tasmānnābhidheya eva vyaṅgyaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, da) viṣayabhedaṃ darśayati---"kassa vā ṇa hoi'; iti /
kasya vā na bhavati roṣo dṛṣṭvā priyāyāḥ savraṇamadharam ? sabhramarapadmāghrāyiṇi ! vāritavāme ! sahasvedānīm /
"iti saṃskṛtam /
upanāyakadaṣṭādharāṃ patnīṃ tarjayantaṃ prati nāyikāsakhyāḥ pratāraṇoktiriyam /
he vāritavāme ! vārite sabhramarapadmāghrāṇe vāme pratikūle ityāpātataḥ /
"vāritāyāmadharadaṃśaparyantāyāṃ ratau vāme'; iti tu gūḍham /
sahasvetyatra patyustarjanakarma bodhyam /
sakhītatkānteti---vaktaryāḥ sakhī nāyikā, tatkāntastatpatiḥ /
tadviṣayatvenatajjñānaviṣayatvena /
nāyikayā hi pratīyate iyaṃ pratārayatītyevaṃ vyaṅgyārthaḥ /
tasmāditi---vyaṅgyārtho nābhidhāgamya ityarthaḥ /
Locanā:
(lo, i) kassa vā ṇeti---vāritādarthād vāme pratikūlakāriṇi /
tatra vācyaṃ sakhīviṣayam, "bhramareṇa daṣṭadhareyaṃ, na punaḥ parakāmukena'; iti vyaṅgyaṃ tu kāntaviṣayam /
evaṃ boddhṛsvarūpādibhede 'pi yadi vācyavyaṅgyayorekatvaṃ tadā kvacidapi nīlapītādau narapuṅgavādau bhedo na syādityāśayaḥ /
nanu gato 'stamarka ityādivākye prakaraṇādirūpajñāpakāntarasahāyenaiva bodhitasya kāntamabhisaretyādivyaṅgyārthasya kathaṃ śabdapramāṇabodhyatvam, śabdaikasamadhigamyatvābhāvād, iti cedatra kecidāhuḥ-yathā śabdabodhitasya kvacid vācyasyārthasya satyāsatyatvajijñāsāyāṃ satyatvamanumānaviṣaya iti śabdānumānapramāṇayorbhinnaviṣayatvam /
vyaṅgyastu eva eva śabdapramāṇena prakaraṇādibodhya iti dṛṣṭāntadārṣṭānti kayorvaiṣamyam /
tatra kā gatiriti cet---tatraivaṃ saṅgatiḥ /
yathā prakaraṇāderviṣṇvādyanekābhidheyasyāpi haryādyabhidheyāvacchedakatvaṃ tathānekavyañjakasyāpi śabdasya ekavyaṅgye prakaraṇadisāhāyyasyeti kartavyatārūpatayā śabdasyāṅgatvaṃ svāṅgasya cāvyavadhāyakatvaṃ nyāyasiddhameviti na śabdapramāṇavyākopaḥ /
iha ca yadyapi vākyārthasya pratītyanantaraṃ tasya satyāsatyatvajijñāsāyāṃ satyatvaṃ pramāṇāntareṇānumānenaiva bodhyate, tathāpi satyāsatyatvajijñāsātaḥ pūrvamupapannāyā vākyārthapramāyā apramābhāvāt śabdaikasamadhigamyatvācca na śabdaprāmāṇyavyākopaḥ /
na hi cakṣurādinā pratītau satyāsatyatvapratyakṣaprāmāṇyaṃ vyākupyeta /
********** END OF COMMENTARY **********
tathā---
Locanā:
(lo, ī) tatheti /
na khalu etāvataiva vyaṅgyānāmabhidhālakṣaṇābodhyatvaṃ nāsti, api tu itaradhāpītyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
prāgasatvādrasāderno bodhike lakṣaṇābhidhe /
kiñci mukhyārthabādhasya virahādapi lakṣaṇā

5.4

"na bodhikā" iti śeṣaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, dha) rasādibodhikā na lakṣaṇā nāpi abhidhā sambhavatītyāha--prāgasattvāditi /
tatkāvyasthaśabdajanyo yo rasastasya śabdabodhānantarameva janyamānatvāt tatprāk tasyāsattvāt tatra tatkāvyasthaśabdasya śakterlakṣaṇāyā vā grahītumaśaktatvādityarthaḥ; prāgupasthite vastunyeva tayorgrahaṇasambhavāt /
nanu kāvyāt prathamamanubhūyamāno yo rasastanniṣṭhasāmānyadharmarūpayā sāmānyalakṣaṇayā upasthite bhāvinyapi rase śaktigraho 'stviti cenna /
śaktyā lakṣaṇayā vā prāthamikarasabodhasyaiva tatsambhavāt prāk tasyānupasthitatvāt vibhāvādivācakaśabdānāṃtatra śaktigrahakatvābhāvāccetyapi bodhyam /
nāpi koṣagrāhitaśaktikāt kāvyasthaśṛṅgārādiśabdāttadvodhaḥ, ananubhavāt /
pratyuta tatsattve rasādeḥ svaśabdavācyatādoṣasyaiva vakṣyamāṇatvāt /
ataḥ śṛṅgārādiśabdābodhyatve rasatvānāpteḥ; kintu vibhāvādyabhidhānadvāraiva tatpratīterānubhāvikatvāt nanu iha kāvyasthāt śṛṅgārādiśabdājjñātasya rasasya prāgupasthitatvena vibhāvādivācakaśabdairlaṇayā rasāderbodho 'stu ityata āha---kiñca mukhyārtheti /
lakṣaṇetyasya śeṣāñcalaṃ pūrvato 'nuṣañjayati---na bodhiketi /
Locanā:
(lo, u) prāgiti /
ayamarthaḥ--rasabhāvādervyaṅgyasya prāgasattvāllakṣaṇābhidhe na bodhike /
trayāṇāmapi vyaṅgyānāṃ mukhyārthabādhavirahādapi na lakṣaṇā bodhiketi /
apiḥ pūrvoktasamuccaye /
********** END OF COMMENTARY **********
nahi ko 'pi rasanātmakavyāpāradbhinno rasādipadapratipādyaḥ pramāṇasiddho 'sti, yamime lakṣaṇābhidhe bodhayetām /
kiṃñca, yatra"gaṅgāyāṃ ghoṣaḥ" ityādāvupāttaśabdārthānāṃ bubhūṣannevānvayo 'nupapattyā bādhyate tatraiva hi lakṣaṇāyāḥ praveśaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, na) nanu rase 'pi tātparyasattvāllakṣaṇāṃ vinā tadanirvāha eva mukhyārthabādha ucyata ityata āha--na hīti /
yadi rasādiśabdāttasya prāgupasthitistadaiva tasya lakṣaṇayā bodhārthamuktarūpamukhyārthabādhanirvacanaṃ saiva tu netyarthaḥ /
rasanātmako vyañjanātmako vyāpāro yasya, etādṛśarasād bhinna eva rasādipratipādya ityarthaḥ /
bubhūṣan--bhavitumiccan /
pravāhādau ghoṣādyanvayaḥ /
Locanā:
(lo, ū) pramāṇāsiddha ityanantaram, "kvacid"iti śeṣaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yaduktaṃ nyāyakusumāñjalāvudayanācāryaiḥ---
"śrutānvayādanākāṅkṣaṃ na vākyaṃ hyanyadicchati /
padārthānvayavaidhuryāttadākṣiptena saṅgatiḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pa) asminnarthe saṃvādaṃ darśayati---taduktm iti /
śrutānvayāt--śrutapadārthayoranvayasambhavāt; abādhitādanyatrānākāṅkṣaṃ vākyamanyaddhi necchati nākāṅkṣati /
padārthānvayavaidhuryāt--padārthayoranvayāsambhavāt /
tadākṣiptena--tadullikhitena /
saṅgatiranvaya ityarthaḥ /
Locanā:
(lo, ṛ) śrutānvayāditi /
anyat---padārthāntaram /
necchati nāpekṣate /
yadi tu "gaṅgāyāṃ ghoṣaḥ'; ityādau padārthānāmanvayakāla eva bādhapratibhāsādyanvayasya vidhurībhāvastadā tena padārthena jalamayādinā ākṣipto yastaṭādistena saṅgatiranvaya ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
na punaḥ "śūnyaṃ vāsagṛham--" ityādau (22 pṛ.) mukhāyāthabādhaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pha) evaṃ, "śūnyaṃ vāsagṛham'; /
ityādau śūnyavāsagṛhādīnāṃ vilokanādyanvayābādhāt na rasalakṣaṇetyaha--na punariti /
Locanā:
(lo, ṝ) tataḥ kimityata āha---na punariti /
tatkathaṃ rasādipratītau lakṣaṇā ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yadi ca "gaṅgāyāṃ ghoṣaḥ" ityādau prayojanaṃ lakṣyaṃ syāt, tīrasya mukhyārthatvaṃ bādhitatvaṃ ca syāt /
tasyāpi ca lakṣyatayā prayojanāntaraṃ tasyāpi prayojanāntaramityanavasthāpātaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ba) nanvevaṃ rasabodhanārthameva vyañjanā svīkriyatām; "gaṅgāyāṃ ghoṣaḥ'; ityādau yat śaityapāvanatvaṃ ca vyaṅgyamuktaṃ tīralakṣaṇānantaraṃ tatrāpi lakṣaṇaivāstu; kiṃ vyañjanayā ? ityāha---yadi ceti /
prayojanaṃ prayojanībhūtajñānāviṣayaḥ /
mukhyārthatvaṃ bādhitatvaṃ ca syāditi---ubhayameva tu nāstīti śeṣaḥ /
prayojanasya lakṣyatve 'navasthā syādityata āha--tasyāpīti /
anavasthāpāt ityatra anavasthāpātaścetyarthaḥ /
Locanā:
(lo, ḷ) nanvevaṃ vivakṣitānyaparavācye dhvanau māstu lakṣaṇā; avivakṣitavācye tu śītatvapāvanatvādirūpaṃ prayojanaṃ lakṣaṇīyamastitvatyāśaṅkyāha---yadi ceti /
śabdo hi prathamaṃ mukhyamarthaṃ pratipādya tasya vākyārthānvayānupapattau tatsambandhinamarthaṃ lakṣayati /
iha yadi tīrapratyayānantaraṃ bodhyaṃ prayojanaṃ lakṣayati tadā gaṅgāśabdasya tīraṃ mukhyor'thaḥ syāt /
tasya ca vākyārthānvayānupapattiḥ syāt ityarthaḥ /
prayojanalakṣyatve 'navasthādoṣo 'pītyāha---tasyāpīti /
tasya tayā takṣyatayā aṅgīkāryasya prayojanāntaram, rūḍhiprayojanābhāve lakṣaṇāsambhāvādityarthaḥ /
tasyāpi---dvitīyaprayojanasya /
"anavasthā yā mūlakṣatikāriṇī"mūlaṃ hyatra tīraniṣṭasya pāvanatvasya ca pūrvapakṣeṇa lakṣyatvenāṅgīkāraḥ /
tasyevaṃvidhānarthamūlatvena parityāgo nyāyya iti bhāvaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
na cāpi prayojanaviśiṣṭa eva tīre lakṣaṇā /
viṣayaprayojanayoryugapatpratītyanabhyupagamāt /
nīlādisaṃvedanānantarameva hi jñātatāyā anuvyavasāyasya vā saṃbhavaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, bha) nanu lakṣyārthabodhānantaraṃ yadi prayojane lakṣaṇā tadaivānavasthā; śītapāvane tīre ghoṣa ityevaṃ prayojanaviśiṣṭa eva lakṣaṇāstvityata āha---na cāpīti /
tatra gaṅgātīre ghoṣa ityato 'dhikārthasya pratītiḥ prayojanamiti kāvyaprakāśakṛduktaṃ prayojanamanusandheyam /
samādhatte--viṣayaprayojanayoriti /
pāvanatvaviśiṣṭatīralakṣaṇāyāṃ hi lakṣaṇāviṣayastīram, viśeṣaṇaṃ pāvanatvādi /
prayojanaṃ---prayojanībhūtajñānaviṣayarūpaṃ pāvanatvādi tayoryugapatpratītiḥ;--lakṣaṇāyanyaikapratītiḥ; tadanabhyupagamādityarthaḥ /
nanu tadanabhyupagame kiṃ bījam ? iti cet--lakṣaṇayā yatpāvanatvaviśiṣṭaṃ jñānaṃ janayitavyaṃ tatprayojanībhūtaṃ jñānaṃ ca tadeva paryavasitamityataḥ kāryakāraṇayorabhedāpattireva bījamiti sarvatra tu tayorbheda eva dṛśyate ityāha--nīlādīti /
nīlādijñānaṃ vyavasāyarūpaṃ kāraṇaṃ, tatkāryaṃ tu jñātatā /
naiyāyikānāṃ murāreśca mate 'nuvyavasāyaḥ tādṛśakāryakāraṇayośca kramotpattireva ityarthaḥ /
kramikayośca bheda ityarthaḥ
Locanā:

(lo, e) nanu yadi taṭādyarthabodhanāya lakṣaṇāvṛttirāśrayaṇīyā, iha caitadviśiṣṭameva taṭaṃ lakṣaṇā bodhayatu kiṃ vṛttyantareṇa ? tathā hi gaṅgātādātmyena taṭapratyayastāvallakṣyaḥ, gaṅgātādātmyapratītyā ca taṭasya daivasiddhameva śaityādiviśiṣṭatvamityāśaṅkyāha--na cāpīti---prayojanaviśiṣṭe 'pi lakṣaṇaityarthaḥ /
kutaḥ ? ityāha---
********** END OF COMMENTARY **********
nānumānaṃ rasādīnāṃ vyaṅgyānāṃ bodhanakṣamam /
ābhāsatvena hetūnāṃ smṛtirna ca rasādidhīḥ

5.5

************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ma) vyaktivivekakāramate vibhāvādibhyo ratyādyanumitireva rasa; na ratyādīnāṃ vyañjanā--iti; taddūṣayati--nānumānam iti /
rasādīnāṃ ratyādīnāṃ vyaṅgyānāṃ bodhanakṣamaṃ bodhakāraṇaṃ nānumānamityarthaḥ /
kutaḥ ? ityatrāha--ābhāsatveneti /
granthakṛnmate hi jñāyamānavibhāvādīnāṃ ratyādiliṅgatvasambhave 'pi, rāmaḥ sītāviṣayakaratimān; sītādivibhāvādimattvāt ityanumitirna rasaḥ tasyānandasvarūpatvābhāvena anāsvādyatvāt; kintu śabdānvayavyatirekānuvidhāyatvena vyañjanayā śābdabodhaviṣayo ratyādirbhāvukairbhāvyamānaḥ svaprakāśānandamayatvena pariṇata āsvādyamāno rasaḥ /
tasya ca vyaṅgyatvaṃ prapānakarasanyāyena, taccharīrapraviṣṭaratyādervā vyaṅgyatvāditi /
tathā ca tādṛśarasasya hetūnāṃ ratyādikāryakāraṇasahakārirūpāṇāṃ vibhāvādānāmābhāsatvena nānumānaṃ nānumitirityarthaḥ /
tathā hi vibhāvādayaḥ sītādayo hetavo mutubarthadidṛkṣādisambandhena rāmādivṛttayaḥ /
sādhyastūktarūpo rasaḥ kāvyaboddhaniṣṭha ityato hetūnāṃ viruddhatvamasiddhiśceti hetvābhāsatā /
vṛttāvapyayamartho vyaktirbhaviṣayati /
rasādibuddhiḥ smṛtirūpāpi netyāha--smṛtirna ca rasādidhīḥ iti /
saṃskārajanyatvena rasādibuddhiḥ smṛtirūpeti kecidāhuḥ /
tacca saṃskārajanyapratyabhijñāyāṃ vyabhicārādābhāsarūpamevetyagre vakṣyate /
vastutastu svaprakāśānandarūpatvenaiva na smṛtiḥ; tasyā evaṃbhāvābhāvāt /
Locanā:
(lo, ai) evaṃ vyaṅgyasyāsya prācīnavedyatvaṃ nirasya mahimabhaṭṭena khalu rasavastvalaṅkāravyañjakānāṃ vākyānāmantarbhāvārthaṃ yadanumānaṃ darśitaṃ tattaddhetvābhāsadoṣeṇa vidhurīkṛtam /
********** END OF COMMENTARY **********
vyaktivivekakāreṇa hi--"yāpi vibhāvādibhyo rasādīnāṃ pratītiḥ sānumāna evāntarbhavitumarhati /
vibhāvānubhāvavyabhicāripratītirhi rasādipratīteḥ sādhanamiṣyate" /
te hi ratyādīnāṃ bhāvānāṃ kāraṇakāryasahakāribhūtāstānanumāpayanta eva rasādīnniṣpādayanti /
ta eva pratīyamānā āsvādapadavī gatāḥ santo lasā ucyante, ityavaśyaṃbhāvī tatpratītikramaḥ kevalamāśubhāvitayāsau na lakṣyate, yato 'yamadyāpyabhivyaktikramaḥ" iti yaduktam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ya) vyācaṣṭe---vyaktivivekakāreṇeti /
rasādiniṣṭhā rasādiviṣayā /
kvacittu, "rasādīnām'; iti pāṭhaḥ /
tādṛśī yā vibhāvādibhyaḥ pratītiḥ siddhetyarthaḥ /
tān rasādīnniṣpādayantīli niṣpādanaprakāramāha---ta eveti /
ta eva anumīyamānā ratyādaya eva punaḥ punaranuśīlanādāsvādyapadavīṃ gatāḥ santo jñānasambandhena sāmājikaniṣṭharasatāmāpadyanta ityarthaḥ /
tatpratītikrama iti---vibhāvādijñānam, tato ratyanumitiḥ, tataḥ punaḥ punaranuśīlanam, tata āsvāda ityevaṃ pratītikrama ityarthaḥ /
āśubhāvitayā iti /
ratyādyanumitervibhāvādijñānānantaryasyāśubhāvitayā vyāpatyādyupasthityadhīnānumitikramo na takṣyata ityarthaḥ /
kintu vibhāvādibhireva ratyādirvyajyata ityave bhramo jāyata ityāha---yato 'yamadyāpīti /
********** END OF COMMENTARY **********
tatra praṣṭavyam--kiṃ śabdābhinayasamarpitavibhāvādipratyayānumitarāmādigatarāgādijñānameva rasatvenābhimataṃ bhavataḥ, tadbhāvanayābhāvakairbhāvyamānaḥ svaprakāśānando vā /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ra) śabdābhinayeti---śabdo vibhāvādivācakaḥ śabdaḥ, abhinayo nāṭyābhinayaḥ, sarmaṇaṃ jñāpanam, rāgo 'nurāgo ratiḥ /
taditi---pūrvamevedaṃ darśitam /
svaprakāśānando vetyatrānumiti iti śeṣaḥ /
anumitiviṣayasyaiva vitarkyamāṇatvāt /
********** END OF COMMENTARY **********
ādye na vivādaḥ, kintu "rāmādigataragādijñānaṃ rasasaṃjñayā nocyate 'smābhiḥ" ityeva viśeṣaḥ /
dvitīyastu vyāptigrahaṇābhāvāddhetorābhāsatayāsiddha eva /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, la) na vivāda iti /
ratyāderanumānaṃ vyañjanā ceti vivādo nāpātata ityarthaḥ /
tadaivātra vivādaḥ syād yadā rāmādigataratyādivyañjanaṃ mayā rasatvenoktasyāt, tadeva tu netyāha---kintviti /
mayocyate rāmādigataratyādervyañjanam, tataśca vyaṅgyaratyādireva sāmājikaratyādāvabhedenā'pyamāṇo rasanākhyavyāpāreṇāsvādyamāno rasa iti rasanirūpaṇaprastāvoktasiddhāntaḥ /
sa eva dvitīyaḥ pakṣaḥ, tasyānumeyatvāsambhava ityāha---dvitīyastviti /
vyāptigrahaṇābhāvāditi---viruddhahetau tadbhāvaniyamādityarthaḥ /
idamupalakṣaṇaṃ svarūpāsiddheścetyapibodhyam, sītādivibhāvādimattvasya rāmādimātravṛtterna tu sāmājike /
īdṛśābhāsatāmāha---hetoriti /
asiddha ityasya dvitīyaḥ pakṣaḥ viśeṣyam /
ābhāsatvena hetūnāmityasya vyākhyānamidam /
Locanā:
(lo, o) hetorābhāsatayeti---"ābhāsatvena hetūnām'; iti kārikāpadārthaḥ /
kathaṃ hetorābhāsatetyāha---vyāptigrahaṇābhāvāditi /
********** END OF COMMENTARY **********
yaccoktaṃ tenaiva---
"yatra yatraivaṃvidhānāṃ vibhāvānubhāvasāttvikasañcāriṇāmabhidhānamabhinayo vā tatra tatra śṛṅgārādirasāvirbhāvaḥ" iti sugrahaiva vyāptiḥ pakṣadharmatā ca /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, va) vyaktivivekakāreṇa sambandhaviśeṣaṇavibhāvādīnāṃ yathoktānandarūpasavyāpyatā pakṣadharmatā ca sādhyate, dūṣayituṃ tadapyutthāpayati---yaccoktamiti /
sāttvikasaṃcāriṇāmiti---śṛṅgārarasānumityabhiprayeṇoktam, teṣāṃ śṛṅgārarasasyaiva vyāpyatvāt /
kvacittu vibhāvānubhāvasaṃcāriṇāmityeva pāṭho na sāttviketyādiḥ /
abhidhānaṃ vācakaḥ śabdaḥ, abhidheyo nāṭyām, tadvyañjikā kriyā, tadubhayamapi svaviṣayabodhāśrayatāsambandhena rasāśrayasāmajikavṛttiriti vyāptiḥ /
pakṣardhamatā ca sugrahetyarthaḥ /
Locanā:
(lo, au) atra mahimabhaṭṭadarśitāṃ vyāptiṃ dūṣayitvā vyāptigrahaṇābhāvaṃ draḍhayati--yaccetyādi /
pakṣadharmatetyantena /
tasmādataḥ śṛṅgārarasāvirbhāva iti rūpaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
tayā--
"yār'thāntarābhivyaktau vaḥ sāmagrīṣṭā nibandhanam /
saivānumitipakṣe no gamakatvena saṃmatā" //
iti /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, śa) asminnetasya kārikāmāha--yārthāntareti /
arthāntarasya rasasyābhivyaktau āsvādane nibandhanakāraṇaṃ vo yuṣmākaṃ yā sāmagrīṣṭā saiva vibhāvādirūpā sāmagrī no 'smākaṃ mate gamakatvena anumāpakatvena sammateryarthaḥ /
Locanā:
(lo, a) bhavadbhirevaṃvidhā vyāptiranveṣṭavyetyata āha--yārtheti /
arthāntarābhivyaktau yā sāmagrī kāraṇam iṣṭā saivāsmākamanumitau liṅgamityarthaḥ /
sāmagrībhāve 'pi hi vyaṅgyārthapratipattau yataḥ kutaścidapi yadeva tadeva pratīyate /

evaṃ vyaṅgyasya prakāśane liṅgamavaśyamanveṣṭavyam /
tasya vyāptigrahaṇaṃ vinā ābhāsataiva syāditi bhavatāmapi vyāptigrahaṇaṃ vinā vyaṅgyajñānaṃ na sambhavatīti bhāvaḥ /
sammatetyatretipadasya yaccoktamityatra sambandhaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
idamapi no na viruddham /
na hyevaṃvidhā pratītirāsvādyatvenāsmākamabhimatā kintu--svaprakāśamātraviśrāntaḥ sāndrānandanirbharaḥ /
tenātra siṣādhayiṣitādarthādarthāntarasya sādhanāddhetorābhāsatā /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṣa) dūṣayati---idamapīti /
anumitirhi na svaprakāśānandarūpā ityarthaḥ /
nirbharastadrūpaḥ, tādṛśa eva siṣādhayiṣita ityarthaḥ /
siṣādhayiṣitatvaṃ cātra icchāviṣayatvamātram, na tu anumitsitatvam, rase 'numityabhāvāt /
ābhāsatā asiddhasādhanarūpābhāsatā /
idaṃ dūṣaṇaṃ saulabhyādevoktam /
vastutastu sāmājike sātrātkriyamāṇaḥ svaprakāśānando 'numīyata eva na, anumitsābhāvāt, na hi tasya niyamato 'numitsā bhavati, rasabodhastu niyamata eva /
tathā jñātavibhāvādirūpā sāmagrī rasāboddhurjanasyāpyastīti vyabhicāraśceti bodhyam /
Locanā:
(lo, ā) siddhāntamāha---idamapīti /
idaṃ mahimabhaṭṭasya samanantaroktam /
siṣādhayiṣitor'tho rasāderanumānāntarbhāvaḥ /
sādhitamarthāntaram /
tatra kāvye śṛṅgārādirasa ityādijñānasyānumeyatvam /
********** END OF COMMENTARY **********
yacca "mama dhammia--" ityādau (242 pṛ.) pratīyamānaṃ vastu /
"jalakelitaralakaratalamuktapunaḥ pihitarādhikāvadanaḥ /
jagadavatu kokayūnorvighaṭanasaṃghaṭanakautukī kṛṣṇaḥ" //
ityādau ca rūpakālaṅkārādayo 'numeyā eva /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, sa) yatra vastuno 'laṅkārasya vā vyañjanā tatra vastvalaṅkārau anumānagamyau eveti naiyāyikamataṃ dūṣayitumutthāmapayati---yacceti /
yacca paryavasyatīti dūrenvayaḥ /
uktamiti tasya śeṣaḥ /
tathā ca yacca paryavasyatītyuktamityarthaḥ /
pratīyamānaṃ vastu, abhramaṇam /
alaṅkāravyañjanāsthalaṃ darśayati--jalakelīti /
jalakelau śrīkṛṣṇena svīyakaradattajalena rādhikāmukhacandraṃ punaḥ purabhiṣicya svīyakareṇa pidhīyate ca mucyate ca /
tatastādṛśacandrasya pidhānamocanābhyāṃ kokamithunasya saṃghaṭanavighaṭane bhavataḥ /
pidhāne rātrau virahiṇastasya prātaḥ kālabhramāt saṃghaṭanam, mocane candrodayaviśiṣṭasandhyākālabhramād vighaṭanam /
kṛṣṇasya tādṛśakautukavarṇanamitam /
pidhānamocane kṛṣṇasyaiva kareṇa natu rādhikāyācha, tatkarasya jalakelitaralatve kṛṣṇamukhasyaiva sicyamānatvasambhavena svamukhasya pidhānāyogāt /
yad vā--rādhikāreṇa pidhānamocanayorapi jalasekadvārā kṛṣṇakaraprayojyatvāttaddvārā kṛṣṭakareṇaiva pidhānamocane /
ityādau rūpakādaya iti /
atra śloke mukhe candrarūpaṇam ādipadadvayāt ślokāntare alaṅkārāntaramityarthaḥ /
Locanā:
(lo, i) evaṃ rasāderanumānāgocaratvaṃ vyavasthāpya vastvalaṅkārayorapi vyaṅgyayostaddarśayati---yacceti /
caḥ pūrvoktasamuccaye /
paryavasyatītyatra dūrasthitena itiśabdena mambandhaḥ /
yaduktaṃ mahimabhaṭṭena tadapyayuktamityarthaḥ /
kimuktamityāha---jalakelītyādi /
jalakelītyādau rūpakālaṅkāraḥ /
rādhikāmukhasya candratvasya vyaṅgyatvāccandradarśanādarśanābhāyāṃ hi rātrisadbhāvābhāvabuddhyā cakavākayorvighanasaṃghaṭane bhavataḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
tathāhi---"anumānaṃ nāma pakṣasattvasapakṣasattvavikṣavyāvṛttatvaviśiṣṭālliṅgalliṅgino jñānam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ha) tatra vasturūpaṃ vyaṅgyamupakramya tasyānumeyatāṃ ghaṭayati---tathā hīti /
liṅgini sādhye viṣaye jñānam /
Locanā:
(lo, ī) kathamanumeya ityāha---tathāhīti /
nāma prākāśye /
pakṣe parvatādau sapakṣe mahānasādau ca vipakṣe jalahradādau vvāvṛttatvam /
liṅgād vyāpyād dhūmādeḥ liṅgini vyāpake vahnyādau /
********** END OF COMMENTARY **********
tataśca vācyādasaṃbaddhor'thaṃstāvanna pratīyate /
anyathātiprasaṅgaḥ syāt, iti bodhyabodhakayorarthayoḥ kaścitsaṃbandho 'styeva /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ka) liṅgyasya trirūpatā ca sādhyavyāptisattve eva sambhavatīti /
atastān darśayati--tataśceti /
asambandho 'vyāpyaḥ /
atiprasaṅgāvyāpakasyāpi pratītyāpattiḥ /
kaścitsambandho vyāptirūpaḥ /
Locanā:
(lo, u) atra prakṛte, "bhrama dhārmika'; ityādau bodhyār'tho vyaṅgyo bodhako vācyaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
tataśca bodhakor'tho liṅgam, bodhyaśca liṅgī, bodhakasya cārthasya pakṣasattvaṃ nibaddhameva /
sapakṣasattvavipakṣavyāvṛttatve anibaddhe api sāmarthyodavaseye /
tasmādatra yadvācyārthālliṅgarūpālliṅgino vyaṅgyārthasyāvagamastadanumāna eva paryavasyati" iti /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, kha) bodhakasya cārthasya iti /
godāvarītīradeśe bhīruṇā dhārmikeṇa na bhramaṇīyam, tatra siṃhasattvādityanumānena bodhakārthaḥ siṃhasattvam /
sāmarthyāditi---avyabhicārisahacārādityarthaḥ /
paryavasyatīti--yacca paryavasyatītyuktamityarthaḥ prāgeva vyākhyātaḥ /
Locanā:
(lo, ū) bodhakasya cārthasya-liṅgarūpasya dṛptasiṃhasadbhāvasya /
pakṣe godāvarītīranikuñjarūpe āśraye sāmarthyādavaseya iti na khalu sapakṣasattvavipakṣavyāvṛttatvābhāvaḥ /
liṅgātsādhyāvagamaḥ syāt--liṅginaḥ sādhyasya bhīrorabhramaṇarūpavyaṅgyasya /
********** END OF COMMENTARY **********
tanna, tathā hyatra "bhama ammia-" ityādau (242 pṛdṛ) gṛhe śvanivṛttyā vihitaṃ bhramaṇaṃ godāvarītīre siṃhopalabdherabhramaṇamanumāpayati" iti yadvaktavyaṃ tatrānaikāntiko hetuḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ga) dūṣayituṃ tadabhimatārthamanuvadati--tanna tathā hīti /
siṃhopalabdheriti--kulaṭāvākyopalabdhasiṃhādityarthaḥ /
anumāpayatītyatra kulaṭā kartro /
dūṣayatitatreti /
anaikāntiko vyabhicārī /
Locanā:
(lo, ṛ) dūṣayati--tanneti /
tanna yuktam /
kuto na yuktamityāha--tathā hīti atra--gṛhe iti /
ayamarthaḥ--yasya khalu bhīrorgṛhe śvanivṛttyā bhramaṇaṃ vihitaṃ sa kathaṃ saṃhopalabdhisthāne bhramiṣyati /
anaikāntikaḥ sādhyavyabhicārī /
********** END OF COMMENTARY **********
bhīrorapi guroḥ prabhorvā nideśena priyānurāgeṇa vā gamanasya saṃbhavāt, puścalyā vacanaṃ prāmāṇikaṃ na veti saṃdigdhāsiddheśca /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, gha) vyabhicāraṃ grāhayati---bhīrorapīti /
priyānurāgaḥ siṃdavaddeśaṃ praviṣṭapriyānurāgaḥ /

hetoḥ sandigdhāsiddhimapi darśayati--puṃścalyā iti /
puṃścalīvākye prāmāṇyasandehāt /
pakṣe godāvarītīre hetoḥ siṃhasattvasya sandehāt sāndigdhāsiddhirityarthaḥ /
Locanā:
(lo, ṝ) kuto 'naikāntika ityata āha---bhīrorapīti /
priyānurageṇa cetyanantaraṃ bhayasthāna iti śeṣaḥ /
puṃścalyā vacanam--bhrama dhārmiketyādivacanam /
kiñca ya khalu vīraḥ sparśādiśaṅkayā śuno bibheti sa saṃhasadbhāvasthānaṃ pratyuta mṛgayādikutūhalena gacchatīti darśanādviruddho bhramaṇarūpasādhyaviruddhasya sādhanāt /
********** END OF COMMENTARY **********
"jalakeli-" ityatra "ya ātmadarśanādarśanābhyāṃ cakravākavighaṭasaṃghaṭanakārī sa candra eva" ityanumitireveyamiti na vācyam, uttrāsakādāvanaikāntikatvāt /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṅa) "jalakeli'; ityādau alaṅkārasyānumeyatāmapi hetorvyabhicārād dūṣayati---jalakelītyatreti /
ātmā darśanīyarūpaḥ /
uttrāsakādāviti /
uttrāsako hi ātmano darśanādarśanābhyāṃ cakravākasaṃghaṭanavighaṭanakārī /
na cāsau candra iti vyabhicāraḥ /
ādipadāt sūryaparigrahaḥ /
so 'pi tathāvidho 'pi na candraḥ /
Locanā:
(lo, ḷ) uttrāsakaḥ--yasya karatāladānādinotrāsena pakṣiṇo na ghaṭante, tadabhāve ca saṃghaṭante /
********** END OF COMMENTARY **********
"evaṃvidhor'tha evaṃvidhārthabodhaka evaṃvidhārthatvāt, yannaivaṃ tannaivam" ityanumāne 'pyābhāsasamānayogakṣemo hetuḥ /
"evaṃvidhārthatvāt" iti hetunā evaṃvidhāniṣṭasādhanasyāpyupapatteḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ca) sāmānyasiddhyavyāptyā vyaṅgyasyānumeyatāpradarśanamapi dūṣayitumāhaevaṃvidheti /
ābhāsamāna ābhāsau hetorupalabhyamāno vyabhicāraḥ kokatrāsakavṛttiḥ svadarśanādarśanarūpaḥ /
evaṃvidhārthatvāditihetustattulyayogakṣemastattulyavyabhicāraḥ /
sa hetuḥ sādhyābhāvena sahacaritatvena vyabhicaratītyarthaḥ /
taddarśayati---evaṃvidhārthatvāditi /
evaṃvidhāniṣṭārthasyeti---tathā ca evaṃvidhārthavyabhicārī heturityarthaḥ /
Locanā:
(lo, e) yogakṣema itikartavyatā ābhāsasya; yathā itikartavyatā kāryaniṣpādanaṃ tathaivevaṃvidhārthatvāditihetoriti bhāvaḥ /
kuta ityāha---evamiti /
********** END OF COMMENTARY **********
tathā "dṛṣṭi he prativeśini ! kṣaṇamihāpyasmadgṛhe-" ityādau (250 pṛdṛ) nalagranthīnāṃ tanūllikhanam, ekākitayā ca strotogamanam, tasyāḥ parakāmukopabhogasya liṅgino liṅgamityucyate; taccātraivābhihitena svakāntasnehenāpi saṃbhavatītyanaikāntiko hetuḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, cha) ślokāntarepi vyaṅgyāntarasyānumeyatāṃ hetorvyabhicāreṇa dūṣayitumāha--tathā yaddṛṣṭimiti /
strotogamanamityatra strotogamanakathanaṃ cetyarthaḥ /
atretthamanumānam, iyaṃ parakāmukopabhogecchāvatī nalagranthinā stanadāraṇasambhāvanāsattve 'pi strotogamane ekākipravṛttatvād iti /
granthakṛtastu stanāghātastrotogamanayoḥ pṛthakkathane 'pa na pṛthak hetudvayam /
kintu hetuviśeṣaṇameva taddvayaṃ bodhyam /
hetorvyābhicāraṃ darśayati---svakānteti /
apikārāt tadbhayenāpīti bodhyam /
Locanā:
(lo, ai) imamevābhimatamarthamudāharaṇeṣvapi hetvābhāsaṃ darśayan draḍhayatitatheti /
heturvācyār'thaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yacca "niḥśeṣacyutacandanam--" ityādau ( 62 pṛ.) dūtyāstatkāmukopabhogo 'numīyate tatkiṃ pratipādyatayā dūtyā, tatkālasaṃnihitairvānyaiḥ, tatkāvyārthabhāvanayā vā sahṛdayaiḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ja) niḥ śeṣacyutetyādāvapi dūtyāstatkāmukopabhogasya vyaṅgyasyānumeyatāṃ dūṣayitumāha---yacceti /
********** END OF COMMENTARY **********
ādyayorna vivādaḥ /
tṛtīye tu tathāvidhābhiprāyavirahasthale vyabhicāraḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, jha) ādyayorna vivāda iti---dūtikartṛkamanumānaṃ tāvanna sambhavatyeva, tasyāstadupayogasya pratyakṣasiddhatvena siddhasādhanāt /
tatkāle sannihatajanastu yadi na vyaṅgyaboddhā tadā tasyānumānamapi nāstītyatastatrāpi navivādaḥ /
yadi tu vyaṅgyaboddhā tadā tṛtīyapakṣe evāntarbhāva ityarthaḥ /
sāmājikabodhaviṣayasyaiva tadāsvādyasya mayā vicāryatvena tatraivānumeyatvādanumeyatvavivādāt /
tadanumeyatāṃ dūṣayati---tṛtīye tviti /
tathāvidhābhiprāyo dūtyāstatkāmukopabhāgobhiprāyaḥ /
tadviraheṇektasya candanacyavanāderupabhogavyāpyatā nāstīti tatraiva vyabhicāra ityarthaḥ /
Locanā:
(lo, o) na vivāda iti---na khalu vayaṃ dūtyāstatkalasannihitānāṃ vānumānaṃ nirākurmaḥ /
tathāvidheti---na khalu, "niḥ śeṣacyutacandanam'; ityādipratipādikāyā abhiprāyaḥ kenacinniścitatayā viṣayīkṛtaityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
nanu vaktrādyavasthāsahakṛtatvena viśeṣyo heturiti na vācyam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ña) snānādivyāvṛttacandavanāderviśeṣaṇadānena vyabhicārābhāvoktiṃ dūṣayitumāha---vaktrādyavastheti /
vaktryavasthādirityarthaḥ /
ādipadāt stanākarṣaṇacumbananakhakṣataparigrahaḥ /
avasthā tu ratiktiṣṭatvam /
tathā ca tādṛśāvasthādisahakṛtatvena candanacyavanādiheturviśeṣaṇīya ityarthaḥ /
Locanā:
(lo, au) nanviti---vaktrī yādṛśīmavasthāṃ prāpya tathoktavatī sāvasthā hetorviśeṣaṇīkartavyetyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
evaṃvidhavyāptyanusaṃdhānasyābhāvāt /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭa) samādhatte--evaṃvidheti /
evaṃvidhaviśeṣaṇaghaṭitavyāptyanusandhānasyetyarthaḥ /
na hi śloke tādṛśaviśeṣaṇamasti /
vyāptyādipadādīdṛśaviśiṣṭahetuparigrahaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
kiñcaivaṃvidhānāṃ kāvyānāṃ kavipratibhāmātrajanmanāṃ prāmāṇyānāvaśyakatvena saṃdigdhāsiddhatvaṃ hetoḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭha) tatrāpi hetoḥ sandagdhatvamapi darśayati---kiñceti /
prāmāṇyānāvaśyakatveneti--vaktryā candanacyavanādyakathane 'pi sambhāvyaiva kavestaduktyanuvādasambhavādityarthaḥ /
kavyanūditavākyalabdhacandanacyavanādinā hi sāmājikaiḥ sambhogo 'numātavyaḥ /
taccandanādikaṃ vaktrayuktamanuktaṃ veti sandehātsandigdhamityarthaḥ /
Locanā:
(lo, a) kiñceti---sandigdhāsiddhatvam---na khula kaviḥ siddhamevārthaṃvarṇayati /
********** END OF COMMENTARY **********
vyaktivādinā cādhamapadasahāyānāmevaiṣāṃ padārthānāṃ vyañjakatvamuktam, tena ca tatkāntasyādhamatvaṃ prāmāṇikaṃ na veti kathamanumānam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:

(vi, ḍa) nanu vyabhicāriṇa sandigdhena vā candanacyavanādinā kathamupabhogasya bhavanmate vyañjanāpītyata āha---vyaktivādinā ceti /
vyañjanāvādinetyarthaḥ /
phalabalena vyañjakatvasiddhestathoktamityarthaḥ /
na hyanumāna iva vyañjanāyāmapi vyabhicārādikamaṅgamiti bhāvaḥ /
anumānapakṣe adhamasaninahitapreṣitatve satīti viśeṣaṇadānamapi na sambhavatītyāha---tena ceti /
tena adhamapadena uktamadhamatvamityarthaḥ /
idamupalakṣaṇam /
adhamatvasya prāmāṇikatvepi tasya dūtīgamanecchārāditye sati tāvatāpyanumānāsambhava ityapi bodhyam /
Locanā:
(lo, ā) vyaktivādinā vyañjanāvyāpārasthāpanārthamudyuktena /
adhamapadaṃ na punastasyādhamasyāntikamityatra sthitam /
********** END OF COMMENTARY **********
etenārthāpattivedyatvamapi vyaṅgyānāmapāstam /
arthāpatterapi pūrvasiddhavyāptīcchāmupajīvyaiva pravṛtteḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍha) vyaṅgyānāmarthāpattivedyatvamapi khaṇḍayati---etenārthāpattiriti /
vyāpticchāyāṃ vyāptirītimavyabhicaritasahacāramityarthaḥ /
Locanā:
(lo, i) eteneti--etenānumānehatvābhāsadarśanena /
kutaḥ ? ityāha--- arthāpatterapīti /
pūrvagṛhītāṃ vyāpticchāyām /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā "yo jīvati sa kutrāpyavatiṣṭhate, jīvati cātra goṣṭhyāmavidyamānaścaitraḥ" ityādi /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṇa) tādṛśaṃ sahacāraṃ darśayati--yo jīvatīti /
tamupajīvya pravṛttāmarthāpattiṃ darśayati--jīvati ceti /
tasmādetadgoṣṭhībhinnasthale 'stītyarthāpattilabhyor'thaḥ /
tathā ca darśitodāharaṇeṣu hetorvyabhicāreṇa vyāpticchāyopajīvanāsambhavānnārthāpattiriti bhāvaḥ /
Locanā:
(lo, ī) yadi khalu pūrvaṃ jīvataḥ kutrāpi sthānamavagacchet /
arthapattisvarūpaṃ hi--dṛṣṭaḥ śruto vā anyathā nopapadyate iti, tadarthakalpanamarthāpattiriti /
tadbhaṭṭā vivṛṇvate--dṛṣṭa iti /
pratyakṣānumānopamānārthāpattyabhāvalakṣaṇaḥ pañcabhiḥ pramāṇairupalabdhaḥ śabdasya ca prādhānyakhyāpanārthaṃ bhedena nirdiśati--śruta iti /
śruta iti śabdalakṣaṇena jñātor'thor'thaviśeṣo 'nyathā nopapadyata iti /
śābdī hyākāṅkṣā śabdenaiva prapūryata iti darśanāt /
"pīno devadatto divā na bhuṅkte'; ityatra rātrau bhuṅkte iti vākyaśeṣaḥ kalpyate /
prabhākaragurustvāha--dṛṣṭaḥ śruto veti /
laukikīyamanāsthoktiḥ /
tato lokaprasiddhyopalabdhimātre vartate, na tu vikalpapratipādana iti /
śabdo hi kalpyater'thapratītyai viprakṛtasādhanaṃ tadvaram arthe eva kalpyatāmiti /
tena bhaṭṭamate śrutārthāpattau, rātrau bhuṅkte /
iti śabdaḥ kalpate /
gurumate tu arthāpattau rātribhojanamartha eva /
evamatra vākyaviśeṣaḥ kalpyatām, maivam /
gurumate tu arthāpattau rātribhojanamartha eva /
evamatra vākyaviśeṣaḥ kalpyatām, maivam /
pīno devadatta ityādau rātribhojane, jīvaṃścaitro 'tra goṣṭhyāṃ na vidyata ityatra kutrāpyavasthāne pūrvānubhavyāptimupajīvyaivārthāpatteḥ pravṛttiriti /
vyaṅgyānāmanumānāviṣayatvena nārthāpattiviṣayatvamiti bhāvaḥ /
vyāptiśca sāhacaryaniyamaḥ /
vyāptiśarīraṃ darśayati-yatheti /
********** END OF COMMENTARY **********
kiñci---vastravikrayādau tarjanītolanena daśasaṃkhyādivatsūcanabuddhivedyo 'pyayaṃ na bhavati, sūcanabuddherapi saṅketādilaukikapramāṇasāpekṣatvenānumānaprakāratāṅgīkārāt /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ta) sūcanā nāma kaścid vyāpāraḥ kaiściducyate tadgamya eva vyaṅgyārthaḥ iti mataṃ dūṣayitumāha---kiñceti /
daśasaṃkyādivaditi---daśasaṃkhyādiryathā tarjanyāditolanādhīnasūcanābuddhigamyastathā vyaṅgyārtho 'pītyarthaḥ /
sūcanāpyanumitāvantarbhavatīti siddhāntayati---sūcanābuddherapīti /
anumānaprakāratā anumitasvarūpatā /
tathā ca yadyaṅgulitolanādau vyabhicāraśaṅkā na bhavati tatrānumānam /
candanacyavanādau tu vyabhicāragrahāt sambhogādibuddhivyañjanādhīnaiveti bhāvaḥ /
Locanā:
(lo, u) adhunā vyaṅgyānāmanumānāviṣayatvena ceṣṭāpramāṇāviṣayatvamapītyāha--kiñceti /
ayaṃ ---vyaṅgyaḥ /
saṃketādilaukikapramāṇāsāpekṣatvenetyanena yatra yatrāṃ rdhvatarjanī tatra tatra daśaṃsakhyeti punargṛhītavyāptiruraskāravacanam /
********** END OF COMMENTARY **********
yacca "saṃskārajanyatvādrasādibuddhiḥ smṛtiḥ" ite kecit /
tatrāpi pratyabhijñāyāmanaikāntikatayā hetorābhāsatā /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, tha) rasādibuddheḥ smṛtirūpatvaṃ saṃskārajanyatvenānumanyamānānāṃ mataṃ duṣayitumāha---tatrāpīti /
idaṃ cāpātata eva; sarvaṃśe saṃskārajanyatvasya hetokhyabhicārāt /
kintu svaprakāśānandasvarūpasya rasasya smṛtītvāsambhava eva doṣaḥ /
Locanā:
(lo, ū) smṛtirna ca rasādidhīḥ itikārikāpadārthaṃ viśadayati--yañceti /
anaikāntikatvaṃ so 'yaṃ devadatta ityādijñānarūpāyāḥ pratyabhijñāyā api saṃskārajanyatvāt
********** END OF COMMENTARY **********
"durgālaṅghita-" ityādau (59 pṛ.) ca dvitāyārtho nāstyeva---iti yaduktaṃ mahimabhaṭaṭena tadanubhavasiddhimapalapato gajanimīlikaiva /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, da) dvitīyārtho maheśarūpo nāstyeveti---buddhiviṣayo nāstyevetyarthaḥ apalapata ityasya, upari, iti śeṣaḥ /
gajanimīlikāvajñā /
Locanā:
(lo, ṛ) gajanimīlikaiveti--paryālocanaṃ vināpi lokāpavādaśaṅkayā mattagajavaccakṣuṣī nimilya vacanamityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
tadevamanubhavasiddhasya tattadrasādilakṣaṇārthasyāśakyāpalāpatayā tattacchabdādyanvayavyatirekānuvidhāyitayā cānumānādipramāṇāvedyatayā cābhidhādivṛttitrayābodhyatayā ca turīyā vṛttirupāsyaiveti siddham /
Locanā:
(lo, ṝ) etad vivicyoktamatraiva dvitīyaparicchede /
upasaṃharati--tadevamiti /
********** END OF COMMENTARY **********
iyaṃ ca vyāptyādyanusandhānaṃ vināpi bhavatītyakhilaṃ nirmalam /
Locanā:
(lo, ḷ) na ca śabdasamarpitasya vibhāvāderjñānasyaiva rasāderjanakatvāt kāvyamatra sākṣānna hetutvena vyāpriyata iti vācyam; svāṅgamavyavadhāyakamitinyāyena vibhāvād vibhāvanasyāvāntaravyāpārīkāraṇena kāvyasyaivāsvādo bhāvakatvāt yathā svārthasya jñānadvāreṇa tatsaṃsargaṃ bhāvayatāṃ padānāmeva karaṇatvābhāyupagamo bhaṭṭanaiyāyikādīnām /
kiñca sadvārakaraṇam iti nyāyenāntarālavartivyāpārāntaravirahādasambhāvyaṃ vibhāvādisaṃvalanajñānasyāsvādaṃ prati kāraṇatvam /
nanvevaṃ vyāptyādyanusandhānamantareṇākasmād vācyārthasyāvagatau kathaṃ nātiprasaṅga ityāśaṅkyāha--iyaṃ ceti /

utpattimantareṇāpi anubhavasiddhāyā vyaṅgyārthapratīteranyārthopapattyaiva /
********** END OF COMMENTARY **********
tatkiṃnāmikeyaṃ vṛttirityucyate---
sā ceyaṃ vyañjanānāma vṛttirityucyate budhaiḥ /
rasavyaktau punarvṛttiṃ rasanākhyāṃ pare viduḥ

Original text: Sāhityadarpaṇa · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc