Language

ENहिગુ
Scripture Library

Sādhanadīpikā · Chapter 2

2.2

iti śrī-govinda-devasya sākṣād vrajendra-nandanatvena pūjakādibhir bhāva-yuktena
manasā snānādikaṃ kartavyam | tataḥ pītāruṇādi-nānā-vidha-svarṇa-citra-vastrādi
| evaṃ svarṇa-rūpya-mauktika-ratna-jaṭita-nānālaṅkāra-guñjā-mālādi-vidagdha-
pūjakena paridhāpanīyam | kadācit sevāvasare lokottara-camatkāra-svāda-
pakvānnādikaṃ prema-yuktena manasā tat-sevā-sukha-parādhīno'rpayet |
tatra kañcukādi-dhāraṇaṃ, yathā (BRS 2.1.351)-
smerāsyaḥ parihita-pāṭalāmbara-śrīś
channāṅgaḥ puraṭa-rucoru-kañcakena |
uṣṇīṣaṃ dadhad aruṇaṃ dhaṭīṃ ca citrāḥ
kaṃsārir vahati mahotsave mudaṃ naḥ ||
kvacic ca naṭa-vara-veśaṃ, yathā (BRS 2.1.353)-
akhaṇḍita-vikhaṇḍitaiḥ sita-piśaṅga-nīlāruṇaiḥ
paṭaiḥ kṛta-yathocita-prakaṭa-sanniveśojjvalaḥ |
ayaṃ karabha-rāṭ-prabhaḥ pracura-raṅga-śṛṅgāritaḥ
karoti karabhoru me ghana-rucir mudaṃ mādhavaḥ ||
ūrdhvāmnāye-
dhyāyed govinda-devaṃ nava-ghana-madhuraṃ divya-līlā-naṭantaṃ
visphūrjan-malla-kacchaṃ kara-yuga-muralī-ratna-daṇḍāśritaṃ ca |
asaṃnyastāccha-pītāmbara-vipula-daśā-dvandva-gucchābhirāmaṃ
pūrṇa-śrī-mohanendraṃ tad-itara-caraṇākrānta-dakṣāṅghri-nālam ||
evaṃ dhyātvā japen mantraṃ yāval-lakṣa-catuṣṭayam |
tilājya-havanasyānte yoga-pīṭheśvarau yajet ||
campakāśoka-tulasī-kahlāraiḥ kamalais tathā |
rādhā-govinda-yugalaṃ sākṣāt paśyati cakṣuṣā ||
śrīman-madana-gopālo'py atraiva supratiṣṭhitaḥ |
evaṃ śrī-tāpanyāṃ-
kṛṣṇāya gopīnāthāya govindāya namo namaḥ ||
tatra ākalpaḥ (BRS 2.1.354)-
keśa-bandhanam ālepo mālā-citra-viśeṣakaḥ |
tāmbūla-keli-padmādir ākalpaḥ parikīrtitaḥ ||
yathā (2.1.358)-
tāmbūla-sphurad-ānanendur amalaṃ dhaṃmillam ullāsayan
bhakti-ccheda-lasat-sughṛṣṭa-ghusṛṇālepa-śriyā peśalaḥ |
tuṅgoraḥ-sthala-piṅgala-srag alika-bhrājiṣṇu-patrāṅguliḥ
śyāmāṅga-dyutir adya me sakhi dṛśor dugdhe mudaṃ mādhavaḥ ||
atha maṇḍanam (2.1.359-360)-
kirīṭaṃ kuṇḍale hāraś catuṣkī valayormayaḥ |
keyūra-nūpurādyaṃ ca ratna-maṇḍanam ucyate ||
yathā -
kāñcī citrā mukuṭam atulaṃ kuṇḍale hāri-hīre
hāras tāro valayam amalaṃ candrā-cāruś catuṣkī |
ramyā cormir madhurima-pūre nūpure cety aghārer
aṅgair evābharaṇa-paṭalī bhūṣitā dogdhi bhūṣām ||
yathā stavāvalyāṃ mukundāṣṭake (3) -
kanaka-nivaha-śobhānandi pītaṃ nitambe
tad-upari navaraktaṃ vastram itthaṃ dadhānaḥ |
kanaka-nicitam uṣṇīṣaṃ daddhac cottamāṅge
vraja-nava-yuva-rājaḥ ko'pi kuryāt sukhaṃ te ||[*ENDNOTE #3]
etad-upalakṣaṇaṃ samaya-krame ṛtu-krame nānāveśa-bhūṣādi-mukulita-bandha-
kañcukādikaṃ jñeyam, yathā-
uṣṇīṣaṃ dadhad aruṇaṃ dhaṭīṃ
vicitrāṃ tad-upari ca bibhrāṇaḥ |
mukulita-kañcuka-bandhaḥ
śrī-govindo hṛdi sphuratu ||
yathā-
puṣpaiś cūḍāṃ mukuṭam atulaṃ kuṇḍale cāru-hīre
vakṣasy ārohayantīr vividha-sukusumair vanya-mālāṃ vahantam |
jānuny ārohayantīṃ bhramara-karṣiṇīṃ bibhrataṃ kāntayānyāṃ
nāmnā tāṃ vaijayantīṃ nija-priyatamayā paśya govinda-devam ||
govinda karṇa-yuga-kuṇḍala-yugma-madhye
kaṇṭha-sthale kara-yugāṅguli-parva-madhye |
pādābjayor upari cāṅguliṣu prabhātitān
hīrakān sukṛtino hṛdi cintayanti ||
muktādi-hema-jaṭita uṣṇīṣa-savye mukhyopariṣṭāc ca |
hari-hṛdaya-sthe sundari hīraka-rāje mano lagnam ||
śrī-govinda-līlāmṛte (4.14)
bhakti-cchedāḍhya-carcāṃ malayaja-ghusṛṇair dhātu-citrāṇi bibhrad
bhūyiṣṭhaṃ navya-vāsaḥ śikhi-dala-mukuṭaṃ mudrikāḥ kuṇḍale dve |
guñjāhāraṃ suratna-srajam api taralaṃ kaustubhaṃ vaijayantīṃ
keyūre kaṅkaṇe śrī-yuta-padaka-kaṭakau nūpurau śṛṅkhalāṃ ca ||
śrī-kṛṣṇāhnika-kaumudyāṃ (3.18)-
cūḍā-cumbita-cāru-candra-kalasad-guñjālataḥ karṇayoḥ
punnāga-stavakī lavaṅga-latikā śrī-kuṇḍalā pūrṇayoḥ |
śrī-vakṣaḥ pratimukta-mauktika-latā śrī-rañji-guñjā saraḥ
krīḍā-kānana-yāna-kautuka-manā reje sa pītāmbaraḥ ||
atha paruṇamāsyādi-yugala-darśanaṃ-
vidyud-ghanāṅgau ghana-vidyud-ambarau
nisarga-manda-smita-sundarānanau |
mithaḥ kaṭākṣāśuga-kīlitāntarau
rādhā-mukundau praṇamāmi tau mudā ||
evaṃ śrīmad-īśvaryā dvādaśābharaṇa-ṣoḍaśa-śṛṅgārādikaṃ kartavyam | tad yathā
(UN 4.9-10)-
snātā nāsāgra-jāgran-maṇi-rasita-paṭā sūtriṇī baddha-veṇī
sottaṃsā carcitāṅgī kusumita-cikura sragviṇī padma-hastā |
tāmbūlāsyoru-bindu-stavakita-cibukā kajjalākṣī sucitrā
rādhālaktojjvalāṅghriḥ sphuriti tilakinī ṣoḍaśā-kalpinīyam ||
dvādaśābharaṇaṃ yathā-
divyaś cūḍāmaṇīndraḥ puraṭa-viracitāḥ kuṇḍala-dvandva-kāñci-
niṣkāś cakrī-śalākā-yuga-valaya-ghaṭāḥ kaṇṭha-bhūṣormikāś ca |
hārās tārānukāra bhuja-kaṭaka-tulākoṭayo ratna-k ptās
tuṅgā pādāṅgurīya-cchavir iti ravibhir bhūṣaṇair bhāti rādhā ||
yathā-
saṅgopyāṅgābharaṇa-paṭalīṃ rakta-citrāntarīyaṃ
śroṇau celaṃ tad-upari varaṃ daṇḍikākhyaṃ ca nīlam |
sarvāṅgānāvarayitum aye devi kiṃ te prayojyaṃ
dṛṣṭvā cāntar muditamanasotphullatām eti nāthaḥ ||
(vilāpa-kusumāñjalyāṃ 28)-
yā te kañculir atra sundari mayā vakṣojayor arpitā
śyāmācchādana-kāmyayā kila na sāsatyeti vijñāyatām |
kintu svāmini kṛṣṇa eva sahasā tat tām avāpya svayaṃ
prāṇebhyo'py adhikaṃ svakaṃ nidhi-yugaṃ saṃgopayaty eva hi ||
(bhakti-rasāmṛta-sindhau 3.5.8)-
mada-cakita-cakorī-cārutā-cora-dṛṣṭir
vadana-damita-rākārohiṇī-kānta-kīrtiḥ |
avikala-kala-dhautoddhūti-dhaureyaka-śrīr
madhurima-madhu-pātrī rājate paśya rādhā ||
evaṃ samayānurūpa-vastrādi-paridhāpanaṃ kartavyaṃ, tathā svarṇa-raupya-
mauktika-ratna-jaṭita-nānālaṅkārādikaṃ ca |
atha tilakādi-darśanārtham ādarśa-darśanaṃ, yathā (śrī-govinda-līlāmṛte 2.104-
105) śrīmad-īśvaryāḥ-
tadaiva samayābhijñā purastān maṇi-bandhanam |
ādarśaṃ darśayāmāsa sugandhā nāpitātmajā ||
sā kṛṣṇa-netra-kutukocita-rūpa-veṣaṃ
varṣmāvalokya mukure pratibimbitaṃ svam |
kṛṣṇopasatti-taralāsa varāṅganānāṃ
kāntāvalokana-phalo hi viśeṣa-veṣaḥ ||
atha śrīmad-īśvarasya śrī-bhāgavate (10.35.10)-
darśanīya-tilako vana-mālā-
divya-gandha-tulasī-madhu-mattaiḥ |
ali-kulair alaghu gītam abhīṣṭam
ādriyan yarhi sandhita-veṇuḥ ||
atha rāgānugīya-vidhivat pūjā-tulasī-samarpaṇaṃ yathā (10.30.1)-
kaccit tulasi kalyāṇi govinda-caraṇa-priye |
tad yathā-
mātas tulasi govinda-hṛdayānanda-kāriṇī ity ādi |
tato dhūpa-dīpādi-nivedanam-
sa dhūpa-dīpakaṃ śrīmad-govinda-mukha-paṅkajam |
śṛṅgāre ye tu paśyati te yānti paramaṃ padam |
tenāpi saha divyanti tal-loke śāśvatīḥ samāḥ ||

tataḥ pakvānna-nivedanaṃ | tataḥ karpūrādi-saṃskṛta-tāmbūlā-samarpaṇam | tato
nānā-vidhānna-vyañjana-piṣṭa-pūpa-pāyasa-sarasa-rasālādi-nivedanam |
atraiva śrī-govindaḥ priya-pūjāri-gosvāminaṃ prati dadhi-kaḍamānnaṃ svayaṃ
yācitavān | yathā-
dadhi-kaḍamānnaṃ miṣṭaṃ govinda-priya-pūjakaṃ svasya |
yācitvā yena nītaṃ taṃ vande svayaṃ bhagavantam ||
tata ārātrikaṃ, sarve militvā tad-darśanam | athārātrika-darśana-phalaṃ-
śṛṅgārātrikaṃ nāma govindasya sukhāvaham |
prema-bhakti-pradātāraṃ darśanāt pāpa-nāśakam ||
atha rājabhoga-vidhir likhyate | vastra-bhūṣādikaṃ samarpya tathaiva mandira-
sevakas tu tata āgatya mandira-dhautādikaṃ kṛtvā tato dhūpa-dīpaṃ ca nivedayet
| tat tu saṅgopanam | tataḥ pācakāḥ parama-rasikāḥ parama-sāvadhānā
niyatendriyā nānā-prakāra-śākādy-anna-vyañjana-roṭikā-pūpa-pāyasa-piṣṭakādi-
śikhariṇī-rasālādikaṃ lehya-coṣya-peya-carvya-ṣaḍ-rasa-nirmitaṃ suvarṇa-pātrādiṣu
pariveṣayanti | sva-sva-rtu-bhavaṃ phalādikaṃ ca | evam ekādaśyādi-vrata-dināni,
sad-ācārānusāreṇa śrī-prabhoḥ śrīmad-īśvaryā nitya-niyamita-pāka-racanādi
kartavyam | pūjako niyatendriyaḥ sāvadhānaḥ san bhojana-sāmagrīṃ vidhivad
rāgānugīya-matena daśa-ghaṭikāntaḥ samaprya samayān nivarti nivaset | pūjakasya
tu naivedya-samarpaṇe vijñaptir, yathā śrī-rūpa-gosvāmi-pādaiḥ śrī-padyāvalyāṃ
(118)-
kṣīre śyāmalayārpite kamalayā viśrāṇite phāṇite
datte laḍḍūni bhadrayā madhurase sobhābhayā lambhite |
tuṣṭiryā bhavatas tataḥ śataguṇāṃ rādhā-nideśān mayā
naste'smin puratas tvam arpaya hare ramyopahāre ratim ||
āhnika-kaumudyāṃ (3.9-10)-
śākādi-kramato'bhitoṣa-vaśataḥ sarvāṇi sad-vyañjanāny
ādaṃ mātṛ-mude bhaved api yathā paktrī-mano-rañjanā |
tān sarvān saha-bhojinaḥ sarasayā vācā sahan hāsayan
bhuñjadhvaṃ na parityajan kim apīty ekāntam āhlādayan ||
annaṃ vyañjanavat kiyat kiyad adaṃś cakre'nnavad vyañjanaṃ
paryāptaṃ na tathāpi lālasatayā vābhūd anuvyañjanam |
pratyekaṃ ca tad iṣṭa-piṣṭaka-kulaṃ tāṃ gorasānāṃ bhidām
ekaikāṃ ca kṛtābhinandanam adan saṃpipriye sarvadā ||
pūjakas tu śītala-jalādi samarpya mandirān nirgatya niyama-japādi kuryāt | japa-
niyamānte ca vidhivad ghaṇṭādi-vādyaṃ kṛtvā śrī-mandire praviśya tato jala-
sevakena datta-pāṭalādi-parivāsitayamunā-jalenācamanaṃ dattvā sukṣma-vastreṇa
mukha-mārjanādikaṃ kuryāt | tato mahā-prasādānayanaṃ tato mandira-sevakena
mandiramārjanaṃ | tatas tāmbūlādi-samarpaṇaṃ, yathā-
elā-lavaṅga-paripūrita-pūga-cūrṇaiḥ
karpūra-pūra-parivāsita-cūrṇa-vṛndaiḥ |
parṇaḥ sukartari -vikhaṇḍita-pārśva-bhāgais
tāṃ vīṭikāṃ sa bubhuje vara-nāgavallyāḥ ||
tato grīṣmārtau nānā-vidha-suvāsita-jala-nānā-vidha-jala-yantrādinā secanam |
evaṃ mantramaya-nānā-vījanādikaṃ ca | evaṃ sugandha-dravyādi purato dhāraṇam
| evaṃ sugandha-puṣpādibhir mālā-kuñja-kuṭīra-racanam | evaṃ varṣādiṣu yathā-
yogyaṃ jñeyam | tata ārātrikasya sarve militvā darśanam | tato darśana-phalaṃ,
yathā-
svayaṃ bhagavataḥ śrīmad-govindasya kṛpāmbudheḥ |
mahārājopacārākhyam ārātrikam anuttamam ||
ya idaṃ śraddhayā devi paśyen mantrī subhaktimān |
sa sarva-kāmān labhate bhaktiṃ tat-pādayoḥ parām ||
evaṃ śrīmad-īśvaryā bhojanācamana-tāmbūlādi-samarpaṇaṃ ca | tathā hi-
tābhyaḥ pariviveśānnaṃ tulasyā rūpa-mañjarī |
snehena mohinī yadvad devatābhyo'mṛtaṃ kramāt ||
tato ratna-khaṭṭopari śayyādi-racanaṃ tatra bhāva-yuktena manasā śayanaṃ kārayet
|
tataḥ sevāyāṃ mukhyo'dhikārī pūjaka-pācakādi-sarvāṃs tathākiñcanān vaiṣṇavān
ānīya tair militvā mahā-prasādasya mahad-bhaktyā ca-
anādi purato nyastaṃ cakṣuṣā gṛhyate mayā |
rasaṃ dāsasya jihvāyām aśnāmi kamalodbhava ||
bhuktaṃ yan nikhilāgha-saṅgha-śamanaṃ sarvendriyāhlādikaṃ |
saṃsārād vinivartakaṃ haripada-dvandve punaḥ prāpakam |[*ENDNOTE #4]
śrī-govindas tat prasādaś caraṇāmṛtam eva ca |
vastra-candana-mālyādi tulasī caika-rūpakam ||
sa ca punar madhyamādhikāri-guṇam āśritya teṣu vaiṣṇava-vargeṣu yathocita-
maryādā-mārga-rakṣaṇāya kṛpāpekṣā ity ādi-diśā tatra bhagavad-bhaktāya ca
vastrādi-vārṣikaṃ dattvā sneha-yuktena śrī-śrī-sevāyāṃ sāvadhānaṃ kṛtavān |
tataḥ sarve pūjakādayaḥ sva-sva-dehādi-vyāpāraṃ kṛtvā śrī-bhagavat-kathā-
śravaṇaṃ kuryuḥ | tataḥ sarve snānādikaṃ kṛtvā sva-sva-sevāyāṃ sāvadhānā
bhavanti |
tato'parāhne vidhivad dvārodghāṭanaṃ kṛtvā śrī-bhagavat-prabodhanaṃ tataḥ śrī-
mukha-prakṣālanādikaṃ tasmāt pakvānna-bhojanaṃ tasmād elā-lavaṅga-karpūrādi-
saṃskṛta-tāmbūlādi-samarpaṇam | tato dhūpa-dīpādi-samarpaṇaṃ ca tad-darśana-
phalaṃ ca -
utthāpane dhūpa-dīpaṃ ye paśyanti narā bhuvi |
te yānti paramaṃ viṣṇoḥ padaṃ śāśvatam avyayam ||
kanaka-nivaha-śobhā ity ādi | evaṃ śrīmad-īśvaryāś ca |
atha sandhyāratrika-vidhir likhyate | sandhyāyāṃ pakvānna-nivedanaṃ, tataḥ śītala-
jala-susaṃskṛta-tāmbūlādikaṃ ca | tato nīrājanaṃ mahā-maṅgalaṃ ca | tataḥ
paśyatāṃ deva-munīndra-manuṣyādīnāṃ gīta-vādyaiḥ saha jaya-jaya-śabdaḥ |
tathā hi ānanda-vṛndāvana-campvāṃ (13.141)-
go-dhūlī dhūmra-kamrālaka-lasad-alikas tiryag-uṣṇīṣa-bandhaḥ
preṅkholat kaiṅkarāta-stavaka-nava-kalo barhi-barhaṃ dadhānaḥ |
ābalāt kuṇḍala-śrīr dina-maṇi-kiraṇa-krānta-karṇotpalānto
niryan kiñjalka-rekhāc-churita-mṛdutara-svinna-gaṇḍānta-lakṣmīḥ ||
śrī-bhāgavate (10.35.15)-
savanaśas tad-upadhārya sureśāḥ
śakra-śarva-parameṣṭhi-purogāḥ |
kavaya ānata-kandhara-cittāḥ
kaśmalaṃ yayur aniścita-tattvāḥ ||
tato darśana-māhātmyam-
sandhyāyāṃ kṛṣṇa-devasya sārātrika-mukhaṃ narāḥ |
ye paśyanti tu te yānti tad-dhāma param avyayam ||
evaṃ śrīmad-īśvaryāś ca |
tataḥ śayanārātrika-vidhir likhyate | tataḥ pūjakaḥ śṛṅgāra-maṇi-maṇḍanādikam
uttārya yathā-rahaḥ yugma-vastrādi-paridhāpanam | evaṃ mālya-lepanādeś ca |
tataḥ kiyat-kṣaṇaṃ darśanārthaṃ virāmaṃ ca |
karpūrāvali-nindi cāru-vasanaṃ bibhran-nitambe vahann
uṣṇīṣaṃ vara-mūrdhni kāntam aruṇaṃ nidrā-vimiśrekṣaṇam |
svīkurvan sukhadaṃ manoratha-karaṃ māṅgalyārātrikaṃ
govindaḥ kuśalaṃ karoti bhavato rātry-anta-kāle sadā ||
tato bhojana-saṃskaraṇaṃ sumiṣṭa-susvādu-durdarśanīya-loka-praśaṃsya-svātma-
rocaka-bhagavad-rocaka-nānā-prakārānna-vyañjana-pakvānna-dugdhānna-
piṣṭakādi-samarpaṇam tatra gopanīya-dhūpa-dīpam | tato bhojana-nimittaṃ
samayāpekṣaṇam |

yat-sevayā vaśaḥ śrīmad-govindo nanda-nandanaḥ |
payasā saṃyutaṃ bhaktaṃ yācate karuṇāmbudhiḥ || iti pūrvaṃ darśitavān |
tasmād ācamanaṃ mukha-mārjanārthaṃ vastra-samarpaṇaṃ | tato mahā-
prasādānayanaṃ, tato mandira-sevakena bhojana-sthala-mārjanaṃ | tasmād elā-
lavaṅga-jātiphala-karpūrādi-saṃskṛta-tāmbūlādi-samarpaṇam |
tato haimante phalgulā-dhāraṇaṃ-
kauśeya-vastra-parinirmita-phalgulākhyaṃ
prāleya-vāraṇakaṃ bahu-mūlya-labhyam |
sauvarṇa-citra-paricitrita-sarva-deśam
ā-mastakāt pada-yugāvadhi śobhamānam ||
govindam ādi-puruṣaṃ vraja-rāja-putraṃ
paśyantam agnim amalaṃ bhagavantam īḍe |
varṇenāruṇam atulaṃ
bahu-ratna-citra-vicitrita-phalgulakam |
bibhrāṇaṃ govindaṃ
vihasad vadanaṃ kadā paśye ||
atha grīṣme taniyā-dhāraṇam-
sūkṣma-vastra-nirmitaṃ tribhāga-rūpa-khaṇḍitam |
sarva-prānta-deśa-svarṇa-sūtra-mauktikāñcitam ||
kṛṣṇa-deva-madhya-deśa-rājitaṃ virājitam |
grīṣma-tāpa-śoṣakaṃ suśīta-vastram āśraye ||
mukulita-kañcuka-dhāraṇam-
uṣṇīṣaṃ dadhad aruṇaṃ dhaṭīṃ
vicitrāṃ tad-upari ca bibhrāṇaḥ |
mukulita-kañcuka-bandhaḥ
śrī-govindo hṛdi sphuratu ||
evaṃ karpūra-parivāsita-śītala-jalaṃ yamunāyā nānā-vidha-sugandha-dravyaṃ
vījanādikaṃ ca |
tato daśa-ghaṭikāntarārātrikaṃ tad-darśana-phalaṃ-
ye paśyanti janāḥ śreṣṭhaṃ śayanārātrikaṃ hareḥ |
te tu govinda-devasya kṛpā-pūrṇā na saṃśayaḥ ||
tatra ratna-khaṭṭopari śayyādi-nirmāṇam | tatra khaṭṭādho rātri-sevanārthaṃ
suvāsita-śītala-jala-pakvānna-tāmbūlādi-sthāpanam | tato mandirān niṣkṛṣya
bhāva-yuktena manasā śayana-samayāpekṣaṇam | evaṃ śrīmad-īśvaryāś ca |
grantha-vistāra-bhiyā vistārya na likhyate | evaṃ pañca-vidhārātrika-darśana-
phalam-
maṅgalārātrim ārabhya cānte ca śayanāvadhi |
evam ārātrikaṃ pañca ye paśyanti janā bhuvi ||
te sarve vāñchitaṃ prāpya putraṃ pautraṃ dhanaṃ tathā |
ante govinda-devasya kṛpayā yānti tat-padam ||
śrī-vijaya-govindo, yathā-
śrī-rādhikā-mādhavikā-tamālaṃ
sakhī-tatī-valli-vasanta-vāyum |
rādhā-supadmāli-saroja-bandhuṃ
govindam īḍe vijayādi-varṇam ||
garbha-janmavatāṃ teṣāṃ kaṃsādīnāṃ jayāj jayaḥ |
mano-janma-kāma-jayād vijayaḥ parikīrtitaḥ ||
tvaṃ gavām indra ity āder govinda iti kathyate |
tasmād vijaya-govindaṃ budhā evaṃ vadanti hi ||
athavā yasya bhajanāt kāmādy-ari-jayāt tu tam |
kṛtvā vijaya-govindaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ ||
vande vijaya-govindaṃ govindādvaita-vigraham |
mano lagati govinde yasya sandarśanād dhruvam ||
atha śrī-mahāprabhoḥ śrī-vṛndāvanāgamana-kathā prācīnā-
śrīmat-kāśīśvaraṃ vande yat-prīti-vaśataḥ svayam |
caitanya-devaḥ kṛpayā paścimaṃ deśam āgataḥ ||
atha śrī-mahāprabhu-pārṣada-śrīmukha-śruta-kathā-ekadā śrī-mahāprabhuḥ
śrī-kāśīśvaraṃ kathitavān - bhavān śrī-vṛndāvanaṃ gatvā śrīla-rūpa-sanātanayor
antikaṃ nivasatu iti | sa tu tac chrutvā harṣa-vismito'bhūt | sarvajña-śiromaṇis tad-
dhṛdayaṃ jñātvā punaḥ kathitavān - śrī-jagannātha-pārśva-vartinaṃ śrī-kṛṣṇa-
vigraham ānīya kathitavān svayaṃ bhagavatānena mamābhedaṃ jānīhi | ata enaṃ
sevasva | tac chrutvā sa tūṣṇīṃ babhūva | tato vigrahasya gaura-vapuṣā śrī-kṛṣṇena
mahā-prabhunā ca ekatra bhojanaṃ kṛtam | tataḥ śrī-kāśīśvaro daṇḍavat praṇamya
gaura-govinda-vigrahaṃ śrī-vṛndāvnaaṃ prāpitavān | so'yaṃ śrī-govinda-pārśvarti-
śrī-mahāprabhuḥ | ato yathā śrī-govindasya sevā-vidhiḥ śrī-mahāprabhor api
tathā grantha-vistāra-bhiyā vistārya na likhyate |
pada-kāntyā jita-madano
mukha-kāntyā maṇḍita-kamala-maṇi-garvaḥ |
śrī-rūpāśrita-caraṇaḥ
kṛpayatu mayi gaura-govindaḥ ||
evaṃ śrī-mahāprabhor janma-yātrādi kartavyam | tathā śrī-mahāprabhoḥ
pārṣadānāṃ sevā | mukhyādhikāriṇām aprakaṭa-tithi-pālanaṃ ca kartavyam |
atha śrī-vṛndādevī-māhātmyam -
vṛndā vandita-caraṇā netrādibhir vṛndādika-vane |
yad vācā vṛkṣa-latāḥ kāle'kāle puṣpitāḥ syuḥ ||
cūḍāyāṃ cāru-ratnāmbara-maṇi-mukuṭaṃ bibhratīṃ mūrdhni devīṃ
karṇa-dvandvaṃ ca dīpte puraṭa-viracite kuṇḍale hāri-hīre |
niṣkaṃ kāñcīṃ suhārān bhuja-kaṭaka-tulākoṭikādīṃś ca vande
vṛndāṃ vṛndāvanāntaḥ surucira-vasanāṃ śrīla-govinda-pārśve ||
śrī-vṛndāyāś caraṇa-kamalaṃ sarva-lokaika-vandyaṃ
bhaktyā saṃsevyamānaṃ kali-kaluṣa-haraṃ sarva-vāñchāa-pradaṃ ca |
vaktavyaṃ cātra kiṃ vā yad anubhajanato durlabhe deva-lokaiḥ
śrīmad-vṛndāvanākhye nivasati manujaḥ sarva-duḥkhair vimuktaḥ ||
asyāḥ sva-prājñā likhyate - ekadā rātrau suptaṃ śrīmat-prabhuṃ śrī-haridāsa-
gosvāminaṃ prati vṛndayādideśe - aye śrīmad-rādhā-govinda-sevādhikārin ! mat-
prabhoḥ śrīmahā-prasādānnaṃ dātum arhasi | evaṃ sevā-vastra-bhūṣādikaṃ
śrīmad-īśvaryāś ca |
atha vārṣikā-yātrā-vidhir likhyate |
bhaktānāṃ vyadadhan mahotsavam ayaṃ netrārbudānāṃ param
svīkurvan prathamaṃ sumaṅgalataraṃ snānaṃ ca pañcāmṛtaiḥ ||[*ENDNOTE #5]
dadhi-madhu-khaṇḍa-dhṛtādīn śirasi dadhato devasya |
kim indra-nīla-śailopari śata-dhārā jāhnavī sarati ||[*ENDNOTE #6]
pañcamyāṃ prathame vasanta-samaye govinda-devo hariḥ |
yaṃ dṛṣṭvā bhava-padma-japa-prabhṛtayaḥ sadyaḥ kṛtārthaṃ gatāḥ
||[*ENDNOTE #7]
chalato brahmādi-devāś caraṇāmṛta-pānato lobhāt |
dhṛta-manuja-rūpa-veśaḥ pārṣada-bhaktān saṃyācate ||[*ENDNOTE #8]
pītaṃ kañcukam atulaṃ coṣṇīṣaṃ citra-dhaṭīṃ dhṛtaṃ devam |
dīvyantaṃ nija-priyayā śrī-govindaṃ sakhe paśya ||
yadyapi māgha-śrī-pañcamītaḥ phālgunī-paurṇamāsī-paryantaṃ vasantotsavaḥ
pravartate | tathā hi, phālguna-śukla-daśamītaḥ caitra-kṛṣṇa-pratipat-paryantaṃ
mukhyo vidhiḥ | teṣu pañca-dineṣu prabhuḥ priyayā sahitaḥ sadā virājate |
brahmādi-devatāḥ sarve paramānanda-nirvṛtāḥ |
indrādibhir militvātra vasanti vraja-maṇḍale ||
sarva-vraja-maṇḍala-mukhyatve śrī-govinda-sthalaṃ jñeyam | vasanta-vastrādikaṃ
ca paridadhāti |
divyai ratnair jaṭita-mukuṭaṃ kuṇḍale cāru-hāraṃ
niṣkaṃ kāñcīṃ supada-kaṭakāv aṅgade kaṅkaṇe ca |
pītaṃ vāsaś catuṣkaṃ maṇi-gaṇa-ghaṭitā mudrikāś cāṅguliṣu
bibhrāṇaṃ vāma-pārśve nija-priyatamayā sevitaṃ devam īḍe ||
tathā-
cūḍā-ratnaṃ sudivyaṃ maṇimaya-mukuṭaṃ kuṇḍale tāra-hārān
niṣkaṃ kāñcī-śalākā yuga-valaya-ghaṭā nūpurān mudrikāś ca |
śroṇau raktaṃ dukūlaṃ tad-uparama-tulaṃ cāru-nīlaṃ dadhānāṃ
divyantīṃ vāma-pārśve vraja-kumuda-vidho rādhikām āśraye'ham ||
atha vasantotsavaḥ-
nānā-prakāra-paṭa-vāsa-cayān kṣipantaḥ

pauṣpādi-kanduka-gaṇān mṛdu-kūpikāś ca |
premṇā sugandha-salilair jala-yantra-muktaiḥ
śrī-pūjaka-prabhṛtayaḥ siṣicuḥ sva-devam ||
nānā-varṇair gandha-cūrṇaiḥ prapūrṇair
ādau bhūr dyau vyānaśe dik vidik ca |
gandhāmbūnāṃ vṛṣṭi-saṃchinna-mūlair
lebhe paścāc citra-candrātapatvam ||
atha śrī-rāma-navamī-
uccasthe graha-pañcake suraguro sendau navamyāṃ tithau
lagne karkaṭake punar vasu-yute meṣaṃ gate pūṣaṇi |
nirgagdhuṃ nikhilāḥ palāśa-samidho medhyād ayodhyārāme
āvirbhūtam abhūd apūrva-vibhavaṃ yat kiñcid ekaṃ mahaḥ ||
vandāmahe maheśānaṃ hara-kodaṇḍa-khaṇḍanam |
jānakī-hṛdayānanda-candanaṃ raghunandanam ||
atha dolotsavaḥ-
śrīmad-vṛndāraṇya-kalpāga-mūle
nānā-puṣpair divya-hindola-madhye |
śrīmad-rādhā-śrīla-govinda-devau
bhaktālībhiḥ sevitau saṃsmarāmi ||
puṣpaiś cūḍāṃ mukuṭam atulaṃ kuṇḍale cāru-hīre
vakṣasy ārohayantīr vividha-sukusumair vanya-mālāṃ vahantam |
jānuny ārohayantīṃ bhramara-karṣiṇīṃ bibhrataṃ kāntayānyāṃ
nāmnā tāṃ vaijayantīṃ nija-priyatamayā paśya govinda-devam ||
puṣpaiḥ kuñjāvali-viracanā puṣpa-candrātapaś ca
dolā nānā-kusuma-racitā puṣpa-vṛndaiś ca veṇuḥ |
puṣpāraṇyaṃ lasati paritaḥ kṛtrimaṃ deva-sṛṣṭaṃ
cetthaṃ dole priya-parijanaiḥ sevyate deva-devaḥ ||
agrataḥ pṛṣṭhataḥ pārśve govindaṃ priyayā yutam |
hindole dolayāmāsus tat-sevaka-janā mudā ||
dolāyām atilolāyāṃ sā kāntā bhaya-vepitā |
kāntam āliṅgya hṛṣṭā taiḥ prema-bhaktais tadojjvalaiḥ |
jaya vṛndāvanādhīśa jaya vṛndāvaneśvari |
jaya nandānanda-kanda sarvānanda-vidhāyaka ||
iti brahmādayo devā gāyanto divi harṣataḥ |
puṣpa-varṣaṃ vikurvanti sva-sva-sevana-tat-parā ||
gandharva-vidyādhara-caraṇādayo
munīndra-devendra-gaṇāḥ samāhitāḥ |
tāṃ dolikāṃ dolayituṃ samutsukāḥ
svāyogyatām etya tato'vatasthire ||
ye mānavā bhāgya-bhājo divi devās tathaiva ca |
tair dṛṣṭaḥ priyayā yukto govindo dolanotsave ||
atha candanotsavaḥ (āryā-cchandaḥ)-
mama kurute mudam atulaṃ vaiśākhī śukla-tṛtīyā śubhadā |
yasyāṃ śrī-govindaś candana-paṅkaiḥ sevito bhaktaiḥ ||
divyaiś candana-paṅkaiḥ kuṅkuma-ghana-sāra-miśritair devam |
sarvāṅgeṣu viliptaṃ vande śrī-gaura-govindam ||
mastakopari coṣṇīṣe sarvāṅge kañcukopari
ghana-sārāñci-ghusṛṇa-candana-drava-carvitaḥ |
abhito bhakta-vṛndena gītā-vāditra-maṅgalaiḥ
sevito gaura-kṛṣṇo'yaṃ karotu tava maṅgalam ||
yathā-
vaiśākhaṃ tu samārabhya cāśvināvadhi yatnataḥ |
suvījanaṃ tu kartavyaṃ bhaktair yantrādinā hareḥ ||
gandha-candana-saṃmiśrair jalair atyanta-śītalaiḥ |
niṣecanaṃ prabhor agre jala-yantra-viniḥsṛtaiḥ ||
atha śrī-nṛsiṃha-caturdaśī-
āyāti śrī-nṛsiṃhasya śubhā jyaiṣṭhī caturdaśī |
dhinot cāntaraṃ sā me mahotsava-vidhānataḥ ||
sarvāvatāra-bījasya svayaṃ bhagavato hareḥ |
śrīmad-govinda-devasya nṛsiṃhāder abhedataḥ ||
tat-taj-janma-dineṣv eva sarveṣu vidhi-pūrvataḥ |
utsavaḥ kriyate bhaktair gīti-vāditra-nisvanaiḥ ||
caturdaśīṃ samārabhya divyānnam atiyatnataḥ |
nāmnā paryuṣitaṃ yat tu dadhyādika-samāyutam ||
athāṣāḍhe rathārūḍha-vidhiḥ-
āṣāḍhīyā tithiḥ śukla-dvitīyā śubha-dāyinī |
unmādayati devasya rathārūḍa-pariṣkriyā ||
atra bhojana-sāmagrī dviguṇīkṛtya kartavyā | bhūṣāveśādikaṃ sarvaṃ mahārāja-
kumāratvena kartavyam |
āyātā sakhi rādhe tava sukhadā śrāvaṇa-tṛtīyeyam |
kāraya bahu-maṇi-maṇḍanam atulaṃ dolāṃ samārabhya ||
ato vraja-maṇḍala-prasiddhāyāṃ śrāvaṇa-śukla-tṛtīyāyāṃ śrī-vṛṣabhānu-
nandinyāḥ śrīmad-īśvaryā dolārūḍha-mahotsavo yatnataḥ kartavyaḥ | evaṃ pavitrā
dvādaśī saubhāgya-paurṇamāsī ca |
atha bhādre śrī-janmāṣṭamī-
yasmin dine prasūyeta devakī tvāṃ janārdana |
tad dinaṃ brūhi vaikuṇṭha kurmas te tatra cotsavam ||[*ENDNOTE #9]
sphurati kathaṃ mama satataṃ vāma-netraṃ vicāraya sakhi tvam |
jñātaṃ cāyatīdaṃ janma-dinaṃ kṛṣṇa-candrasya ||
bhadre tu bhadradā ceyaṃ śrī-harer janmanas tithiḥ |
lokato vidhitas tatra cotsavaḥ kriyate budhaiḥ ||
nardanto dadhi-dhṛta-kardameṣu bhaktāḥ
kūrdantaḥ punar api tat kṣipanta ārāt |
anyon'nyaṃ śirasi mukhe ca pṛṣṭha-deśe
ānandāmṛta-jaladhau lipanti magnāḥ ||
janma-vāsaram ājñāya vraja-rāja-sutasya hi |
vraja-maṇḍalataḥ sarve āgatā vraja-vāsinaḥ ||
nānā-dig-deśataś caiva govinda-priya-kiṅkarāḥ |
divya-mālyāmbara-dharāḥ putra-dāra-samanvitāḥ ||
vandino gāyakāś caiva nartakā vādakāś ca ye |
divya-veśa-dharās te tu nanṛtuḥ papaṭhur jaguḥ ||
gāyanto mṛdu-madhuraṃ vandi-gaṇāḥ paṭhanti bhṛśam uccaiḥ |
vṛttiṃ vināpi te te yācante pāritoṣikaṃ tebhyaḥ ||
evaṃ janma-kṣaṇe prāpte pañcāmṛta-jalair mudā |
jaya-śabdaṃ prakurvantaḥ snāpayanti nijaṃ prabhum ||
bhaktānāṃ vyadadhan mahotsavamayaṃ netrārbudānāṃ paraṃ
svīkurvan prathamaṃ sumaṅgalataraṃ snānaṃ ca pañcāmṛtaiḥ |
aṣṭamyāṃ sutithau niśārdha-samaye govinda-devo harir
yaṃ dṛṣṭvā bhava-padmaja-prabhṛtayaḥ sadyaḥ kṛtārthaṃ gatāḥ ||
chalato brahmādi-devāś caraṇāmṛta-pānato lobhāt |
dhṛta-manuja-rūpa-veśāḥ pārṣada-bhaktān saṃyācante ||
iti brahmādayo devā gāyanto divi harṣataḥ |
puṣpa-vṛṣṭiṃ vikurvanti sva-sva-sevana-tatparāḥ ||
divi deva-gaṇāḥ sarve āgatās tad-dine śubhe |
tad ye paśyanti tad-rātrau te kṛtārthās tu bhūtale ||
cakṣuṣmantas tu te proktāḥ prabhoḥ pārśvaṃ vrajanti ca ||
ānanda-vṛndāvana-campvāṃ dvitīya-stavake (17-19)-
evaṃ paripūrṇa-maṅgala-guṇatayā dūṣaṇa-dvāparānte dvāparānte nirantarāla-
bhādrapade bhādrapade māsi māsite pakṣe'pakṣepa-rahite hite rasamaye guṇa-gaṇa-
rohiṇīṃ rohiṇīṃ sarati sudhākare sudhākare yoge yogeśvareśvaro madhye
kṣaṇadāyāḥ kṣaṇadāyāḥ pūrṇānandatayā jīvavaj-jananī-jaṭhara-
saṃbandhābhāvād bandhābhāvāc ca kevalaṃ vilasat-karuṇayāruṇayā tathāvidha-
līlālī-lāsikayā kayācana purandara-dig-aṅganotsaṅga iva rajanīkaraḥ sva-
prakāśatayā prādurbhāvam eva bhāvayan agre pūrva-pūrvajani janita-tapaḥ
saubhāgya-phalenopalabdhi-pitṛ-mātṛ-bhāvayoḥ śrī-vasudeva-devakyor vāsudeva-
svarūpeṇāvirbhāvaṃ bhāvayitvā stanandhayatvābhimānam eva kṣaṇaṃ tayoḥ
prakaṭayya paścān nitya-siddha-pitṛ-mātṛ-bhāvayoḥ śrī-nanda-yaśodayor api śrī-
govinda-priya-ramaṇī-gaṇeṣu mukhyā rādheyaṃ trijagati rājate svayaṃ śrīḥ priyāli-
premonnā janimāpa jananyāḥ |
atha śrī-vāmanābhiṣekādi |
atha śarat-paurṇamāsyāṃ, yathā-
ghana-praṇaya-medurau śarad-amanda-candrānanau
kirīṭa-mukuṭe dhṛtau vidhṛta-nīla-pītāmbarau |

śrat-sukhada-kānane sarasa-yoga-pīṭhāsane
puraḥ kalaya nāgaro madhura-rādhikā-mādhavau ||
śarac-candramasau rātrau śrīmantaṃ nandanandanam |
śrama-yuktaṃ rāsa-lāsyāt priyayā ca sakhī-gaṇaiḥ ||
divya-mālyāmbara-dharaṃ naṭa-veśocitaṃ harim |
dhyāyed vṛndāvane ramye yamunā-puline vane ||
prapānakādi-śītānnaṃ nānā-pakvānna-saṃyutam |
sādhako bhojayitvā taṃ santuṣṭaḥ sa-sakhī-gaṇam |
śeṣānnaṃ cādareṇātha gṛhṇīyād vaiṣṇavaiḥ saha ||
athāmāvasyā dīpa-dānaṃ, yathā-
amāvāsyā kārttikīyaṃ viśeṣāt śubha-dāyinī |
yatra dīpa-pradānena tuṣṭo bhavati keśavaḥ ||
cala cala naya naya bho bho govinde copaḍhaukanam |
divyaṃ paśyāmo mukha-padmaṃ dāsyāmo dīpa-mālikās tatra ||
iti kṛtvā pragāyanti pralapanti punaḥ punaḥ |
puravāsi-janāḥ sarve viśeṣād vraja-vāsinaḥ ||
agrataḥ pṛṣṭhataḥ pārśve muṇḍakopari veśmani |
dīpa-mālāḥ pradāsyanti govinda-prīti-dāyikāḥ ||
yamunāyās taṭe kecit tīrthe kecij jale tathā |
vṛndāvane prakurvanti dīpamālā-mahotsavam ||
divi deva-gaṇāḥ sarve prabhor ājñā-parāyaṇāḥ |
dāsyanti vāñchitān teṣāṃ dīpa-mālāṃ prakurvatām ||
vande'haṃ śrīla-govindaṃ bhaktānugraha-vigraham |
darśanād dīpa-mālāyāḥ prasannānanda-locanam ||
[atha anna-kūṭam -]
anna-kūṭaṃ samāyāntaṃ kārttike paramotsavam |
jñātvā samutsukāḥ sarve govinda-priya-pārṣadāḥ ||
kartuṃ bhojana-sāmagrīṃ paramānanda-dāyinīm |
śrīmad-govinda-devasya govardhana-dharasya ca ||
nānānna-vyañjanaṃ pūpa-piṣṭakair bahudhā kṛtam |
tat-tad-dravyādi-bhedena caturaiḥ pācakādibhiḥ ||
tair anna-kūṭaṃ saṃsthāpya yathā govardhano giriḥ |
tasya pārśve dhṛtaṃ sarvaṃ vyañjanādikam uttamam ||
pakvānnāni tathānyāni bahu-yatna-kṛtāni ca |
go-rasānāṃ bahuvidhaṃ rasālādika-bhedataḥ ||
śrīmad-bhagavato'gre tat kūṭaṃ yatna-kṛtaṃ kṛtam |
yad anna-kūṭaṃ saṃvīkṣya santuṣṭo bhavati prabhuḥ ||
bhuṅkte bahu-prīta-manā devānāṃ janayan sukham |
prabhor agre tu tat kūṭaṃ ye paśyanti narā bhuvi ||
bhāgya-bhājas tu te loke triṣu lokeṣu durlabhāḥ |
dadhy-ādinānna-pūpais tad anna-kūṭaṃ śubhaṃ mahat ||
parikramaṇakaṃ kṛtvā tato bandhu-janaiḥ saha |
mahad-ārātrikaṃ nāma ye paśyanti janā bhuvi ||
teṣāṃ bhāgyaṃ na vaktavyaṃ sahasra-vadanair api |
dhana-dhānyādi-saṃyuktāḥ putra-dāra-samanvitāḥ ||
mahad-bhogaṃ bhuri kṛtvā cānte vaikuṇṭham āpnuyuḥ |
prasādam anna-kūṭasya ye janāḥ param ādarāt |
vaiṣṇavān bhojayanto vai bhuñjeyur bhakti-tat-parāḥ ||
teṣāṃ vrata-phalaṃ devi koṭi-koṭi-guṇaṃ bhavet |
svalaṅkṛtānāṃ tu gavāṃ pūjā kāryā tataḥ śubhā ||
atha gopāṣṭamī-darśanaṃ, yathā (10.21.5)-
barhāpīḍaṃ naṭavara-vapuḥ karṇayoḥ karṇikāraṃ
bibhrad-vāsaḥ kanaka-kapiśaṃ vaijayantīṃ ca mālām |
randhrān veṇor adhara-sudhayā pūrayan gopa-vṛndair
vṛndāraṇyaṃ sva-pada-ramaṇaṃ prāviśad gītakīrtiḥ ||
tad-darśana-phalam-
gopāṣṭmyāṃ tu devasya ye paśyanti harer mukham |
dūrān naśyanti pāpāni tasmin bhaktiś ca jāyate ||
dhyāyed govinda-devaṃ nava-ghana-madhuraṃ divya-līlāṃ naṭantam ity ādi
pūrvavat |
prabodhanyāṃ yugala-darśanaṃ, yathā-
prabodhanyās tu govindaṃ ye paśyanti priyāyutam |
narāṇāṃ kṣīṇa-pāpānāṃ tad-bhaktir acalā bhavet ||
yathā (Premendu 12)-
prabodhinī niśānṛtya-māhātmya-bhara-darśinī |
candrakānti-carī sarva-gāndharva-bakula-pāvanī ||
dvādaśyāṃ kārttikādi-vrata-mahotsavaḥ kartavyaḥ | mārga-śīrṣe pauṣe
khecaḍānnaṃ, yathā-
pauṣe tuṣāra-ghore'smin rasikaiḥ kṛṣṇa-pārṣadaiḥ |
suvicārya kṛtaṃ tatra khecaḍānnaṃ prabhu-priyam ||
divya-vāsam atīdhānya-taṇḍulaṃ mudgakaṃ tathā |
samabhāgaṃ tu kiñcid vā viṣamaṃ parikalpitam ||
himartau vihitaṃ yuktaṃ loka-śāstra-vidhānataḥ |
hiṅguṃ trijātaṃ maricaṃ lavaṇaṃ cādrakaṃ tathā ||
loka-prasiddhaṃ yac cānyad viśeṣāc chuddha-go-ghṛtam |
caturaiḥ karmakāraiś ca tathā catura-pācakaiḥ ||
yathāyogyaṃ tu tair dravyaiḥ pacyate bahu-yatnataḥ |
sudarśanīya sukhadaṃ rocakaṃ puṣṭi-kārakam ||
sumiṣṭaṃ dadhikaṃ caiva tathānyad vyañjanādikam |
prītito loka-paryāyam ati praṇayakaṃ hareḥ |
lavaṅgailendu-maricaiḥ saṃyutaiḥ śarkarā-cayaiḥ |
nānā-deśa-bhavair nānā-phala-śasya-cayais tathā ||
kṛtaṃ laḍḍu-varaṃ yatnād bahu-prema-bhareṇa ca |
yad dṛṣṭvā bhojanāt kṛṣṇo jāyate hy atiharṣitaḥ ||
prabhor harṣāt tu bhaktānām atiharṣaiḥ prajāyate |
kurvann anudinaṃ tat tu govinda-prīti-dāyakam ||
tulyāntarīya-vastrādi tathā caivāgni-sevanam ||
vande'haṃ śrīla-govindaṃ trikāle nitya-vigraham |
bhajanād yasya nityatvaṃ nityatve tasya kā kathā ||
draṣṭuṃ na yogyā vaktuṃ vā triṣu lokeṣu te'dhamāḥ |
śrī-govinda-pada-dvandve vimukhā ye bhavanti hi ||
govinda-pārṣadān vande tadvat kāla-traye sthitān |
yeṣāṃ smaraṇa-mātreṇa sarvābhīṣṭa-phalaṃ labhet ||
yeṣāṃ govinda-devasya naityikī vārṣikī tathā |
sevā saṃkṣepato mukhyā mayātra parikīrtitā ||
kiṃ ca (BRS 2.1.49)-
rāgaḥ saptasu hanta ṣaṭsv api śiśor aṅgeṣv alaṃ tuṅgatā
vistāras triṣu kharvatā triṣu punar gambhīratā ca triṣu |
dairghyaṃ pañcasu kiṃ ca pañcasu sakhe saṃprekṣyate sūkṣmatā
dvātriṃśad-vara-lakṣaṇaḥ katham asau gopeṣu sambhāvyate ||
rāga iti vrajeśvaraṃ prati kvacit tat-sama-vayaso gopasya vākyam idam | saptasu
netrānta-pādaka-rata-latālpa-dharoṣṭha-jihvā-nakheṣu | ṣaṭsu vakṣaḥ skandha-
nakha-nāsikā-kaṭi-mukheṣu | pañcasu nāsā-bhuja-netra-hanū-jānuṣu | punaḥ
pañcasu tvak-keśāṅguli-dantāṅguli-parvasu | tathaiva mahā-puruṣa-lakṣaṇaṃ
sāmudraka-prasiddheḥ | dvātriṃśad varāṇi tal-lakṣaṇebhyo'nyebhyo'pi śreṣṭhāni
lakṣaṇāni yasya saḥ | gopeṣu katham iti bhagavad-avatārādiṣu
etādṛśīatvāśravaṇād iti bhāvaḥ |
karayoḥ kamalaṃ tathā rathāṅgaṃ
sphuṭa-rekhāmayam ātmajasya paśya |
pada-pallavayoś ca vallavendra
dhvaja-vajrāṅkuśa-mīna-paṅkajāni || (BRS 2.1.51)
karayor iti kasyāścid vṛddha-gopyā vacanam | upalakṣaṇāny evaitāni cihnāni
padma-purāṇādi-dṛṣṭyānyāny apy asādhāraṇāni jñeyāni | tāni yathā padma-
purāṇe-
śṛṇu nārada vakṣyāmi padayoś cihna-lakṣaṇam |
bhagavan kṛṣṇa-rūpasya hy ānandaika-sukhasya ca ||
avatārā hy asaṅkhyātāḥ kathitā me tavāgrataḥ |
paraṃ samyak pravakṣyāmi kṛṣṇas tu bhagavān svayam ||
devānāṃ kārya-siddhy-artham ṛṣīṇāṃ ca tathaiva ca |
āvirbhūtas tu bhagavān svānāṃ pirya-cikīrṣayā ||
yair eva jñāyate devo bhagavān bhakta-vatsalaḥ |
tāny ahaṃ veda nānyo'pi satyam etan mayoditam ||
ṣoḍaśaiva tu cihnāni mayā dṛṣṭāni tat-pade |

dakṣiṇenāṣṭa-cihnāni itare sapta eva ca ||
dhvajāḥ padmaṃ tathā vajram aṅkuśo yava eva ca |
svastikaṃ cordhva-rekhā ca aṣṭa-koṇas tathaiva ca ||
saptānyāni pravakṣyāmi sāmprataṃ vaiṣṇavottama |
indra-cāpaṃ trikoṇaṃ ca kalasaṃ cārdha-candrakam ||
ambaraṃ matsya-cihnaṃ ca goṣpadaṃ saptamaṃ smṛtam |
aṅkāny etāni bho vidvan dṛśyante tu yadā kadā ||
kṛṣṇākhyaṃ tu paraṃ brahma bhuvi jātaṃ na saṃśayaḥ |
dvayaṃ vātha trayaṃ vātha catvāraḥ pañca eva vā ||
dṛśyante vaiṣṇava-śreṣṭha avatāre kathañcana ||
ṣoḍaśaṃ tu tathā cihnaṃ śṛṇu devarṣi-saptam |
jambū-phala-samākāraṃ dṛśyate yatra kutracit ||
śāstrāntare tu śaṅkha-cakra-cchatrāṇi jñeyāni |
atha kara-dhyānam-
śaṅkhārdhendu-yavāṅkuśair ari-gadā-chatra-dhvajaiḥ svastikair
yūpābja-siṃhalair dhanuḥ pavighaṭeḥ śrī-vṛkṣamīneṣubhiḥ |
nandāvarta-cayais tathāṅguli-gatair etair nijair lakṣaṇaiḥ
bhrātaḥ śrī-puruṣottamatva-gamakair jānīhi rekhāṅkitaiḥ ||
atha manda-hāsyaṃ (kṛṣṇa-karṇāmṛte 99)-
akhaṇḍa-nirvāṇa-rasa-pravāhair
vikhaṇḍitāśeṣa-rasāntarāṇi |
ayantritodvānta-sudhārṇavāni
jayanti śītāni tava smitāni ||
padmādi-divya-ramaṇī-kamanīya-gandhaṃ
gopāṅganā-nayana-bhṛṅga-nipīyamānam |
kṛṣṇasya veṇu-ninadārpita-mādhurīkam
āsyāmbuja-smita-marandam ahaṃ smarāmi ||
(brahma-saṃhitāyāṃ 5.31)-
ālola-candraka-lasad-vanamālya-vaṃśī-
ratnāṅgadaṃ praṇaya-keli-kalā-vilāsam |
śyāmaṃ tri-bhaṅga-lalitaṃ niyata-prakāśaṃ
govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi ||
śrī-hari-bhakti-vilāse (18.31-37)-
evaṃ purāṇa-tantrādi dṛṣṭvātredaṃ vilikhyate |
lalāṭāc civukāntaṃ syāt śrīmukhaṃ dvādaśāṅgulam ||
tatrānanaṃ bhāga ekas tatraiva caturaṅgulam |
lalāṭaṃ nāsikā tadvad gulpham ardhāṅgulaṃ bhavet ||
ardhāṅgulo'dharas tūrdhvo'paraś caikāṅgulo mataḥ |
dvy-aṅgulaṃ cibukaṃ cātha grīvā syāt caturaṅgulā ||
vakṣo-bhogo bhaved anyas tasmān nābhy-avadhiḥ paraḥ |
tato'paraś ca meḍhrāntas tasmād uru-vibhāgakau ||
tathā dvibhāgike jaṅghe jānunī caturaṅgule |
pādau ca tat-samāv itthaṃ dairghya-bhāgā navoditāḥ ||
kutrāpy uccāt lalāṭasyopariṣṭātry-aṅgulaṃ śiraḥ |
tadvad grīvā jānu-pādās tathāpi syur navaiva te ||
iti syāt sarvato dairghye sāṣṭottara-śatāṅgulāḥ ||
tad yathā idam eva rahasyam-yadyapi tiryaṅ-narādiṣu bhagavato janma, tathāpi
svecchayā gauḍa-deśe tad-deśīyān brāhmaṇān sarva-śreṣṭhān vijñāya teṣāṃ kule
śrī-kṛṣṇa-caitanya-nityānandādvaitādayo janma svīkurvantaḥ | ato
mahāprabhuṇāṅgīkṛteṣu gauḍotkala-dākṣiṇātya-pāścātyeṣu gauḍa-deśa-nivāsina
eva bahavaḥ pārṣadāḥ | te khalu mahat-kula-prasūtās teṣāṃ bhojanādi-vyavahāraḥ
sat-kula-prasūtān gauḍīyān brāhmaṇān vinā na sambhavati | tathā hi-nijatve
gauḍīyān iti jñātvā sarvajña-śiromaṇir mahāprabhuḥ śrī-rūpa-sanātanau
nijāntaraṅgau vijñāpya tayoḥ sarva-śaktiṃ saṃcārya paścima-deśe svīya-vitaraṇa-
bhakta-bhūpatvena sthāpitavān | tad-dvārā nija-prakaṭana-hetu-bhūtaṃ vāñchā-
traya-samullasita-paramāntaraṅga-rūpasyātula-bhajana-ratnasya lupta-tīrthādeś ca
prakaṭanāt, svayaṃ prakāśa-śrī-govindādi-svarūpa-rāja-sevā prakāśāc ca |
tābhyāṃ ca punaḥ śrī-vṛndāvanaṃ gatvā śrī-śrī-sevādikaṃ parivāre tat samarpitam
| na tu nija-pārśva-vartiṣu śrī-gopāla-bhaṭṭa-śrī-raghunātha-dāsādiṣu svato
bhagavan-mantra-gṛhīta-sva-bhrātuṣputra-śrī-jīva-gosvāmiṣu ca | aho parama-
bhāgavatānāṃ maryādā-rakṣaṇa-svabhāvaḥ svayaṃ caite sevā-samaye mandire na
praviśanti ca | kim utānyat | etat tu śrī-caitanya-caritāmṛtādau prasiddhaṃ vartate
|
iti śrī-govinda-deva-sevādhipati-śrī-haridāsa-gosvāmi-caraṇānujīvi-rādhākṛṣṇa-
dāsodīritā sādhana-dīpikā dvitīyā kakṣā

2.3

(3)
tṛtīya-kakṣā
atha dhīra-lalitasya śrīmad-govinda-devasya (BRS 2.1.63)-
vayaso vividhatve'pi sarva-bhakti-rasāśrayaḥ |
dharmī kiśora evātra nitya-nānā-vilāsavān ||
tad yathā (BRS 2.1.308-312)-
vayaḥ kaumāra-paugaṇḍa-kaiśoram iti tat tridhā ||
kaumāraṃ pañcamābdāntaṃ paugaṇḍaṃ daśamāvadhi |
ā-ṣoḍaśāc ca kaiśoraṃ yauvanaṃ syāt tataḥ param ||
aucityāt tatra kaumāraṃ vaktavyaṃ vatsale rase |
paugaṇḍaṃ preyasi tat-tat-khelādi-yogataḥ ||
śraiṣṭhyam ujjvala evāsya kaiśorasya tathāpy adaḥ |
prāyaḥ sarva-rasaucityād atrodāhriyate kramāt ||
ādyaṃ madhyaṃ tathā śeṣaṃ kaiśoraṃ trividhaṃ bhavet ||
tatra madhyaṃ yathā (BRS 2.1.320-324)
ūru-dvayasya bāhvoś ca kāpi śrīr urasas tathā |
mūrter mādhurimādyaṃ ca kaiśore sati madhyame ||
yathā -
spṛhayati kari-śuṇḍā-daṇḍanāyoru-yugmaṃ
garuḍa-maṇi-kavāṭī-sakhyam icchaty uraś ca |
bhuja-yugam api dhitsaty argalāvarga-nindām
abhinava-taruṇimnaḥ prakrame keśavasya ||
mukhaṃ smita-vilāsāḍhyaṃ vibhramottarale dṛśau |
tri-jagan-mohanaṃ gītam ity ādir iha mādhurī ||
yathā -
anaṅga-naya-cāturī-paricayottaraṅge dṛśau
mukhāmbujam udañcita-smita-vilāsa-ramyādharam |
acañcala-kulāṅganā-vrata-viḍambi-saṅgītakaṃ
hares taruṇimāṅkure sphurati mādhurī kāpy abhūt ||
vaidagdhī-sāra-vistāraḥ kuñja-keli-mahotsavaḥ |
ārambho rāsa-līlāder iha ceṣṭādi-sauṣṭhavam ||
ṭīkā śrīmaj-jīva-gosvāmi-caraṇānāṃ madhye śeṣa-vayasa-prāyaḥ sarvatra
samānatvam | iha madhye ceṣṭādi-sauṣṭhavaṃ, yathā (BRS 2.1.325)-
vyaktālakta-padaiḥ kvacit pariluṭhat-piñchāvataṃsaiḥ kvacit
talpair vicyuta-kāñcibhiḥ kvacid asau vyākīrṇa-kuñjotkarā |
prodyan-maṇḍala-bandha-tāṇḍava-ghaṭālakṣmollasat-saikatā
govindasya vilāsa-vṛndam adhikaṃ vṛndāṭavī śaṃsati ||
dhīra-lalita-lakṣaṇam (BRS 2.1.230-2) -
vidagdho nava-tāruṇyaḥ parihāsa-viśāradaḥ |
niścinto dhīra-lalitaḥ syāt prāyaḥ preyasī-vaśaḥ ||
yathā --
vācā sūcita-śarvarī-rati-kalā-prāgalbhyayā rādhikāṃ
vrīḍā-kuñcita-locanāṃ viracayann agre sakhīnām asau |
tad-vakṣo-ruha-citra-keli-makarī-pāṇḍitya-pāraṃ gataḥ
kaiśoraṃ saphalī-karoti kalayan kuñje vihāraṃ hariḥ ||
govinde prakaṭaṃ dhīra-lalitatvaṃ pradarśyate |
udāharanti nāṭya-jñāḥ prāyo'tra makara-dhvajam ||
ataeva dhīra-lalita-lakṣaṇasthāyika-śrī-govinda-deve madhya-kaiśoraṃ vyakaṃ
dṛśyate |
antaḥpuras tu devasya madhye pūryā manoharam |
maṇi-prākāra-saṃyuktaṃ vara-toraṇa-śobhitam ||
vimānair gṛhamukhyaiś ca prāsādair bahubhir vṛtam |
divyāpasarogaṇaiḥ strībhiḥ sarvataḥ samalaṅkṛtam ||
madhye tu maṇḍapaṃ divyaṃ rājasthānaṃ mahotsavam |
māṇikya-stambha-sahasra-juṣṭaṃ ratna-mayaṃ śubham ||
nitya-muktaiḥ samākīrṇaṃ sāma-gānopaśobhitam |
madhye siṃhāsanaṃ ramyaṃ sarva-veda-mayaṃ śubham ||
dharmādi-daivatair nityair vṛtaṃ vedamayātmakaiḥ |
dharma-jñāna-mahaiśvarya-vairāgyaiḥ pāda-vigrahaiḥ ||
vasanti madhyame tatra vahni-sūrya-sudhāṃśavaḥ |
kūrmaś ca nāgarājaś ca vainateyas trayīśvaraḥ ||
chandāṃsi sarva-mantrāś ca pīṭha-rūpatvam āsthitāḥ |
sarvākṣara-mayaṃ divyaṃ yoga-pīṭham iti smṛtam ||
tan-madhye'ṣṭa-dalaṃ padmam udayārka-sama-prabham |
tan-madhye karṇikāyāṃ tu sāvitryāṃ śubha-darśane ||
īśvaryā saha deveśas tatrāsīnaḥ paraḥ pumān |
indīvara-dala-śyāmaṃ sūrya-koṭi-sama-prabhaḥ ||
iti tṛtīya-kakṣā

2.161

(4)
caturtha-kakṣā
atha śrī-gopāla-deva-mantra-māhātmyam |
mantrās tu kṛṣṇa-devasya sākṣād bhagavato hareḥ |
sarvāvatāra-bījasya sarvato vīryavattamā ||
tathā ca bṛhad-gautamīye śrī-govinda-vṛndāvanākhye-
sarveṣāṃ mantra-varyāṇāṃ śreṣṭho vaiṣṇava ucyate |
viśeṣāt kṛṣṇa-manavo bhoga-mokṣaika-sādhanam ||
yasya yasya ca mantrasya yo yo devas tathā punaḥ |
abhedāt tan-manūnāṃ ca devatā saiva bhāṣyate ||
kṛṣṇa eva paraṃ brahma saccidānanda-vigrahaḥ |
smṛti-mātreṇa teṣāṃ vai bhukti-mukti-phala-pradaḥ ||
tatrāpi bhagavattāṃ svāṃ tanvato gopa-līlayā |
tasya śreṣṭhatamā mantrās teṣv apy aṣṭādaśākṣaraḥ ||
athāṣṭādaśākṣara-māhātmyaṃ tāpanī-śrutiṣu
oṃ munayo ha vai brahmāṇam ūcuḥ | kaḥ paramo devaḥ | kuto mṛtyur bibheti |
kasya jñānenākhilaṃ jñātaṃ bhavati | kenedaṃ viśvaṃ saṃsaratīti | tān u hovāca
brāhmaṇaḥ -- kṛṣṇo vai paramaṃ daivatam | govindān mṛtyur bibheti | gopī-jana-
vallabha-jñānenākhilaṃ jñātaṃ bhavati | svāhayedaṃ saṃsaratīti | tam u hocuḥ | kaḥ
kṛṣṇo govindaḥ ko'sau gopī-jana-vallabhaḥ kaḥ kā svāheti | tān uvāca brāhmaṇaḥ
pāpa-karṣaṇo go-bhūmi-veda-vidito veditā gopī-janāvidyā-kalā-prerakas tan-māyā
ceti | sakalaṃ paraṃ brahmaiva tat | yo dhyāyati rasati bhajati so'mṛto bhavati so'mṛto
bhavatīti | te hocuḥ -- kiṃ tad-rūpaṃ kiṃ rasanaṃ kathaṃ vāho tad-bhajanaṃ | tat
sarvaṃ vividiṣatām ākhyāhīti | tad u hovāca hairaṇyaḥ -- gopa-veśam abhrābhaṃ
taruṇaṃ kalpa-drumāśritam || (GTU 1.2-8)
kiṃ ca, tatraivāgre --
bhaktir asya bhajanam | tad ihāmutropādhi-nairāsyenaivāmuṣmin manaḥ-kalpanam
| etad eva ca naiṣkarmyam |
kṛṣṇaṃ taṃ viprā bahudhā yajanti
govindaṃ santaṃ bahudhārādhayanti |
gopījana-vallabho bhuvanāni dadhre
svāhāśrito jagad ejayjat sva-retāḥ

2.162

(GTU 1.14-15)
vāyur yathaiko bhuvanaṃ praviṣṭo
janye janye pañca-rūpo babhūva |
kṛṣṇas tathaiko'pi jagad-dhitārthaṃ
śabdenāsau pañca-pado vibhāti

2.163

iti | (GTU 1.16)
kiṃ ca tatraivopāsana-vidhi-kathanānantaram -
eko vaśī sarvagaḥ kṛṣṇa īḍya
eko'pi san bahudhā yo vibhāti |
taṃ pīṭhasthaṃ ye'nubhajanti dhīrās
teṣāṃ sukhaṃ śāśvataṃ netareṣām

2.164

(GTU
nityo nityānāṃ cetanaś cetanānām
eko bahūnāṃ yo vidadhāti kāmān |
taṃ pīṭhagaṃ ye'nubhajanti dhīrās
teṣāṃ siddhiḥ śāśvatī netareṣām

2.165

etad viṣṇoḥ paramaṃ padaṃ ye
nitya-muktāḥ saṃyajante na kāmān |
teṣām asau gopa-rūpaḥ prayatnāt
prakāśayed ātma-padaṃ tadaiva

2.166

yo brahmāṇaṃ vidadhāti pūrvaṃ
yo vidyās tasmai gopāyati sma kṛṣṇaḥ |
taṃ ha daivam ātma-buddhi-prakāśaṃ
mumukṣur vai śaraṇam anuvrajeta

2.167

japa-saṅkhyā yathā gautamīya-tantre (15.4)-anena lakṣa-jāpena kṛṣṇaṃ paśyati
cakṣuṣā | aneneti pratyakṣeṇa svarūpeṇa svapnena vā kṛṣṇa-sākṣātkāro bhavatīty
arthaḥ |
puraścaraṇādi-vidhis tu śrī-brahma-saṃhitā-gopāla-tāpanī-hari-bhakti-vilāsa-
ṭīkāyāṃ draṣṭavyaḥ | sa tu viśeṣato yoga-pīṭhe draṣṭavyaḥ |
oṃkāreṇāntaritaṃ ye japanti
govindasya pañcapadaṃ manum |
teṣām asau darśayed ātma-rūpaṃ
tasmān mumukṣur abhyasen nitya-śāntyai

2.168

tasmād anye pañcapadād abhūvan
govindasya manavo mānavānām |
daśārṇādyās te'pi saṅkrandanādyair
abhyasyante bhūti-kāmair yathāvat

2.169

kiṃ ca tatraiva-
tad u hovāca brāhmaṇo'sāv anavarataṃ me dhyātaḥ stutaḥ parārdhānte so'budhyata
| gopa-veśo me puruṣaḥ purastād āvirbabhūva | tataḥ praṇatena mayā'nukūlena
hṛdā mahyam aṣṭādaśārṇaṃ svarūpaṃ sṛṣṭaye dattvāntarhitaḥ | punaḥ sisṛkṣā me
prādurabhūt | teṣv akṣareṣu bhaviṣyaj-jagad-rūpaṃ prakāśayat | tad iha kād āpo
| lāt pṛthivī | īto'gniḥ | bindor induḥ | tan-nādād arka iti klīṃ-kārād asṛjam |
kṛṣṇād ākāśaṃ yad vāyur ity uttarāt surabhiṃ vidyāṃ prādurakārṣam | tad-uttarāt
tad-uttarāt strī-pumādi cedaṃ sakalam idaṃ iti

2.170

tathā ca gautamīye-
klīṃ-kārād asṛjad viśvam iti prāha śruteḥ śiraḥ |
la-kārāt pṛthivī jātā ka-kārāj jala-sambhavaḥ

2.171

ī-kārād vahnir utpanno nādād āyur ajāyata |
bindor ākāśa-sambhūtir iti bhūtātmako manuḥ ||
svā-śabdena ca kṣetrajño heti cit-prakṛtiḥ parā |
tayor aikya-samudbhūtir mukha-veṣṭana-varṇakaḥ ||
ataeva hi viśvasya layaḥ svāhārṇake bhavet

2.172

punaś ca sā śrutiḥ --
etasyaiva yajanena candra-dhvajo gata-moham ātmānaṃ vedayitvā oṃkārāntarālakaṃ
manum āvartayat saṅga-rahito'bhyānayat | tad viṣṇoḥ paramaṃ padaṃ sadā paśyanti
sūrayaḥ | divīva cakṣur ātatam | tasmād enaṃ nityam abhyaset

2.173

ity ādi |
tatraivāgre --
yasya pūrva-padād bhūmir dvitīyāt salilodbhavaḥ |
tṛtīyāt teja udbhūtaṃ caturthād gandha-vāhanaḥ

2.174

pañcamād ambarotpattis tam evaikaṃ samabhyaset |
candra-dhvajo'gamad viṣṇuḥ paramaṃ padam avyayam

2.175

tato viśuddhaṃ vimalaṃ
viśokam aśeṣa-lobhādi-nirasta-saṅgam |
yat tat padaṃ pañca-padaṃ tad eva
sa vāsudevo na yato'nyad asti

2.176

tam ekaṃ govindaṃ sac-cid-ānanda-vigraham pañca-padaṃ vṛndāvana-sura-bhūruha-
talāsīnaṃ satataṃ sa-marud-gaṇo'haṃ paramayā stutyā toṣayāmi

2.51

iti |
kiṃ ca stuty-anantaram --
amuṃ pañcapadaṃ mantram āvartayed yaḥ sa yāty anāyāsataḥ kevalaṃ tat padaṃ tat
| anejad ekaṃ manaso javīyo naitad devā āpnuvan pūrvam arśāt |
tasmāt kṛṣṇa eva paro devas taṃ dhyāyet taṃ raset taṃ yajed iti oṃ tat sad iti |
trailokya-saṃmohana-tantre ca, devīṃ prati śrī-mahādevoktāṣṭādaśākṣara-
prasaṅga eva -
dharmārtha-kāma-mokṣāṇām īśvaro jagad-īśvaraḥ |
santi tasya mahābhāgā avatārāḥ sahasraśaḥ ||
teṣāṃ madhye'vatārāṇāṃ bālatvam atidurlabham |
amānuṣāṇi karmāṇi tāni tāni kṛtāni ca ||
śāpānugraha-kartṛtve yena sarvaṃ pratiṣṭhitam |
tasya matnraṃ pravakṣyāmi sāṅgopāṅgam anuttamam ||
yasya vijñāna-mātreṇa naraḥ sarvajñatām iyāt |
putrārthī putram āpnoti dharmārthī labhate dhanam ||
sarva-śāstrārtha-pārajño bhavaty eva na saṃśayaḥ |
trailokyaṃ ca vaśīkuryāt vyākulīkurute jagat ||
mohayet sakalaṃ so'pi mārayet sakalān ripūn |
bahunā kim ihoktena mumukṣur mokṣam āpnuyāt ||
yathā cintāmaṇiḥ śreṣṭho yathā gauś ca yathā satī |
yathā dvijo yathā gaṅgā tathāsau mantra uttamaḥ ||
yathāvad akhila-śreṣṭhaṃ yathā śāstraṃ tu vaiṣṇavam |
yathā susaṃskṛtā vāṇī tathāsau mantra uttamaḥ ||
kiṃ ca --
ato mayā sureśāni pratyahaṃ japyate manuḥ |
naitena sadṛśaḥ kaścid jagaty asmin caracare ||
sanatkumāra-kalpe'pi -
gopāla-viṣayā mantrās trayastriṃśat prabhedataḥ |
teṣu sarveṣu mantreṣu mantra-rājam imaṃ śṛṇu ||
suprasannam imaṃ mantraṃ tantre sammohanāhvaye |
gopanīyas tvayā mantro yatnena muni-puṅgava ||
anena mantra-rājena mahendratvaṃ purandaraḥ |
jagāma deva-deveśo viṣṇunā dattam añjasā ||
durvāsasaḥ purā śāpād asaubhāgyena pīḍitaḥ |
sa eva subhagavatvaṃ vai tenaiva punar āptavān ||
bahunā kim ihoktena puraścaraṇa-sādhanaiḥ |
vināpi japa-mātreṇa labhate sarvam īpsitam ||
prabhuṃ śrī-kṛṣṇa-caitanyaṃ taṃ nato'smi gurūttamam |
kathañcid āśrayād yasya prākṛto'py uttamo bhavet ||
iti śrī-hari-bhakti-vilāse mantra-māhātmya-kathane śrī-gopāla-mantra-māhātmya-
kathanam | tatra mantroddhāraṇaṃ ca yathā brahma-saṃhitāyāṃ (5.24) ca-
kāmaḥ kṛṣṇāya govinda ṅe gopī-jana ity api |
vallabhāya priyā vahner mantram te dāsyati priyam ||
ka-kāro līlā-śaktiḥ | la-kāro bhū-śaktiḥ | ī-kāraḥ śrī-śaktiḥ ma-kāras tattva-
viśiṣṭaḥ | kṛṣṇāyeti sarva-cittākarṣakāyeti | athavā-
kṛṣi-śabdaś ca sattārtho ṇaś cānanda-svarūpakaḥ |
sukha-rūpo bhaved ātmā bhāvānanda-mayatvataḥ || iti |
govindāyeti pūrvavat | gām indriya-kulaṃ vindatīti govindaḥ | gāṃ govardhanam
uddhṛtya paramaiśvarya-pradatvena rakṣati pālayatīti govindas tasmai | gopī-jana-
vallabhāyeti-
gopīti prakṛtiṃ vidyāj janas tattva-samūhakaḥ |
anayor āśrayo vyāptyā kāraṇatvena ceśvaraḥ |
pūrvārthe svāhety asya tathā-tathābhūtāyātmānaṃ samarpayāmi | tatra krama-
dīpikāyām (1.1)-
kalātta-māyā-lavakātta-mūrtiḥ
kala-kvaṇad-veṇu-nināda-ramyaḥ |
śrito hṛdi vyākulayaṃs trilokī
śriye'stu gopī-jana-vallabho vaḥ ||
atha saṃmohana-tantroddhāraṇam-
vāg-bhavaṃ madana-śaktim indirā-
saṃyutaḥ sakala-vidyayāñcitaḥ |
mantra eṣa bhuvanārṇa īrito
vyatyayena sakala iṣṭa-sādhakaḥ ||
atha mantra-siddhi-lakṣaṇaṃ-
ādāv ṛṣy-ādi-nyāsaḥ syāt kara-śuddhis tataḥ param |
aṅgulī-vyāpaka-nyāso hṛdādi-nyāsa eva ca ||
tāla-trayaṃ ca dig-bandhaḥ prāṇāyāmas tataḥ param |
dhyāna-pūjā japaś caiva sarva-tantreṣv ayaṃ vidhiḥ ||
nyāsa-vidhiḥ-śrī-vrajācārya-śrīmad-rūpa-gosvāmi-bhajanānusāreṇa |
ahaṅkārādhiṣṭhātṛtvād bhūta-śuddher adhidevāya saṅkarṣaṇāya namaḥ | he
saṅkarṣaṇa-deva prasīda kṛpāṃ kuru | asya janasya deha-rūpeṇa pariṇataṃ bhūta-
pañcakaṃ yathā sadyaḥ śudhyed upāsanopayuktaṃ syāt tathā kṛpāṃ kuru |
atha mātṛkā-dhyānam-
cikura-kalita-piñchāṃ pīna-tuṅga-stanābhyāṃ
kara-jala-ruhi vidyāṃ dakṣiṇe padma-rūpām |
dadhi-ghaṭam api savye bibhratīṃ tuṅga-vidyām
amṛta-kiraṇa-kāntiṃ mātṛkā-mūrtim īḍe ||
keśava-kīrtikādi-dhyānam-
koṇenākṣṇoḥ pṛthu-ruciḥ mitho hāriṇā lihyamānāv
ekaikena pracura-pulakenopaguḍhau bhujena |
gaurī-śyāmau va sana-yugalaṃ śyāma-gauraṃ vasānau
rādhā-kṛṣṇau smara-vilasitoddāma-tṛṣṇau smarāmi ||
tat-tan-māsasya vāsudevo'dhiṣṭhātā | sa stoka-kṛṣṇo'tra jñeyaḥ | tasya dhyānam
ucyate-
abhra-śyāmaṃ vidyud-udyad-dukūlaṃ
smeraṃ līlāmbhoja-vibhrāji-hastam |
piñchottaṃsaṃ vāsudeva-svarūpaṃ
kṛṣṇa-preṣṭhaṃ stoka-kṛṣṇaṃ namāmi ||
ānanda-ghanaṃ smaren manasvī | tatra kuṭṭima-vare sphuṭa-dīpta-yoga-pīṭhaṃ
vicintya-
tasmāj jvalāyām urukarṇikāyāṃ
virājitāyāṃ sthiti-saukhya-bhājo |
navyāmbuda-svarṇa-viḍambi-bhāsau
kṛṣṇaṃ ca rādhāṃ ca vicintayāmi ||
mantrārthaṃ mantra-caitanyaṃ yoni-mudrāṃ na vetti yaḥ |
śata-koṭi-japenāpi tasya siddhir na jāyate ||
punaś ca mantroddhāraṇe yathā daśa-saṃskārāḥ (sāradā-tilake)-
jananaṃ jīvanaṃ ceti tāḍanaṃ rodhanaṃ tathā |
athābhiṣeko vimalīkaraṇāpyāyane punaḥ |
tarpaṇaṃ dīpanaṃ guptir daśaitā mantra-saṃskriyāḥ ||
punaś ca-
upāyās tatra kartavyāḥ sapta śaṅkara-bhāṣitāḥ |
bhrāmaṇaṃ rodhanaṃ vaśyaṃ pīḍanaṃ poṣa-śoṣaṇe ||
dahanāntaṃ kramāt kuryāt tataḥ siddho bhaven manuḥ |
japāt siddhir japāt siddhir japāt siddhir na saṃśayaḥ ||
aharniśaṃ japed yas tu mantrī niyata-mānasaḥ |
sa paśyati na sandeho gopa-veśa-dharaṃ harim ||
atha khaṇḍa-puraścaraṇa-vidhiḥ-
sūryodayāt samārabhya yāvat sūryodayāntaram |
tāvat kālaṃ manuṃ japtvā sarva-siddhīśvaro bhavet ||
prathamam udayodayam | dvitīye udayāstam | tṛtīye niṣkāmāṇāṃ prati satodayam
| caturthe astāstam | tatra-
niṣkāmāṇām anenaiva sākṣātkāro bhaviṣyati |
artha-siddhiḥ sakāmānāṃ sarvā vai bhaktim ālabhet ||
pañcāṅgam etat kurvīta yaḥ puraścaraṇaṃ budhaḥ |
sa vai vijayate loke vidyaiśvarya-sutādibhiḥ ||
evaṃ grāsād vimukti-paryantam ityādi-khaṇḍa-karoparāgādi-puraścaraṇādi-
prayogam āha |
vaiśākha-kṛtyaṃ bṛhad-gautamīye-
anena lakṣa-jāpena kṛṣṇaṃ paśyati cakṣuṣā |
vaiśākha-kṛṣṇa-pratipady ārabhya paurṇamāsī-paryantam ||
atha pañca-divasī-prayogam āha-
caitre'thavā vaiśākhe śuklaikādaśyām
ārabhya paurṇamāsī-paryantam |
japa-niyamam ayuta-dvayaṃ manau
tathā catvariṃśat sahasraṃ daśārṇe || iti |
pūrva-sevākhya-puraścaraṇa-prayogam āha krama-dīpikāyāṃ (5.49-69)-
sāyāhne vāsudevaṃ yo nityam eva yajen naraḥ |
sarvān kāmān avāpyānte sa yāti paramāṃ gatim ||
rātrau cen manmathākrānta-mānasaṃ devakī-sutam |

yajed rāsa-pariśrāntaṃ gopī-maṇḍala-madhyagam ||
pṛthuṃ suvṛttaṃ masṛṇaṃ vitasti-
mātronnataṃ kau vinikhanya śaṅkum |
ākramya padbhyām itaretarātta-
hastair bhramo'yaṃ khalu rāsa-goṣṭhī

2.52

sthala-nīraja-sūna-parāga-bhṛtā
laharī-kaṇa-jāla-bhareṇa satā |
marutā paritāpahṛtādhyuṣite
vipule yamunā-puline vimale

2.53

aśarīra-niśānta-śaronmathita-
pramadā-śata-koṭibhir ākulite |
uḍunātha-karir viśadīkṛta-dik-
prasare vicarad-bhramarī-nikare

2.54

vidyādhara-kinnara-siddha-suraiḥ
gandharva-bhujaṅgama-cāraṇakaiḥ |
dāropahitaiḥ suvimāna-gataiḥ
svasthair abhivṛṣṭa-supuṣpa-cayaiḥ

2.55

itaretara-baddha-kara-pramadā-
gaṇa-kalpita-rāsa-vihāra-vidhau |
maṇi-śaṅku-gam apy amunāvapuṣā
bahudhā vihita-svaka-divya-tanum

2.56

sudṛśām ubhayoḥ pṛthag-antaragaṃ
dayitā-gaṇa-baddha-bhuja-dvitayam |
nija-saṅga-vijṛmbhad-anaṅga-śikhi-
jvalitāṅga-lasat-pulakāli-yujām

2.57

vividha-śruti-bhinna-manojñatara-
svarasaptaka-mūrcchana-tāla-gaṇaiḥ |
bhramamāṇam amūbhir udāra-maṇi-
sphuṭa-maṇḍana-śiñjita-cārutaram

2.58

iti bhinna-tanuṃ maṇibhir militaṃ
tapanīya-mayir iva bhārakatam |
maṇi-nirmita-madhyaga-śaṅku-lasad-
vipulāruṇa-paṅkaja-madhya-gatam

2.59

atasī-kusumābha-tanuṃ taruṇaṃ
taruṇāruṇa-padma-palāśa-dṛśam |
nava-pallava-citra-suguccha-lasac-
chikhi-piccha-pinaddha-kaca-pracayam

2.60

caṭula-bhruvam indu-samāna-mukhaṃ
maṇi-kuṇḍala-maṇḍita-gaṇḍa-yugam |
śaśa-rakta-sadṛk-daśana-cchadanaṃ
maṇi-rājad-aneka-vidhābharaṇam

2.61

asana-prasava-cchadanojjvalasad-
vasanaṃ suvilāsa-nivāsa-bhuvam |
nava-vidruma-bhadra-karāṅghri-talaṃ
bhramarākula-dāma-virāji-tanum

2.62

taruṇī-kuca-yuk-parirambha-milad-
ghusṛṇāruṇa-vakṣasam ukṣa-gatim |
śiva-veṇu-samīrita-gāna-paraṃ
smara-vihvalitaṃ bhuvanaika-gurum

2.63

prathamodita-pīṭha-vare vidhivat
prayajed iti rūpam arūpam ajam |
prathamaṃ paripūjya tad-aṅga-vṛttiṃ
mithunāni yajed rasagāni tataḥ

2.64

dala-ṣoḍaśake svaram ūti-gaṇaṃ
saha-śaktikam uttama-rāsa-gatam |
saramā-madanam sva-kalā-sahita-
mithunāhvam athendrapa-vipra-mukhān

2.65

iti samyag amuṃ paripūjya hariṃ
caturāvṛti-saṃvṛtam ārdra-matiḥ |
rajatāracite caṣake sa-sitaṃ
suśṛtaṃ supayo'sya nivedayatu

2.66

vibhave sati kī̀aṃsyamayeṣu pṛthak
caṣakeṣu tu ṣoḍaśasu kramaśaḥ |
mithuneṣu nivedya payaḥ sa-sitaṃ
vidadhīta purovad atho sakalam

2.67

sakala-bhuvana-mohnaṃ vidhiṃ yo
niyatam amuṃ niśi niśy udāra-cetāḥ |
bhajati sa khalu sarva-loka-pūjyaḥ
śriyam atulāṃ samavāpya yāty anantam

2.68

niśi vā dinānta-samaye
prapūjayen nityaśo'cyutaṃ bhaktyā |
samapahalam ubhayaṃ hi tataḥ
saṃsārābdhiṃ samuttitīrṣati yaḥ

2.69

ity evaṃ manu-vigrahaṃ madhu-ripuṃ yo vā trikālaṃ yajet
tasyaivākhila-jantu-jāta-dayitasyāmbhodhijā-veśmanaḥ |
haste dharma-sukhārtha-mokṣa-taravaḥ sad-varga-samprārthitāḥ
sāndrānanda-mahā-rasa-drava-muco yeṣāṃ phala-śreṇayaḥ

Original text: Sādhanadīpikā · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc