साधनदीपिका · अध्याय 2

इति श्री-गोविन्द-देवस्य साक्षाद् व्रजेन्द्र-नन्दनत्वेन पूजकादिभिर् भाव-युक्तेन
मनसा स्नानादिकं कर्तव्यम् । ततः पीतारुणादि-नाना-विध-स्वर्ण-चित्र-वस्त्रादि
। एवं स्वर्ण-रूप्य-मौक्तिक-रत्न-जटित-नानालङ्कार-गुञ्जा-मालादि-विदग्ध-
पूजकेन परिधापनीयम् । कदाचित् सेवावसरे लोकोत्तर-चमत्कार-स्वाद-
पक्वान्नादिकं प्रेम-युक्तेन मनसा तत्-सेवा-सुख-पराधीनोऽर्पयेत् ।
तत्र कञ्चुकादि-धारणं, यथा (ब्र्स् 2.1.351)-
स्मेरास्यः परिहित-पाटलाम्बर-श्रीश्
छन्नाङ्गः पुरट-रुचोरु-कञ्चकेन ।
उष्णीषं दधद् अरुणं धटीं च चित्राः
कंसारिर् वहति महोत्सवे मुदं नः ॥
क्वचिच् च नट-वर-वेशं, यथा (ब्र्स् 2.1.353)-
अखण्डित-विखण्डितैः सित-पिशङ्ग-नीलारुणैः
पटैः कृत-यथोचित-प्रकट-सन्निवेशोज्ज्वलः ।
अयं करभ-राट्-प्रभः प्रचुर-रङ्ग-शृङ्गारितः
करोति करभोरु मे घन-रुचिर् मुदं माधवः ॥
ऊर्ध्वाम्नाये-
ध्यायेद् गोविन्द-देवं नव-घन-मधुरं दिव्य-लीला-नटन्तं
विस्फूर्जन्-मल्ल-कच्छं कर-युग-मुरली-रत्न-दण्डाश्रितं च ।
असंन्यस्ताच्छ-पीताम्बर-विपुल-दशा-द्वन्द्व-गुच्छाभिरामं
पूर्ण-श्री-मोहनेन्द्रं तद्-इतर-चरणाक्रान्त-दक्षाङ्घ्रि-नालम् ॥
एवं ध्यात्वा जपेन् मन्त्रं यावल्-लक्ष-चतुष्टयम् ।
तिलाज्य-हवनस्यान्ते योग-पीठेश्वरौ यजेत् ॥
चम्पकाशोक-तुलसी-कह्लारैः कमलैस् तथा ।
राधा-गोविन्द-युगलं साक्षात् पश्यति चक्षुषा ॥
श्रीमन्-मदन-गोपालोऽप्य् अत्रैव सुप्रतिष्ठितः ।
एवं श्री-तापन्यां-
कृष्णाय गोपीनाथाय गोविन्दाय नमो नमः ॥
तत्र आकल्पः (ब्र्स् 2.1.354)-
केश-बन्धनम् आलेपो माला-चित्र-विशेषकः ।
ताम्बूल-केलि-पद्मादिर् आकल्पः परिकीर्तितः ॥
यथा (2.1.358)-
ताम्बूल-स्फुरद्-आननेन्दुर् अमलं धंमिल्लम् उल्लासयन्
भक्ति-च्छेद-लसत्-सुघृष्ट-घुसृणालेप-श्रिया पेशलः ।
तुङ्गोरः-स्थल-पिङ्गल-स्रग् अलिक-भ्राजिष्णु-पत्राङ्गुलिः
श्यामाङ्ग-द्युतिर् अद्य मे सखि दृशोर् दुग्धे मुदं माधवः ॥
अथ मण्डनम् (2.1.359-360)-
किरीटं कुण्डले हारश् चतुष्की वलयोर्मयः ।
केयूर-नूपुराद्यं च रत्न-मण्डनम् उच्यते ॥
यथा -
काञ्ची चित्रा मुकुटम् अतुलं कुण्डले हारि-हीरे
हारस् तारो वलयम् अमलं चन्द्रा-चारुश् चतुष्की ।
रम्या चोर्मिर् मधुरिम-पूरे नूपुरे चेत्य् अघारेर्
अङ्गैर् एवाभरण-पटली भूषिता दोग्धि भूषाम् ॥
यथा स्तवावल्यां मुकुन्दाष्टके (3) -
कनक-निवह-शोभानन्दि पीतं नितम्बे
तद्-उपरि नवरक्तं वस्त्रम् इत्थं दधानः ।
कनक-निचितम् उष्णीषं दद्धच् चोत्तमाङ्गे
व्रज-नव-युव-राजः कोऽपि कुर्यात् सुखं ते ॥[*एन्द्नोते #3]
एतद्-उपलक्षणं समय-क्रमे ऋतु-क्रमे नानावेश-भूषादि-मुकुलित-बन्ध-
कञ्चुकादिकं ज्ञेयम्, यथा-
उष्णीषं दधद् अरुणं धटीं
विचित्रां तद्-उपरि च बिभ्राणः ।
मुकुलित-कञ्चुक-बन्धः
श्री-गोविन्दो हृदि स्फुरतु ॥
यथा-
पुष्पैश् चूडां मुकुटम् अतुलं कुण्डले चारु-हीरे
वक्षस्य् आरोहयन्तीर् विविध-सुकुसुमैर् वन्य-मालां वहन्तम् ।
जानुन्य् आरोहयन्तीं भ्रमर-कर्षिणीं बिभ्रतं कान्तयान्यां
नाम्ना तां वैजयन्तीं निज-प्रियतमया पश्य गोविन्द-देवम् ॥
गोविन्द कर्ण-युग-कुण्डल-युग्म-मध्ये
कण्ठ-स्थले कर-युगाङ्गुलि-पर्व-मध्ये ।
पादाब्जयोर् उपरि चाङ्गुलिषु प्रभातितान्
हीरकान् सुकृतिनो हृदि चिन्तयन्ति ॥
मुक्तादि-हेम-जटित उष्णीष-सव्ये मुख्योपरिष्टाच् च ।
हरि-हृदय-स्थे सुन्दरि हीरक-राजे मनो लग्नम् ॥
श्री-गोविन्द-लीलामृते (4.14)
भक्ति-च्छेदाढ्य-चर्चां मलयज-घुसृणैर् धातु-चित्राणि बिभ्रद्
भूयिष्ठं नव्य-वासः शिखि-दल-मुकुटं मुद्रिकाः कुण्डले द्वे ।
गुञ्जाहारं सुरत्न-स्रजम् अपि तरलं कौस्तुभं वैजयन्तीं
केयूरे कङ्कणे श्री-युत-पदक-कटकौ नूपुरौ शृङ्खलां च ॥
श्री-कृष्णाह्निक-कौमुद्यां (3.18)-
चूडा-चुम्बित-चारु-चन्द्र-कलसद्-गुञ्जालतः कर्णयोः
पुन्नाग-स्तवकी लवङ्ग-लतिका श्री-कुण्डला पूर्णयोः ।
श्री-वक्षः प्रतिमुक्त-मौक्तिक-लता श्री-रञ्जि-गुञ्जा सरः
क्रीडा-कानन-यान-कौतुक-मना रेजे स पीताम्बरः ॥
अथ परुणमास्यादि-युगल-दर्शनं-
विद्युद्-घनाङ्गौ घन-विद्युद्-अम्बरौ
निसर्ग-मन्द-स्मित-सुन्दराननौ ।
मिथः कटाक्षाशुग-कीलितान्तरौ
राधा-मुकुन्दौ प्रणमामि तौ मुदा ॥
एवं श्रीमद्-ईश्वर्या द्वादशाभरण-षोडश-शृङ्गारादिकं कर्तव्यम् । तद् यथा
(उन् 4.9-10)-
स्नाता नासाग्र-जाग्रन्-मणि-रसित-पटा सूत्रिणी बद्ध-वेणी
सोत्तंसा चर्चिताङ्गी कुसुमित-चिकुर स्रग्विणी पद्म-हस्ता ।
ताम्बूलास्योरु-बिन्दु-स्तवकित-चिबुका कज्जलाक्षी सुचित्रा
राधालक्तोज्ज्वलाङ्घ्रिः स्फुरिति तिलकिनी षोडशा-कल्पिनीयम् ॥
द्वादशाभरणं यथा-
दिव्यश् चूडामणीन्द्रः पुरट-विरचिताः कुण्डल-द्वन्द्व-काञ्चि-
निष्काश् चक्री-शलाका-युग-वलय-घटाः कण्ठ-भूषोर्मिकाश् च ।
हारास् तारानुकार भुज-कटक-तुलाकोटयो रत्न-क् प्तास्
तुङ्गा पादाङ्गुरीय-च्छविर् इति रविभिर् भूषणैर् भाति राधा ॥
यथा-
सङ्गोप्याङ्गाभरण-पटलीं रक्त-चित्रान्तरीयं
श्रोणौ चेलं तद्-उपरि वरं दण्डिकाख्यं च नीलम् ।
सर्वाङ्गानावरयितुम् अये देवि किं ते प्रयोज्यं
दृष्ट्वा चान्तर् मुदितमनसोत्फुल्लताम् एति नाथः ॥
(विलाप-कुसुमाञ्जल्यां 28)-
या ते कञ्चुलिर् अत्र सुन्दरि मया वक्षोजयोर् अर्पिता
श्यामाच्छादन-काम्यया किल न सासत्येति विज्ञायताम् ।
किन्तु स्वामिनि कृष्ण एव सहसा तत् ताम् अवाप्य स्वयं
प्राणेभ्योऽप्य् अधिकं स्वकं निधि-युगं संगोपयत्य् एव हि ॥
(भक्ति-रसामृत-सिन्धौ 3.5.8)-
मद-चकित-चकोरी-चारुता-चोर-दृष्टिर्
वदन-दमित-राकारोहिणी-कान्त-कीर्तिः ।
अविकल-कल-धौतोद्धूति-धौरेयक-श्रीर्
मधुरिम-मधु-पात्री राजते पश्य राधा ॥
एवं समयानुरूप-वस्त्रादि-परिधापनं कर्तव्यं, तथा स्वर्ण-रौप्य-
मौक्तिक-रत्न-जटित-नानालङ्कारादिकं च ।
अथ तिलकादि-दर्शनार्थम् आदर्श-दर्शनं, यथा (श्री-गोविन्द-लीलामृते 2.104-
105) श्रीमद्-ईश्वर्याः-
तदैव समयाभिज्ञा पुरस्तान् मणि-बन्धनम् ।
आदर्शं दर्शयामास सुगन्धा नापितात्मजा ॥
सा कृष्ण-नेत्र-कुतुकोचित-रूप-वेषं
वर्ष्मावलोक्य मुकुरे प्रतिबिम्बितं स्वम् ।
कृष्णोपसत्ति-तरलास वराङ्गनानां
कान्तावलोकन-फलो हि विशेष-वेषः ॥
अथ श्रीमद्-ईश्वरस्य श्री-भागवते (10.35.10)-
दर्शनीय-तिलको वन-माला-
दिव्य-गन्ध-तुलसी-मधु-मत्तैः ।
अलि-कुलैर् अलघु गीतम् अभीष्टम्
आद्रियन् यर्हि सन्धित-वेणुः ॥
अथ रागानुगीय-विधिवत् पूजा-तुलसी-समर्पणं यथा (10.30.1)-
कच्चित् तुलसि कल्याणि गोविन्द-चरण-प्रिये ।
तद् यथा-
मातस् तुलसि गोविन्द-हृदयानन्द-कारिणी इत्य् आदि ।
ततो धूप-दीपादि-निवेदनम्-
स धूप-दीपकं श्रीमद्-गोविन्द-मुख-पङ्कजम् ।
शृङ्गारे ये तु पश्यति ते यान्ति परमं पदम् ।
तेनापि सह दिव्यन्ति तल्-लोके शाश्वतीः समाः ॥

ततः पक्वान्न-निवेदनं । ततः कर्पूरादि-संस्कृत-ताम्बूला-समर्पणम् । ततो
नाना-विधान्न-व्यञ्जन-पिष्ट-पूप-पायस-सरस-रसालादि-निवेदनम् ।
अत्रैव श्री-गोविन्दः प्रिय-पूजारि-गोस्वामिनं प्रति दधि-कडमान्नं स्वयं
याचितवान् । यथा-
दधि-कडमान्नं मिष्टं गोविन्द-प्रिय-पूजकं स्वस्य ।
याचित्वा येन नीतं तं वन्दे स्वयं भगवन्तम् ॥
तत आरात्रिकं, सर्वे मिलित्वा तद्-दर्शनम् । अथारात्रिक-दर्शन-फलं-
शृङ्गारात्रिकं नाम गोविन्दस्य सुखावहम् ।
प्रेम-भक्ति-प्रदातारं दर्शनात् पाप-नाशकम् ॥
अथ राजभोग-विधिर् लिख्यते । वस्त्र-भूषादिकं समर्प्य तथैव मन्दिर-
सेवकस् तु तत आगत्य मन्दिर-धौतादिकं कृत्वा ततो धूप-दीपं च निवेदयेत्
। तत् तु सङ्गोपनम् । ततः पाचकाः परम-रसिकाः परम-सावधाना
नियतेन्द्रिया नाना-प्रकार-शाकाद्य्-अन्न-व्यञ्जन-रोटिका-पूप-पायस-पिष्टकादि-
शिखरिणी-रसालादिकं लेह्य-चोष्य-पेय-चर्व्य-षड्-रस-निर्मितं सुवर्ण-पात्रादिषु
परिवेषयन्ति । स्व-स्व-र्तु-भवं फलादिकं च । एवम् एकादश्यादि-व्रत-दिनानि,
सद्-आचारानुसारेण श्री-प्रभोः श्रीमद्-ईश्वर्या नित्य-नियमित-पाक-रचनादि
कर्तव्यम् । पूजको नियतेन्द्रियः सावधानः सन् भोजन-सामग्रीं विधिवद्
रागानुगीय-मतेन दश-घटिकान्तः समप्र्य समयान् निवर्ति निवसेत् । पूजकस्य
तु नैवेद्य-समर्पणे विज्ञप्तिर्, यथा श्री-रूप-गोस्वामि-पादैः श्री-पद्यावल्यां
(118)-
क्षीरे श्यामलयार्पिते कमलया विश्राणिते फाणिते
दत्ते लड्डूनि भद्रया मधुरसे सोभाभया लम्भिते ।
तुष्टिर्या भवतस् ततः शतगुणां राधा-निदेशान् मया
नस्तेऽस्मिन् पुरतस् त्वम् अर्पय हरे रम्योपहारे रतिम् ॥
आह्निक-कौमुद्यां (3.9-10)-
शाकादि-क्रमतोऽभितोष-वशतः सर्वाणि सद्-व्यञ्जनान्य्
आदं मातृ-मुदे भवेद् अपि यथा पक्त्री-मनो-रञ्जना ।
तान् सर्वान् सह-भोजिनः सरसया वाचा सहन् हासयन्
भुञ्जध्वं न परित्यजन् किम् अपीत्य् एकान्तम् आह्लादयन् ॥
अन्नं व्यञ्जनवत् कियत् कियद् अदंश् चक्रेऽन्नवद् व्यञ्जनं
पर्याप्तं न तथापि लालसतया वाभूद् अनुव्यञ्जनम् ।
प्रत्येकं च तद् इष्ट-पिष्टक-कुलं तां गोरसानां भिदाम्
एकैकां च कृताभिनन्दनम् अदन् संपिप्रिये सर्वदा ॥
पूजकस् तु शीतल-जलादि समर्प्य मन्दिरान् निर्गत्य नियम-जपादि कुर्यात् । जप-
नियमान्ते च विधिवद् घण्टादि-वाद्यं कृत्वा श्री-मन्दिरे प्रविश्य ततो जल-
सेवकेन दत्त-पाटलादि-परिवासितयमुना-जलेनाचमनं दत्त्वा सुक्ष्म-वस्त्रेण
मुख-मार्जनादिकं कुर्यात् । ततो महा-प्रसादानयनं ततो मन्दिर-सेवकेन
मन्दिरमार्जनं । ततस् ताम्बूलादि-समर्पणं, यथा-
एला-लवङ्ग-परिपूरित-पूग-चूर्णैः
कर्पूर-पूर-परिवासित-चूर्ण-वृन्दैः ।
पर्णः सुकर्तरि -विखण्डित-पार्श्व-भागैस्
तां वीटिकां स बुभुजे वर-नागवल्ल्याः ॥
ततो ग्रीष्मार्तौ नाना-विध-सुवासित-जल-नाना-विध-जल-यन्त्रादिना सेचनम् ।
एवं मन्त्रमय-नाना-वीजनादिकं च । एवं सुगन्ध-द्रव्यादि पुरतो धारणम्
। एवं सुगन्ध-पुष्पादिभिर् माला-कुञ्ज-कुटीर-रचनम् । एवं वर्षादिषु यथा-
योग्यं ज्ञेयम् । तत आरात्रिकस्य सर्वे मिलित्वा दर्शनम् । ततो दर्शन-फलं,
यथा-
स्वयं भगवतः श्रीमद्-गोविन्दस्य कृपाम्बुधेः ।
महाराजोपचाराख्यम् आरात्रिकम् अनुत्तमम् ॥
य इदं श्रद्धया देवि पश्येन् मन्त्री सुभक्तिमान् ।
स सर्व-कामान् लभते भक्तिं तत्-पादयोः पराम् ॥
एवं श्रीमद्-ईश्वर्या भोजनाचमन-ताम्बूलादि-समर्पणं च । तथा हि-
ताभ्यः परिविवेशान्नं तुलस्या रूप-मञ्जरी ।
स्नेहेन मोहिनी यद्वद् देवताभ्योऽमृतं क्रमात् ॥
ततो रत्न-खट्टोपरि शय्यादि-रचनं तत्र भाव-युक्तेन मनसा शयनं कारयेत्
।
ततः सेवायां मुख्योऽधिकारी पूजक-पाचकादि-सर्वांस् तथाकिञ्चनान् वैष्णवान्
आनीय तैर् मिलित्वा महा-प्रसादस्य महद्-भक्त्या च-
अनादि पुरतो न्यस्तं चक्षुषा गृह्यते मया ।
रसं दासस्य जिह्वायाम् अश्नामि कमलोद्भव ॥
भुक्तं यन् निखिलाघ-सङ्घ-शमनं सर्वेन्द्रियाह्लादिकं ।
संसाराद् विनिवर्तकं हरिपद-द्वन्द्वे पुनः प्रापकम् ।[*एन्द्नोते #4]
श्री-गोविन्दस् तत् प्रसादश् चरणामृतम् एव च ।
वस्त्र-चन्दन-माल्यादि तुलसी चैक-रूपकम् ॥
स च पुनर् मध्यमाधिकारि-गुणम् आश्रित्य तेषु वैष्णव-वर्गेषु यथोचित-
मर्यादा-मार्ग-रक्षणाय कृपापेक्षा इत्य् आदि-दिशा तत्र भगवद्-भक्ताय च
वस्त्रादि-वार्षिकं दत्त्वा स्नेह-युक्तेन श्री-श्री-सेवायां सावधानं कृतवान् ।
ततः सर्वे पूजकादयः स्व-स्व-देहादि-व्यापारं कृत्वा श्री-भगवत्-कथा-
श्रवणं कुर्युः । ततः सर्वे स्नानादिकं कृत्वा स्व-स्व-सेवायां सावधाना
भवन्ति ।
ततोऽपराह्ने विधिवद् द्वारोद्घाटनं कृत्वा श्री-भगवत्-प्रबोधनं ततः श्री-
मुख-प्रक्षालनादिकं तस्मात् पक्वान्न-भोजनं तस्माद् एला-लवङ्ग-कर्पूरादि-
संस्कृत-ताम्बूलादि-समर्पणम् । ततो धूप-दीपादि-समर्पणं च तद्-दर्शन-
फलं च -
उत्थापने धूप-दीपं ये पश्यन्ति नरा भुवि ।
ते यान्ति परमं विष्णोः पदं शाश्वतम् अव्ययम् ॥
कनक-निवह-शोभा इत्य् आदि । एवं श्रीमद्-ईश्वर्याश् च ।
अथ सन्ध्यारत्रिक-विधिर् लिख्यते । सन्ध्यायां पक्वान्न-निवेदनं, ततः शीतल-
जल-सुसंस्कृत-ताम्बूलादिकं च । ततो नीराजनं महा-मङ्गलं च । ततः
पश्यतां देव-मुनीन्द्र-मनुष्यादीनां गीत-वाद्यैः सह जय-जय-शब्दः ।
तथा हि आनन्द-वृन्दावन-चम्प्वां (13.141)-
गो-धूली धूम्र-कम्रालक-लसद्-अलिकस् तिर्यग्-उष्णीष-बन्धः
प्रेङ्खोलत् कैङ्करात-स्तवक-नव-कलो बर्हि-बर्हं दधानः ।
आबलात् कुण्डल-श्रीर् दिन-मणि-किरण-क्रान्त-कर्णोत्पलान्तो
निर्यन् किञ्जल्क-रेखाच्-छुरित-मृदुतर-स्विन्न-गण्डान्त-लक्ष्मीः ॥
श्री-भागवते (10.35.15)-
सवनशस् तद्-उपधार्य सुरेशाः
शक्र-शर्व-परमेष्ठि-पुरोगाः ।
कवय आनत-कन्धर-चित्ताः
कश्मलं ययुर् अनिश्चित-तत्त्वाः ॥
ततो दर्शन-माहात्म्यम्-
सन्ध्यायां कृष्ण-देवस्य सारात्रिक-मुखं नराः ।
ये पश्यन्ति तु ते यान्ति तद्-धाम परम् अव्ययम् ॥
एवं श्रीमद्-ईश्वर्याश् च ।
ततः शयनारात्रिक-विधिर् लिख्यते । ततः पूजकः शृङ्गार-मणि-मण्डनादिकम्
उत्तार्य यथा-रहः युग्म-वस्त्रादि-परिधापनम् । एवं माल्य-लेपनादेश् च ।
ततः कियत्-क्षणं दर्शनार्थं विरामं च ।
कर्पूरावलि-निन्दि चारु-वसनं बिभ्रन्-नितम्बे वहन्न्
उष्णीषं वर-मूर्ध्नि कान्तम् अरुणं निद्रा-विमिश्रेक्षणम् ।
स्वीकुर्वन् सुखदं मनोरथ-करं माङ्गल्यारात्रिकं
गोविन्दः कुशलं करोति भवतो रात्र्य्-अन्त-काले सदा ॥
ततो भोजन-संस्करणं सुमिष्ट-सुस्वादु-दुर्दर्शनीय-लोक-प्रशंस्य-स्वात्म-
रोचक-भगवद्-रोचक-नाना-प्रकारान्न-व्यञ्जन-पक्वान्न-दुग्धान्न-
पिष्टकादि-समर्पणम् तत्र गोपनीय-धूप-दीपम् । ततो भोजन-निमित्तं
समयापेक्षणम् ।

यत्-सेवया वशः श्रीमद्-गोविन्दो नन्द-नन्दनः ।
पयसा संयुतं भक्तं याचते करुणाम्बुधिः ॥ इति पूर्वं दर्शितवान् ।
तस्माद् आचमनं मुख-मार्जनार्थं वस्त्र-समर्पणं । ततो महा-
प्रसादानयनं, ततो मन्दिर-सेवकेन भोजन-स्थल-मार्जनं । तस्माद् एला-
लवङ्ग-जातिफल-कर्पूरादि-संस्कृत-ताम्बूलादि-समर्पणम् ।
ततो हैमन्ते फल्गुला-धारणं-
कौशेय-वस्त्र-परिनिर्मित-फल्गुलाख्यं
प्रालेय-वारणकं बहु-मूल्य-लभ्यम् ।
सौवर्ण-चित्र-परिचित्रित-सर्व-देशम्
आ-मस्तकात् पद-युगावधि शोभमानम् ॥
गोविन्दम् आदि-पुरुषं व्रज-राज-पुत्रं
पश्यन्तम् अग्निम् अमलं भगवन्तम् ईडे ।
वर्णेनारुणम् अतुलं
बहु-रत्न-चित्र-विचित्रित-फल्गुलकम् ।
बिभ्राणं गोविन्दं
विहसद् वदनं कदा पश्ये ॥
अथ ग्रीष्मे तनिया-धारणम्-
सूक्ष्म-वस्त्र-निर्मितं त्रिभाग-रूप-खण्डितम् ।
सर्व-प्रान्त-देश-स्वर्ण-सूत्र-मौक्तिकाञ्चितम् ॥
कृष्ण-देव-मध्य-देश-राजितं विराजितम् ।
ग्रीष्म-ताप-शोषकं सुशीत-वस्त्रम् आश्रये ॥
मुकुलित-कञ्चुक-धारणम्-
उष्णीषं दधद् अरुणं धटीं
विचित्रां तद्-उपरि च बिभ्राणः ।
मुकुलित-कञ्चुक-बन्धः
श्री-गोविन्दो हृदि स्फुरतु ॥
एवं कर्पूर-परिवासित-शीतल-जलं यमुनाया नाना-विध-सुगन्ध-द्रव्यं
वीजनादिकं च ।
ततो दश-घटिकान्तरारात्रिकं तद्-दर्शन-फलं-
ये पश्यन्ति जनाः श्रेष्ठं शयनारात्रिकं हरेः ।
ते तु गोविन्द-देवस्य कृपा-पूर्णा न संशयः ॥
तत्र रत्न-खट्टोपरि शय्यादि-निर्माणम् । तत्र खट्टाधो रात्रि-सेवनार्थं
सुवासित-शीतल-जल-पक्वान्न-ताम्बूलादि-स्थापनम् । ततो मन्दिरान् निष्कृष्य
भाव-युक्तेन मनसा शयन-समयापेक्षणम् । एवं श्रीमद्-ईश्वर्याश् च ।
ग्रन्थ-विस्तार-भिया विस्तार्य न लिख्यते । एवं पञ्च-विधारात्रिक-दर्शन-
फलम्-
मङ्गलारात्रिम् आरभ्य चान्ते च शयनावधि ।
एवम् आरात्रिकं पञ्च ये पश्यन्ति जना भुवि ॥
ते सर्वे वाञ्छितं प्राप्य पुत्रं पौत्रं धनं तथा ।
अन्ते गोविन्द-देवस्य कृपया यान्ति तत्-पदम् ॥
श्री-विजय-गोविन्दो, यथा-
श्री-राधिका-माधविका-तमालं
सखी-तती-वल्लि-वसन्त-वायुम् ।
राधा-सुपद्मालि-सरोज-बन्धुं
गोविन्दम् ईडे विजयादि-वर्णम् ॥
गर्भ-जन्मवतां तेषां कंसादीनां जयाज् जयः ।
मनो-जन्म-काम-जयाद् विजयः परिकीर्तितः ॥
त्वं गवाम् इन्द्र इत्य् आदेर् गोविन्द इति कथ्यते ।
तस्माद् विजय-गोविन्दं बुधा एवं वदन्ति हि ॥
अथवा यस्य भजनात् कामाद्य्-अरि-जयात् तु तम् ।
कृत्वा विजय-गोविन्दं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥
वन्दे विजय-गोविन्दं गोविन्दाद्वैत-विग्रहम् ।
मनो लगति गोविन्दे यस्य सन्दर्शनाद् ध्रुवम् ॥
अथ श्री-महाप्रभोः श्री-वृन्दावनागमन-कथा प्राचीना-
श्रीमत्-काशीश्वरं वन्दे यत्-प्रीति-वशतः स्वयम् ।
चैतन्य-देवः कृपया पश्चिमं देशम् आगतः ॥
अथ श्री-महाप्रभु-पार्षद-श्रीमुख-श्रुत-कथा-एकदा श्री-महाप्रभुः
श्री-काशीश्वरं कथितवान् - भवान् श्री-वृन्दावनं गत्वा श्रील-रूप-सनातनयोर्
अन्तिकं निवसतु इति । स तु तच् छ्रुत्वा हर्ष-विस्मितोऽभूत् । सर्वज्ञ-शिरोमणिस् तद्-
धृदयं ज्ञात्वा पुनः कथितवान् - श्री-जगन्नाथ-पार्श्व-वर्तिनं श्री-कृष्ण-
विग्रहम् आनीय कथितवान् स्वयं भगवतानेन ममाभेदं जानीहि । अत एनं
सेवस्व । तच् छ्रुत्वा स तूष्णीं बभूव । ततो विग्रहस्य गौर-वपुषा श्री-कृष्णेन
महा-प्रभुना च एकत्र भोजनं कृतम् । ततः श्री-काशीश्वरो दण्डवत् प्रणम्य
गौर-गोविन्द-विग्रहं श्री-वृन्दाव्नअं प्रापितवान् । सोऽयं श्री-गोविन्द-पार्श्वर्ति-
श्री-महाप्रभुः । अतो यथा श्री-गोविन्दस्य सेवा-विधिः श्री-महाप्रभोर् अपि
तथा ग्रन्थ-विस्तार-भिया विस्तार्य न लिख्यते ।
पद-कान्त्या जित-मदनो
मुख-कान्त्या मण्डित-कमल-मणि-गर्वः ।
श्री-रूपाश्रित-चरणः
कृपयतु मयि गौर-गोविन्दः ॥
एवं श्री-महाप्रभोर् जन्म-यात्रादि कर्तव्यम् । तथा श्री-महाप्रभोः
पार्षदानां सेवा । मुख्याधिकारिणाम् अप्रकट-तिथि-पालनं च कर्तव्यम् ।
अथ श्री-वृन्दादेवी-माहात्म्यम् -
वृन्दा वन्दित-चरणा नेत्रादिभिर् वृन्दादिक-वने ।
यद् वाचा वृक्ष-लताः कालेऽकाले पुष्पिताः स्युः ॥
चूडायां चारु-रत्नाम्बर-मणि-मुकुटं बिभ्रतीं मूर्ध्नि देवीं
कर्ण-द्वन्द्वं च दीप्ते पुरट-विरचिते कुण्डले हारि-हीरे ।
निष्कं काञ्चीं सुहारान् भुज-कटक-तुलाकोटिकादींश् च वन्दे
वृन्दां वृन्दावनान्तः सुरुचिर-वसनां श्रील-गोविन्द-पार्श्वे ॥
श्री-वृन्दायाश् चरण-कमलं सर्व-लोकैक-वन्द्यं
भक्त्या संसेव्यमानं कलि-कलुष-हरं सर्व-वाञ्छाअ-प्रदं च ।
वक्तव्यं चात्र किं वा यद् अनुभजनतो दुर्लभे देव-लोकैः
श्रीमद्-वृन्दावनाख्ये निवसति मनुजः सर्व-दुःखैर् विमुक्तः ॥
अस्याः स्व-प्राज्ञा लिख्यते - एकदा रात्रौ सुप्तं श्रीमत्-प्रभुं श्री-हरिदास-
गोस्वामिनं प्रति वृन्दयादिदेशे - अये श्रीमद्-राधा-गोविन्द-सेवाधिकारिन् ! मत्-
प्रभोः श्रीमहा-प्रसादान्नं दातुम् अर्हसि । एवं सेवा-वस्त्र-भूषादिकं
श्रीमद्-ईश्वर्याश् च ।
अथ वार्षिका-यात्रा-विधिर् लिख्यते ।
भक्तानां व्यदधन् महोत्सवम् अयं नेत्रार्बुदानां परम्
स्वीकुर्वन् प्रथमं सुमङ्गलतरं स्नानं च पञ्चामृतैः ॥[*एन्द्नोते #5]
दधि-मधु-खण्ड-धृतादीन् शिरसि दधतो देवस्य ।
किम् इन्द्र-नील-शैलोपरि शत-धारा जाह्नवी सरति ॥[*एन्द्नोते #6]
पञ्चम्यां प्रथमे वसन्त-समये गोविन्द-देवो हरिः ।
यं दृष्ट्वा भव-पद्म-जप-प्रभृतयः सद्यः कृतार्थं गताः
॥[*एन्द्नोते #7]
छलतो ब्रह्मादि-देवाश् चरणामृत-पानतो लोभात् ।
धृत-मनुज-रूप-वेशः पार्षद-भक्तान् संयाचते ॥[*एन्द्नोते #8]
पीतं कञ्चुकम् अतुलं चोष्णीषं चित्र-धटीं धृतं देवम् ।
दीव्यन्तं निज-प्रियया श्री-गोविन्दं सखे पश्य ॥
यद्यपि माघ-श्री-पञ्चमीतः फाल्गुनी-पौर्णमासी-पर्यन्तं वसन्तोत्सवः
प्रवर्तते । तथा हि, फाल्गुन-शुक्ल-दशमीतः चैत्र-कृष्ण-प्रतिपत्-पर्यन्तं
मुख्यो विधिः । तेषु पञ्च-दिनेषु प्रभुः प्रियया सहितः सदा विराजते ।
ब्रह्मादि-देवताः सर्वे परमानन्द-निर्वृताः ।
इन्द्रादिभिर् मिलित्वात्र वसन्ति व्रज-मण्डले ॥
सर्व-व्रज-मण्डल-मुख्यत्वे श्री-गोविन्द-स्थलं ज्ञेयम् । वसन्त-वस्त्रादिकं
च परिदधाति ।
दिव्यै रत्नैर् जटित-मुकुटं कुण्डले चारु-हारं
निष्कं काञ्चीं सुपद-कटकाव् अङ्गदे कङ्कणे च ।
पीतं वासश् चतुष्कं मणि-गण-घटिता मुद्रिकाश् चाङ्गुलिषु
बिभ्राणं वाम-पार्श्वे निज-प्रियतमया सेवितं देवम् ईडे ॥
तथा-
चूडा-रत्नं सुदिव्यं मणिमय-मुकुटं कुण्डले तार-हारान्
निष्कं काञ्ची-शलाका युग-वलय-घटा नूपुरान् मुद्रिकाश् च ।
श्रोणौ रक्तं दुकूलं तद्-उपरम-तुलं चारु-नीलं दधानां
दिव्यन्तीं वाम-पार्श्वे व्रज-कुमुद-विधो राधिकाम् आश्रयेऽहम् ॥
अथ वसन्तोत्सवः-
नाना-प्रकार-पट-वास-चयान् क्षिपन्तः

पौष्पादि-कन्दुक-गणान् मृदु-कूपिकाश् च ।
प्रेम्णा सुगन्ध-सलिलैर् जल-यन्त्र-मुक्तैः
श्री-पूजक-प्रभृतयः सिषिचुः स्व-देवम् ॥
नाना-वर्णैर् गन्ध-चूर्णैः प्रपूर्णैर्
आदौ भूर् द्यौ व्यानशे दिक् विदिक् च ।
गन्धाम्बूनां वृष्टि-संछिन्न-मूलैर्
लेभे पश्चाच् चित्र-चन्द्रातपत्वम् ॥
अथ श्री-राम-नवमी-
उच्चस्थे ग्रह-पञ्चके सुरगुरो सेन्दौ नवम्यां तिथौ
लग्ने कर्कटके पुनर् वसु-युते मेषं गते पूषणि ।
निर्गग्धुं निखिलाः पलाश-समिधो मेध्याद् अयोध्यारामे
आविर्भूतम् अभूद् अपूर्व-विभवं यत् किञ्चिद् एकं महः ॥
वन्दामहे महेशानं हर-कोदण्ड-खण्डनम् ।
जानकी-हृदयानन्द-चन्दनं रघुनन्दनम् ॥
अथ दोलोत्सवः-
श्रीमद्-वृन्दारण्य-कल्पाग-मूले
नाना-पुष्पैर् दिव्य-हिन्दोल-मध्ये ।
श्रीमद्-राधा-श्रील-गोविन्द-देवौ
भक्तालीभिः सेवितौ संस्मरामि ॥
पुष्पैश् चूडां मुकुटम् अतुलं कुण्डले चारु-हीरे
वक्षस्य् आरोहयन्तीर् विविध-सुकुसुमैर् वन्य-मालां वहन्तम् ।
जानुन्य् आरोहयन्तीं भ्रमर-कर्षिणीं बिभ्रतं कान्तयान्यां
नाम्ना तां वैजयन्तीं निज-प्रियतमया पश्य गोविन्द-देवम् ॥
पुष्पैः कुञ्जावलि-विरचना पुष्प-चन्द्रातपश् च
दोला नाना-कुसुम-रचिता पुष्प-वृन्दैश् च वेणुः ।
पुष्पारण्यं लसति परितः कृत्रिमं देव-सृष्टं
चेत्थं दोले प्रिय-परिजनैः सेव्यते देव-देवः ॥
अग्रतः पृष्ठतः पार्श्वे गोविन्दं प्रियया युतम् ।
हिन्दोले दोलयामासुस् तत्-सेवक-जना मुदा ॥
दोलायाम् अतिलोलायां सा कान्ता भय-वेपिता ।
कान्तम् आलिङ्ग्य हृष्टा तैः प्रेम-भक्तैस् तदोज्ज्वलैः ।
जय वृन्दावनाधीश जय वृन्दावनेश्वरि ।
जय नन्दानन्द-कन्द सर्वानन्द-विधायक ॥
इति ब्रह्मादयो देवा गायन्तो दिवि हर्षतः ।
पुष्प-वर्षं विकुर्वन्ति स्व-स्व-सेवन-तत्-परा ॥
गन्धर्व-विद्याधर-चरणादयो
मुनीन्द्र-देवेन्द्र-गणाः समाहिताः ।
तां दोलिकां दोलयितुं समुत्सुकाः
स्वायोग्यताम् एत्य ततोऽवतस्थिरे ॥
ये मानवा भाग्य-भाजो दिवि देवास् तथैव च ।
तैर् दृष्टः प्रियया युक्तो गोविन्दो दोलनोत्सवे ॥
अथ चन्दनोत्सवः (आर्या-च्छन्दः)-
मम कुरुते मुदम् अतुलं वैशाखी शुक्ल-तृतीया शुभदा ।
यस्यां श्री-गोविन्दश् चन्दन-पङ्कैः सेवितो भक्तैः ॥
दिव्यैश् चन्दन-पङ्कैः कुङ्कुम-घन-सार-मिश्रितैर् देवम् ।
सर्वाङ्गेषु विलिप्तं वन्दे श्री-गौर-गोविन्दम् ॥
मस्तकोपरि चोष्णीषे सर्वाङ्गे कञ्चुकोपरि
घन-साराञ्चि-घुसृण-चन्दन-द्रव-चर्वितः ।
अभितो भक्त-वृन्देन गीता-वादित्र-मङ्गलैः
सेवितो गौर-कृष्णोऽयं करोतु तव मङ्गलम् ॥
यथा-
वैशाखं तु समारभ्य चाश्विनावधि यत्नतः ।
सुवीजनं तु कर्तव्यं भक्तैर् यन्त्रादिना हरेः ॥
गन्ध-चन्दन-संमिश्रैर् जलैर् अत्यन्त-शीतलैः ।
निषेचनं प्रभोर् अग्रे जल-यन्त्र-विनिःसृतैः ॥
अथ श्री-नृसिंह-चतुर्दशी-
आयाति श्री-नृसिंहस्य शुभा ज्यैष्ठी चतुर्दशी ।
धिनोत् चान्तरं सा मे महोत्सव-विधानतः ॥
सर्वावतार-बीजस्य स्वयं भगवतो हरेः ।
श्रीमद्-गोविन्द-देवस्य नृसिंहादेर् अभेदतः ॥
तत्-तज्-जन्म-दिनेष्व् एव सर्वेषु विधि-पूर्वतः ।
उत्सवः क्रियते भक्तैर् गीति-वादित्र-निस्वनैः ॥
चतुर्दशीं समारभ्य दिव्यान्नम् अतियत्नतः ।
नाम्ना पर्युषितं यत् तु दध्यादिक-समायुतम् ॥
अथाषाढे रथारूढ-विधिः-
आषाढीया तिथिः शुक्ल-द्वितीया शुभ-दायिनी ।
उन्मादयति देवस्य रथारूड-परिष्क्रिया ॥
अत्र भोजन-सामग्री द्विगुणीकृत्य कर्तव्या । भूषावेशादिकं सर्वं महाराज-
कुमारत्वेन कर्तव्यम् ।
आयाता सखि राधे तव सुखदा श्रावण-तृतीयेयम् ।
कारय बहु-मणि-मण्डनम् अतुलं दोलां समारभ्य ॥
अतो व्रज-मण्डल-प्रसिद्धायां श्रावण-शुक्ल-तृतीयायां श्री-वृषभानु-
नन्दिन्याः श्रीमद्-ईश्वर्या दोलारूढ-महोत्सवो यत्नतः कर्तव्यः । एवं पवित्रा
द्वादशी सौभाग्य-पौर्णमासी च ।
अथ भाद्रे श्री-जन्माष्टमी-
यस्मिन् दिने प्रसूयेत देवकी त्वां जनार्दन ।
तद् दिनं ब्रूहि वैकुण्ठ कुर्मस् ते तत्र चोत्सवम् ॥[*एन्द्नोते #9]
स्फुरति कथं मम सततं वाम-नेत्रं विचारय सखि त्वम् ।
ज्ञातं चायतीदं जन्म-दिनं कृष्ण-चन्द्रस्य ॥
भद्रे तु भद्रदा चेयं श्री-हरेर् जन्मनस् तिथिः ।
लोकतो विधितस् तत्र चोत्सवः क्रियते बुधैः ॥
नर्दन्तो दधि-धृत-कर्दमेषु भक्ताः
कूर्दन्तः पुनर् अपि तत् क्षिपन्त आरात् ।
अन्योन्ऽन्यं शिरसि मुखे च पृष्ठ-देशे
आनन्दामृत-जलधौ लिपन्ति मग्नाः ॥
जन्म-वासरम् आज्ञाय व्रज-राज-सुतस्य हि ।
व्रज-मण्डलतः सर्वे आगता व्रज-वासिनः ॥
नाना-दिग्-देशतश् चैव गोविन्द-प्रिय-किङ्कराः ।
दिव्य-माल्याम्बर-धराः पुत्र-दार-समन्विताः ॥
वन्दिनो गायकाश् चैव नर्तका वादकाश् च ये ।
दिव्य-वेश-धरास् ते तु ननृतुः पपठुर् जगुः ॥
गायन्तो मृदु-मधुरं वन्दि-गणाः पठन्ति भृशम् उच्चैः ।
वृत्तिं विनापि ते ते याचन्ते पारितोषिकं तेभ्यः ॥
एवं जन्म-क्षणे प्राप्ते पञ्चामृत-जलैर् मुदा ।
जय-शब्दं प्रकुर्वन्तः स्नापयन्ति निजं प्रभुम् ॥
भक्तानां व्यदधन् महोत्सवमयं नेत्रार्बुदानां परं
स्वीकुर्वन् प्रथमं सुमङ्गलतरं स्नानं च पञ्चामृतैः ।
अष्टम्यां सुतिथौ निशार्ध-समये गोविन्द-देवो हरिर्
यं दृष्ट्वा भव-पद्मज-प्रभृतयः सद्यः कृतार्थं गताः ॥
छलतो ब्रह्मादि-देवाश् चरणामृत-पानतो लोभात् ।
धृत-मनुज-रूप-वेशाः पार्षद-भक्तान् संयाचन्ते ॥
इति ब्रह्मादयो देवा गायन्तो दिवि हर्षतः ।
पुष्प-वृष्टिं विकुर्वन्ति स्व-स्व-सेवन-तत्पराः ॥
दिवि देव-गणाः सर्वे आगतास् तद्-दिने शुभे ।
तद् ये पश्यन्ति तद्-रात्रौ ते कृतार्थास् तु भूतले ॥
चक्षुष्मन्तस् तु ते प्रोक्ताः प्रभोः पार्श्वं व्रजन्ति च ॥
आनन्द-वृन्दावन-चम्प्वां द्वितीय-स्तवके (17-19)-
एवं परिपूर्ण-मङ्गल-गुणतया दूषण-द्वापरान्ते द्वापरान्ते निरन्तराल-
भाद्रपदे भाद्रपदे मासि मासिते पक्षेऽपक्षेप-रहिते हिते रसमये गुण-गण-
रोहिणीं रोहिणीं सरति सुधाकरे सुधाकरे योगे योगेश्वरेश्वरो मध्ये
क्षणदायाः क्षणदायाः पूर्णानन्दतया जीववज्-जननी-जठर-
संबन्धाभावाद् बन्धाभावाच् च केवलं विलसत्-करुणयारुणया तथाविध-
लीलाली-लासिकया कयाचन पुरन्दर-दिग्-अङ्गनोत्सङ्ग इव रजनीकरः स्व-
प्रकाशतया प्रादुर्भावम् एव भावयन् अग्रे पूर्व-पूर्वजनि जनित-तपः
सौभाग्य-फलेनोपलब्धि-पितृ-मातृ-भावयोः श्री-वसुदेव-देवक्योर् वासुदेव-
स्वरूपेणाविर्भावं भावयित्वा स्तनन्धयत्वाभिमानम् एव क्षणं तयोः
प्रकटय्य पश्चान् नित्य-सिद्ध-पितृ-मातृ-भावयोः श्री-नन्द-यशोदयोर् अपि श्री-
गोविन्द-प्रिय-रमणी-गणेषु मुख्या राधेयं त्रिजगति राजते स्वयं श्रीः प्रियालि-
प्रेमोन्ना जनिमाप जनन्याः ।
अथ श्री-वामनाभिषेकादि ।
अथ शरत्-पौर्णमास्यां, यथा-
घन-प्रणय-मेदुरौ शरद्-अमन्द-चन्द्राननौ
किरीट-मुकुटे धृतौ विधृत-नील-पीताम्बरौ ।

श्रत्-सुखद-कानने सरस-योग-पीठासने
पुरः कलय नागरो मधुर-राधिका-माधवौ ॥
शरच्-चन्द्रमसौ रात्रौ श्रीमन्तं नन्दनन्दनम् ।
श्रम-युक्तं रास-लास्यात् प्रियया च सखी-गणैः ॥
दिव्य-माल्याम्बर-धरं नट-वेशोचितं हरिम् ।
ध्यायेद् वृन्दावने रम्ये यमुना-पुलिने वने ॥
प्रपानकादि-शीतान्नं नाना-पक्वान्न-संयुतम् ।
साधको भोजयित्वा तं सन्तुष्टः स-सखी-गणम् ।
शेषान्नं चादरेणाथ गृह्णीयाद् वैष्णवैः सह ॥
अथामावस्या दीप-दानं, यथा-
अमावास्या कार्त्तिकीयं विशेषात् शुभ-दायिनी ।
यत्र दीप-प्रदानेन तुष्टो भवति केशवः ॥
चल चल नय नय भो भो गोविन्दे चोपढौकनम् ।
दिव्यं पश्यामो मुख-पद्मं दास्यामो दीप-मालिकास् तत्र ॥
इति कृत्वा प्रगायन्ति प्रलपन्ति पुनः पुनः ।
पुरवासि-जनाः सर्वे विशेषाद् व्रज-वासिनः ॥
अग्रतः पृष्ठतः पार्श्वे मुण्डकोपरि वेश्मनि ।
दीप-मालाः प्रदास्यन्ति गोविन्द-प्रीति-दायिकाः ॥
यमुनायास् तटे केचित् तीर्थे केचिज् जले तथा ।
वृन्दावने प्रकुर्वन्ति दीपमाला-महोत्सवम् ॥
दिवि देव-गणाः सर्वे प्रभोर् आज्ञा-परायणाः ।
दास्यन्ति वाञ्छितान् तेषां दीप-मालां प्रकुर्वताम् ॥
वन्देऽहं श्रील-गोविन्दं भक्तानुग्रह-विग्रहम् ।
दर्शनाद् दीप-मालायाः प्रसन्नानन्द-लोचनम् ॥
[अथ अन्न-कूटम् -]
अन्न-कूटं समायान्तं कार्त्तिके परमोत्सवम् ।
ज्ञात्वा समुत्सुकाः सर्वे गोविन्द-प्रिय-पार्षदाः ॥
कर्तुं भोजन-सामग्रीं परमानन्द-दायिनीम् ।
श्रीमद्-गोविन्द-देवस्य गोवर्धन-धरस्य च ॥
नानान्न-व्यञ्जनं पूप-पिष्टकैर् बहुधा कृतम् ।
तत्-तद्-द्रव्यादि-भेदेन चतुरैः पाचकादिभिः ॥
तैर् अन्न-कूटं संस्थाप्य यथा गोवर्धनो गिरिः ।
तस्य पार्श्वे धृतं सर्वं व्यञ्जनादिकम् उत्तमम् ॥
पक्वान्नानि तथान्यानि बहु-यत्न-कृतानि च ।
गो-रसानां बहुविधं रसालादिक-भेदतः ॥
श्रीमद्-भगवतोऽग्रे तत् कूटं यत्न-कृतं कृतम् ।
यद् अन्न-कूटं संवीक्ष्य सन्तुष्टो भवति प्रभुः ॥
भुङ्क्ते बहु-प्रीत-मना देवानां जनयन् सुखम् ।
प्रभोर् अग्रे तु तत् कूटं ये पश्यन्ति नरा भुवि ॥
भाग्य-भाजस् तु ते लोके त्रिषु लोकेषु दुर्लभाः ।
दध्य्-आदिनान्न-पूपैस् तद् अन्न-कूटं शुभं महत् ॥
परिक्रमणकं कृत्वा ततो बन्धु-जनैः सह ।
महद्-आरात्रिकं नाम ये पश्यन्ति जना भुवि ॥
तेषां भाग्यं न वक्तव्यं सहस्र-वदनैर् अपि ।
धन-धान्यादि-संयुक्ताः पुत्र-दार-समन्विताः ॥
महद्-भोगं भुरि कृत्वा चान्ते वैकुण्ठम् आप्नुयुः ।
प्रसादम् अन्न-कूटस्य ये जनाः परम् आदरात् ।
वैष्णवान् भोजयन्तो वै भुञ्जेयुर् भक्ति-तत्-पराः ॥
तेषां व्रत-फलं देवि कोटि-कोटि-गुणं भवेत् ।
स्वलङ्कृतानां तु गवां पूजा कार्या ततः शुभा ॥
अथ गोपाष्टमी-दर्शनं, यथा (10.21.5)-
बर्हापीडं नटवर-वपुः कर्णयोः कर्णिकारं
बिभ्रद्-वासः कनक-कपिशं वैजयन्तीं च मालाम् ।
रन्ध्रान् वेणोर् अधर-सुधया पूरयन् गोप-वृन्दैर्
वृन्दारण्यं स्व-पद-रमणं प्राविशद् गीतकीर्तिः ॥
तद्-दर्शन-फलम्-
गोपाष्ट्म्यां तु देवस्य ये पश्यन्ति हरेर् मुखम् ।
दूरान् नश्यन्ति पापानि तस्मिन् भक्तिश् च जायते ॥
ध्यायेद् गोविन्द-देवं नव-घन-मधुरं दिव्य-लीलां नटन्तम् इत्य् आदि
पूर्ववत् ।
प्रबोधन्यां युगल-दर्शनं, यथा-
प्रबोधन्यास् तु गोविन्दं ये पश्यन्ति प्रियायुतम् ।
नराणां क्षीण-पापानां तद्-भक्तिर् अचला भवेत् ॥
यथा (प्रेमेन्दु 12)-
प्रबोधिनी निशानृत्य-माहात्म्य-भर-दर्शिनी ।
चन्द्रकान्ति-चरी सर्व-गान्धर्व-बकुल-पावनी ॥
द्वादश्यां कार्त्तिकादि-व्रत-महोत्सवः कर्तव्यः । मार्ग-शीर्षे पौषे
खेचडान्नं, यथा-
पौषे तुषार-घोरेऽस्मिन् रसिकैः कृष्ण-पार्षदैः ।
सुविचार्य कृतं तत्र खेचडान्नं प्रभु-प्रियम् ॥
दिव्य-वासम् अतीधान्य-तण्डुलं मुद्गकं तथा ।
समभागं तु किञ्चिद् वा विषमं परिकल्पितम् ॥
हिमर्तौ विहितं युक्तं लोक-शास्त्र-विधानतः ।
हिङ्गुं त्रिजातं मरिचं लवणं चाद्रकं तथा ॥
लोक-प्रसिद्धं यच् चान्यद् विशेषाच् छुद्ध-गो-घृतम् ।
चतुरैः कर्मकारैश् च तथा चतुर-पाचकैः ॥
यथायोग्यं तु तैर् द्रव्यैः पच्यते बहु-यत्नतः ।
सुदर्शनीय सुखदं रोचकं पुष्टि-कारकम् ॥
सुमिष्टं दधिकं चैव तथान्यद् व्यञ्जनादिकम् ।
प्रीतितो लोक-पर्यायम् अति प्रणयकं हरेः ।
लवङ्गैलेन्दु-मरिचैः संयुतैः शर्करा-चयैः ।
नाना-देश-भवैर् नाना-फल-शस्य-चयैस् तथा ॥
कृतं लड्डु-वरं यत्नाद् बहु-प्रेम-भरेण च ।
यद् दृष्ट्वा भोजनात् कृष्णो जायते ह्य् अतिहर्षितः ॥
प्रभोर् हर्षात् तु भक्तानाम् अतिहर्षैः प्रजायते ।
कुर्वन्न् अनुदिनं तत् तु गोविन्द-प्रीति-दायकम् ॥
तुल्यान्तरीय-वस्त्रादि तथा चैवाग्नि-सेवनम् ॥
वन्देऽहं श्रील-गोविन्दं त्रिकाले नित्य-विग्रहम् ।
भजनाद् यस्य नित्यत्वं नित्यत्वे तस्य का कथा ॥
द्रष्टुं न योग्या वक्तुं वा त्रिषु लोकेषु तेऽधमाः ।
श्री-गोविन्द-पद-द्वन्द्वे विमुखा ये भवन्ति हि ॥
गोविन्द-पार्षदान् वन्दे तद्वत् काल-त्रये स्थितान् ।
येषां स्मरण-मात्रेण सर्वाभीष्ट-फलं लभेत् ॥
येषां गोविन्द-देवस्य नैत्यिकी वार्षिकी तथा ।
सेवा संक्षेपतो मुख्या मयात्र परिकीर्तिता ॥
किं च (ब्र्स् 2.1.49)-
रागः सप्तसु हन्त षट्स्व् अपि शिशोर् अङ्गेष्व् अलं तुङ्गता
विस्तारस् त्रिषु खर्वता त्रिषु पुनर् गम्भीरता च त्रिषु ।
दैर्घ्यं पञ्चसु किं च पञ्चसु सखे संप्रेक्ष्यते सूक्ष्मता
द्वात्रिंशद्-वर-लक्षणः कथम् असौ गोपेषु सम्भाव्यते ॥
राग इति व्रजेश्वरं प्रति क्वचित् तत्-सम-वयसो गोपस्य वाक्यम् इदम् । सप्तसु
नेत्रान्त-पादक-रत-लताल्प-धरोष्ठ-जिह्वा-नखेषु । षट्सु वक्षः स्कन्ध-
नख-नासिका-कटि-मुखेषु । पञ्चसु नासा-भुज-नेत्र-हनू-जानुषु । पुनः
पञ्चसु त्वक्-केशाङ्गुलि-दन्ताङ्गुलि-पर्वसु । तथैव महा-पुरुष-लक्षणं
सामुद्रक-प्रसिद्धेः । द्वात्रिंशद् वराणि तल्-लक्षणेभ्योऽन्येभ्योऽपि श्रेष्ठानि
लक्षणानि यस्य सः । गोपेषु कथम् इति भगवद्-अवतारादिषु
एतादृशीअत्वाश्रवणाद् इति भावः ।
करयोः कमलं तथा रथाङ्गं
स्फुट-रेखामयम् आत्मजस्य पश्य ।
पद-पल्लवयोश् च वल्लवेन्द्र
ध्वज-वज्राङ्कुश-मीन-पङ्कजानि ॥ (ब्र्स् 2.1.51)
करयोर् इति कस्याश्चिद् वृद्ध-गोप्या वचनम् । उपलक्षणान्य् एवैतानि चिह्नानि
पद्म-पुराणादि-दृष्ट्यान्यान्य् अप्य् असाधारणानि ज्ञेयानि । तानि यथा पद्म-
पुराणे-
शृणु नारद वक्ष्यामि पदयोश् चिह्न-लक्षणम् ।
भगवन् कृष्ण-रूपस्य ह्य् आनन्दैक-सुखस्य च ॥
अवतारा ह्य् असङ्ख्याताः कथिता मे तवाग्रतः ।
परं सम्यक् प्रवक्ष्यामि कृष्णस् तु भगवान् स्वयम् ॥
देवानां कार्य-सिद्ध्य्-अर्थम् ऋषीणां च तथैव च ।
आविर्भूतस् तु भगवान् स्वानां पिर्य-चिकीर्षया ॥
यैर् एव ज्ञायते देवो भगवान् भक्त-वत्सलः ।
तान्य् अहं वेद नान्योऽपि सत्यम् एतन् मयोदितम् ॥
षोडशैव तु चिह्नानि मया दृष्टानि तत्-पदे ।

दक्षिणेनाष्ट-चिह्नानि इतरे सप्त एव च ॥
ध्वजाः पद्मं तथा वज्रम् अङ्कुशो यव एव च ।
स्वस्तिकं चोर्ध्व-रेखा च अष्ट-कोणस् तथैव च ॥
सप्तान्यानि प्रवक्ष्यामि साम्प्रतं वैष्णवोत्तम ।
इन्द्र-चापं त्रिकोणं च कलसं चार्ध-चन्द्रकम् ॥
अम्बरं मत्स्य-चिह्नं च गोष्पदं सप्तमं स्मृतम् ।
अङ्कान्य् एतानि भो विद्वन् दृश्यन्ते तु यदा कदा ॥
कृष्णाख्यं तु परं ब्रह्म भुवि जातं न संशयः ।
द्वयं वाथ त्रयं वाथ चत्वारः पञ्च एव वा ॥
दृश्यन्ते वैष्णव-श्रेष्ठ अवतारे कथञ्चन ॥
षोडशं तु तथा चिह्नं शृणु देवर्षि-सप्तम् ।
जम्बू-फल-समाकारं दृश्यते यत्र कुत्रचित् ॥
शास्त्रान्तरे तु शङ्ख-चक्र-च्छत्राणि ज्ञेयानि ।
अथ कर-ध्यानम्-
शङ्खार्धेन्दु-यवाङ्कुशैर् अरि-गदा-छत्र-ध्वजैः स्वस्तिकैर्
यूपाब्ज-सिंहलैर् धनुः पविघटेः श्री-वृक्षमीनेषुभिः ।
नन्दावर्त-चयैस् तथाङ्गुलि-गतैर् एतैर् निजैर् लक्षणैः
भ्रातः श्री-पुरुषोत्तमत्व-गमकैर् जानीहि रेखाङ्कितैः ॥
अथ मन्द-हास्यं (कृष्ण-कर्णामृते 99)-
अखण्ड-निर्वाण-रस-प्रवाहैर्
विखण्डिताशेष-रसान्तराणि ।
अयन्त्रितोद्वान्त-सुधार्णवानि
जयन्ति शीतानि तव स्मितानि ॥
पद्मादि-दिव्य-रमणी-कमनीय-गन्धं
गोपाङ्गना-नयन-भृङ्ग-निपीयमानम् ।
कृष्णस्य वेणु-निनदार्पित-माधुरीकम्
आस्याम्बुज-स्मित-मरन्दम् अहं स्मरामि ॥
(ब्रह्म-संहितायां 5.31)-
आलोल-चन्द्रक-लसद्-वनमाल्य-वंशी-
रत्नाङ्गदं प्रणय-केलि-कला-विलासम् ।
श्यामं त्रि-भङ्ग-ललितं नियत-प्रकाशं
गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि ॥
श्री-हरि-भक्ति-विलासे (18.31-37)-
एवं पुराण-तन्त्रादि दृष्ट्वात्रेदं विलिख्यते ।
ललाटाच् चिवुकान्तं स्यात् श्रीमुखं द्वादशाङ्गुलम् ॥
तत्राननं भाग एकस् तत्रैव चतुरङ्गुलम् ।
ललाटं नासिका तद्वद् गुल्फम् अर्धाङ्गुलं भवेत् ॥
अर्धाङ्गुलोऽधरस् तूर्ध्वोऽपरश् चैकाङ्गुलो मतः ।
द्व्य्-अङ्गुलं चिबुकं चाथ ग्रीवा स्यात् चतुरङ्गुला ॥
वक्षो-भोगो भवेद् अन्यस् तस्मान् नाभ्य्-अवधिः परः ।
ततोऽपरश् च मेढ्रान्तस् तस्माद् उरु-विभागकौ ॥
तथा द्विभागिके जङ्घे जानुनी चतुरङ्गुले ।
पादौ च तत्-समाव् इत्थं दैर्घ्य-भागा नवोदिताः ॥
कुत्राप्य् उच्चात् ललाटस्योपरिष्टात्र्य्-अङ्गुलं शिरः ।
तद्वद् ग्रीवा जानु-पादास् तथापि स्युर् नवैव ते ॥
इति स्यात् सर्वतो दैर्घ्ये साष्टोत्तर-शताङ्गुलाः ॥
तद् यथा इदम् एव रहस्यम्-यद्यपि तिर्यङ्-नरादिषु भगवतो जन्म, तथापि
स्वेच्छया गौड-देशे तद्-देशीयान् ब्राह्मणान् सर्व-श्रेष्ठान् विज्ञाय तेषां कुले
श्री-कृष्ण-चैतन्य-नित्यानन्दाद्वैतादयो जन्म स्वीकुर्वन्तः । अतो
महाप्रभुणाङ्गीकृतेषु गौडोत्कल-दाक्षिणात्य-पाश्चात्येषु गौड-देश-निवासिन
एव बहवः पार्षदाः । ते खलु महत्-कुल-प्रसूतास् तेषां भोजनादि-व्यवहारः
सत्-कुल-प्रसूतान् गौडीयान् ब्राह्मणान् विना न सम्भवति । तथा हि-निजत्वे
गौडीयान् इति ज्ञात्वा सर्वज्ञ-शिरोमणिर् महाप्रभुः श्री-रूप-सनातनौ
निजान्तरङ्गौ विज्ञाप्य तयोः सर्व-शक्तिं संचार्य पश्चिम-देशे स्वीय-वितरण-
भक्त-भूपत्वेन स्थापितवान् । तद्-द्वारा निज-प्रकटन-हेतु-भूतं वाञ्छा-
त्रय-समुल्लसित-परमान्तरङ्ग-रूपस्यातुल-भजन-रत्नस्य लुप्त-तीर्थादेश् च
प्रकटनात्, स्वयं प्रकाश-श्री-गोविन्दादि-स्वरूप-राज-सेवा प्रकाशाच् च ।
ताभ्यां च पुनः श्री-वृन्दावनं गत्वा श्री-श्री-सेवादिकं परिवारे तत् समर्पितम्
। न तु निज-पार्श्व-वर्तिषु श्री-गोपाल-भट्ट-श्री-रघुनाथ-दासादिषु स्वतो
भगवन्-मन्त्र-गृहीत-स्व-भ्रातुष्पुत्र-श्री-जीव-गोस्वामिषु च । अहो परम-
भागवतानां मर्यादा-रक्षण-स्वभावः स्वयं चैते सेवा-समये मन्दिरे न
प्रविशन्ति च । किम् उतान्यत् । एतत् तु श्री-चैतन्य-चरितामृतादौ प्रसिद्धं वर्तते
।
इति श्री-गोविन्द-देव-सेवाधिपति-श्री-हरिदास-गोस्वामि-चरणानुजीवि-राधाकृष्ण-
दासोदीरिता साधन-दीपिका द्वितीया कक्षा

(3)
तृतीय-कक्षा
अथ धीर-ललितस्य श्रीमद्-गोविन्द-देवस्य (ब्र्स् 2.1.63)-
वयसो विविधत्वेऽपि सर्व-भक्ति-रसाश्रयः ।
धर्मी किशोर एवात्र नित्य-नाना-विलासवान् ॥
तद् यथा (ब्र्स् 2.1.308-312)-
वयः कौमार-पौगण्ड-कैशोरम् इति तत् त्रिधा ॥
कौमारं पञ्चमाब्दान्तं पौगण्डं दशमावधि ।
आ-षोडशाच् च कैशोरं यौवनं स्यात् ततः परम् ॥
औचित्यात् तत्र कौमारं वक्तव्यं वत्सले रसे ।
पौगण्डं प्रेयसि तत्-तत्-खेलादि-योगतः ॥
श्रैष्ठ्यम् उज्ज्वल एवास्य कैशोरस्य तथाप्य् अदः ।
प्रायः सर्व-रसौचित्याद् अत्रोदाह्रियते क्रमात् ॥
आद्यं मध्यं तथा शेषं कैशोरं त्रिविधं भवेत् ॥
तत्र मध्यं यथा (ब्र्स् 2.1.320-324)
ऊरु-द्वयस्य बाह्वोश् च कापि श्रीर् उरसस् तथा ।
मूर्तेर् माधुरिमाद्यं च कैशोरे सति मध्यमे ॥
यथा -
स्पृहयति करि-शुण्डा-दण्डनायोरु-युग्मं
गरुड-मणि-कवाटी-सख्यम् इच्छत्य् उरश् च ।
भुज-युगम् अपि धित्सत्य् अर्गलावर्ग-निन्दाम्
अभिनव-तरुणिम्नः प्रक्रमे केशवस्य ॥
मुखं स्मित-विलासाढ्यं विभ्रमोत्तरले दृशौ ।
त्रि-जगन्-मोहनं गीतम् इत्य् आदिर् इह माधुरी ॥
यथा -
अनङ्ग-नय-चातुरी-परिचयोत्तरङ्गे दृशौ
मुखाम्बुजम् उदञ्चित-स्मित-विलास-रम्याधरम् ।
अचञ्चल-कुलाङ्गना-व्रत-विडम्बि-सङ्गीतकं
हरेस् तरुणिमाङ्कुरे स्फुरति माधुरी काप्य् अभूत् ॥
वैदग्धी-सार-विस्तारः कुञ्ज-केलि-महोत्सवः ।
आरम्भो रास-लीलादेर् इह चेष्टादि-सौष्ठवम् ॥
टीका श्रीमज्-जीव-गोस्वामि-चरणानां मध्ये शेष-वयस-प्रायः सर्वत्र
समानत्वम् । इह मध्ये चेष्टादि-सौष्ठवं, यथा (ब्र्स् 2.1.325)-
व्यक्तालक्त-पदैः क्वचित् परिलुठत्-पिञ्छावतंसैः क्वचित्
तल्पैर् विच्युत-काञ्चिभिः क्वचिद् असौ व्याकीर्ण-कुञ्जोत्करा ।
प्रोद्यन्-मण्डल-बन्ध-ताण्डव-घटालक्ष्मोल्लसत्-सैकता
गोविन्दस्य विलास-वृन्दम् अधिकं वृन्दाटवी शंसति ॥
धीर-ललित-लक्षणम् (ब्र्स् 2.1.230-2) -
विदग्धो नव-तारुण्यः परिहास-विशारदः ।
निश्चिन्तो धीर-ललितः स्यात् प्रायः प्रेयसी-वशः ॥
यथा --
वाचा सूचित-शर्वरी-रति-कला-प्रागल्भ्यया राधिकां
व्रीडा-कुञ्चित-लोचनां विरचयन्न् अग्रे सखीनाम् असौ ।
तद्-वक्षो-रुह-चित्र-केलि-मकरी-पाण्डित्य-पारं गतः
कैशोरं सफली-करोति कलयन् कुञ्जे विहारं हरिः ॥
गोविन्दे प्रकटं धीर-ललितत्वं प्रदर्श्यते ।
उदाहरन्ति नाट्य-ज्ञाः प्रायोऽत्र मकर-ध्वजम् ॥
अतएव धीर-ललित-लक्षणस्थायिक-श्री-गोविन्द-देवे मध्य-कैशोरं व्यकं
दृश्यते ।
अन्तःपुरस् तु देवस्य मध्ये पूर्या मनोहरम् ।
मणि-प्राकार-संयुक्तं वर-तोरण-शोभितम् ॥
विमानैर् गृहमुख्यैश् च प्रासादैर् बहुभिर् वृतम् ।
दिव्यापसरोगणैः स्त्रीभिः सर्वतः समलङ्कृतम् ॥
मध्ये तु मण्डपं दिव्यं राजस्थानं महोत्सवम् ।
माणिक्य-स्तम्भ-सहस्र-जुष्टं रत्न-मयं शुभम् ॥
नित्य-मुक्तैः समाकीर्णं साम-गानोपशोभितम् ।
मध्ये सिंहासनं रम्यं सर्व-वेद-मयं शुभम् ॥
धर्मादि-दैवतैर् नित्यैर् वृतं वेदमयात्मकैः ।
धर्म-ज्ञान-महैश्वर्य-वैराग्यैः पाद-विग्रहैः ॥
वसन्ति मध्यमे तत्र वह्नि-सूर्य-सुधांशवः ।
कूर्मश् च नागराजश् च वैनतेयस् त्रयीश्वरः ॥
छन्दांसि सर्व-मन्त्राश् च पीठ-रूपत्वम् आस्थिताः ।
सर्वाक्षर-मयं दिव्यं योग-पीठम् इति स्मृतम् ॥
तन्-मध्येऽष्ट-दलं पद्मम् उदयार्क-सम-प्रभम् ।
तन्-मध्ये कर्णिकायां तु सावित्र्यां शुभ-दर्शने ॥
ईश्वर्या सह देवेशस् तत्रासीनः परः पुमान् ।
इन्दीवर-दल-श्यामं सूर्य-कोटि-सम-प्रभः ॥
इति तृतीय-कक्षा

(4)
चतुर्थ-कक्षा
अथ श्री-गोपाल-देव-मन्त्र-माहात्म्यम् ।
मन्त्रास् तु कृष्ण-देवस्य साक्षाद् भगवतो हरेः ।
सर्वावतार-बीजस्य सर्वतो वीर्यवत्तमा ॥
तथा च बृहद्-गौतमीये श्री-गोविन्द-वृन्दावनाख्ये-
सर्वेषां मन्त्र-वर्याणां श्रेष्ठो वैष्णव उच्यते ।
विशेषात् कृष्ण-मनवो भोग-मोक्षैक-साधनम् ॥
यस्य यस्य च मन्त्रस्य यो यो देवस् तथा पुनः ।
अभेदात् तन्-मनूनां च देवता सैव भाष्यते ॥
कृष्ण एव परं ब्रह्म सच्चिदानन्द-विग्रहः ।
स्मृति-मात्रेण तेषां वै भुक्ति-मुक्ति-फल-प्रदः ॥
तत्रापि भगवत्तां स्वां तन्वतो गोप-लीलया ।
तस्य श्रेष्ठतमा मन्त्रास् तेष्व् अप्य् अष्टादशाक्षरः ॥
अथाष्टादशाक्षर-माहात्म्यं तापनी-श्रुतिषु
ओं मुनयो ह वै ब्रह्माणम् ऊचुः । कः परमो देवः । कुतो मृत्युर् बिभेति ।
कस्य ज्ञानेनाखिलं ज्ञातं भवति । केनेदं विश्वं संसरतीति । तान् उ होवाच
ब्राह्मणः -- कृष्णो वै परमं दैवतम् । गोविन्दान् मृत्युर् बिभेति । गोपी-जन-
वल्लभ-ज्ञानेनाखिलं ज्ञातं भवति । स्वाहयेदं संसरतीति । तम् उ होचुः । कः
कृष्णो गोविन्दः कोऽसौ गोपी-जन-वल्लभः कः का स्वाहेति । तान् उवाच ब्राह्मणः
पाप-कर्षणो गो-भूमि-वेद-विदितो वेदिता गोपी-जनाविद्या-कला-प्रेरकस् तन्-माया
चेति । सकलं परं ब्रह्मैव तत् । यो ध्यायति रसति भजति सोऽमृतो भवति सोऽमृतो
भवतीति । ते होचुः -- किं तद्-रूपं किं रसनं कथं वाहो तद्-भजनं । तत्
सर्वं विविदिषताम् आख्याहीति । तद् उ होवाच हैरण्यः -- गोप-वेशम् अभ्राभं
तरुणं कल्प-द्रुमाश्रितम् ॥ (ग्तु 1.2-8)
किं च, तत्रैवाग्रे --
भक्तिर् अस्य भजनम् । तद् इहामुत्रोपाधि-नैरास्येनैवामुष्मिन् मनः-कल्पनम्
। एतद् एव च नैष्कर्म्यम् ।
कृष्णं तं विप्रा बहुधा यजन्ति
गोविन्दं सन्तं बहुधाराधयन्ति ।
गोपीजन-वल्लभो भुवनानि दध्रे
स्वाहाश्रितो जगद् एजय्जत् स्व-रेताः

(ग्तु 1.14-15)
वायुर् यथैको भुवनं प्रविष्टो
जन्ये जन्ये पञ्च-रूपो बभूव ।
कृष्णस् तथैकोऽपि जगद्-धितार्थं
शब्देनासौ पञ्च-पदो विभाति

इति । (ग्तु 1.16)
किं च तत्रैवोपासन-विधि-कथनानन्तरम् -
एको वशी सर्वगः कृष्ण ईड्य
एकोऽपि सन् बहुधा यो विभाति ।
तं पीठस्थं येऽनुभजन्ति धीरास्
तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम्

(ग्तु
नित्यो नित्यानां चेतनश् चेतनानाम्
एको बहूनां यो विदधाति कामान् ।
तं पीठगं येऽनुभजन्ति धीरास्
तेषां सिद्धिः शाश्वती नेतरेषाम्

एतद् विष्णोः परमं पदं ये
नित्य-मुक्ताः संयजन्ते न कामान् ।
तेषाम् असौ गोप-रूपः प्रयत्नात्
प्रकाशयेद् आत्म-पदं तदैव

यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं
यो विद्यास् तस्मै गोपायति स्म कृष्णः ।
तं ह दैवम् आत्म-बुद्धि-प्रकाशं
मुमुक्षुर् वै शरणम् अनुव्रजेत

जप-सङ्ख्या यथा गौतमीय-तन्त्रे (15.4)-अनेन लक्ष-जापेन कृष्णं पश्यति
चक्षुषा । अनेनेति प्रत्यक्षेण स्वरूपेण स्वप्नेन वा कृष्ण-साक्षात्कारो भवतीत्य्
अर्थः ।
पुरश्चरणादि-विधिस् तु श्री-ब्रह्म-संहिता-गोपाल-तापनी-हरि-भक्ति-विलास-
टीकायां द्रष्टव्यः । स तु विशेषतो योग-पीठे द्रष्टव्यः ।
ओंकारेणान्तरितं ये जपन्ति
गोविन्दस्य पञ्चपदं मनुम् ।
तेषाम् असौ दर्शयेद् आत्म-रूपं
तस्मान् मुमुक्षुर् अभ्यसेन् नित्य-शान्त्यै

तस्माद् अन्ये पञ्चपदाद् अभूवन्
गोविन्दस्य मनवो मानवानाम् ।
दशार्णाद्यास् तेऽपि सङ्क्रन्दनाद्यैर्
अभ्यस्यन्ते भूति-कामैर् यथावत्

किं च तत्रैव-
तद् उ होवाच ब्राह्मणोऽसाव् अनवरतं मे ध्यातः स्तुतः परार्धान्ते सोऽबुध्यत
। गोप-वेशो मे पुरुषः पुरस्ताद् आविर्बभूव । ततः प्रणतेन मयाऽनुकूलेन
हृदा मह्यम् अष्टादशार्णं स्वरूपं सृष्टये दत्त्वान्तर्हितः । पुनः सिसृक्षा मे
प्रादुरभूत् । तेष्व् अक्षरेषु भविष्यज्-जगद्-रूपं प्रकाशयत् । तद् इह काद् आपो
। लात् पृथिवी । ईतोऽग्निः । बिन्दोर् इन्दुः । तन्-नादाद् अर्क इति क्लीं-काराद् असृजम् ।
कृष्णाद् आकाशं यद् वायुर् इत्य् उत्तरात् सुरभिं विद्यां प्रादुरकार्षम् । तद्-उत्तरात्
तद्-उत्तरात् स्त्री-पुमादि चेदं सकलम् इदं इति

तथा च गौतमीये-
क्लीं-काराद् असृजद् विश्वम् इति प्राह श्रुतेः शिरः ।
ल-कारात् पृथिवी जाता क-काराज् जल-सम्भवः

ई-काराद् वह्निर् उत्पन्नो नादाद् आयुर् अजायत ।
बिन्दोर् आकाश-सम्भूतिर् इति भूतात्मको मनुः ॥
स्वा-शब्देन च क्षेत्रज्ञो हेति चित्-प्रकृतिः परा ।
तयोर् ऐक्य-समुद्भूतिर् मुख-वेष्टन-वर्णकः ॥
अतएव हि विश्वस्य लयः स्वाहार्णके भवेत्

पुनश् च सा श्रुतिः --
एतस्यैव यजनेन चन्द्र-ध्वजो गत-मोहम् आत्मानं वेदयित्वा ओंकारान्तरालकं
मनुम् आवर्तयत् सङ्ग-रहितोऽभ्यानयत् । तद् विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति
सूरयः । दिवीव चक्षुर् आततम् । तस्माद् एनं नित्यम् अभ्यसेत्

इत्य् आदि ।
तत्रैवाग्रे --
यस्य पूर्व-पदाद् भूमिर् द्वितीयात् सलिलोद्भवः ।
तृतीयात् तेज उद्भूतं चतुर्थाद् गन्ध-वाहनः

पञ्चमाद् अम्बरोत्पत्तिस् तम् एवैकं समभ्यसेत् ।
चन्द्र-ध्वजोऽगमद् विष्णुः परमं पदम् अव्ययम्

ततो विशुद्धं विमलं
विशोकम् अशेष-लोभादि-निरस्त-सङ्गम् ।
यत् तत् पदं पञ्च-पदं तद् एव
स वासुदेवो न यतोऽन्यद् अस्ति

तम् एकं गोविन्दं सच्-चिद्-आनन्द-विग्रहम् पञ्च-पदं वृन्दावन-सुर-भूरुह-
तलासीनं सततं स-मरुद्-गणोऽहं परमया स्तुत्या तोषयामि

इति ।
किं च स्तुत्य्-अनन्तरम् --
अमुं पञ्चपदं मन्त्रम् आवर्तयेद् यः स यात्य् अनायासतः केवलं तत् पदं तत्
। अनेजद् एकं मनसो जवीयो नैतद् देवा आप्नुवन् पूर्वम् अर्शात् ।
तस्मात् कृष्ण एव परो देवस् तं ध्यायेत् तं रसेत् तं यजेद् इति ओं तत् सद् इति ।
त्रैलोक्य-संमोहन-तन्त्रे च, देवीं प्रति श्री-महादेवोक्ताष्टादशाक्षर-
प्रसङ्ग एव -
धर्मार्थ-काम-मोक्षाणाम् ईश्वरो जगद्-ईश्वरः ।
सन्ति तस्य महाभागा अवताराः सहस्रशः ॥
तेषां मध्येऽवताराणां बालत्वम् अतिदुर्लभम् ।
अमानुषाणि कर्माणि तानि तानि कृतानि च ॥
शापानुग्रह-कर्तृत्वे येन सर्वं प्रतिष्ठितम् ।
तस्य मत्न्रं प्रवक्ष्यामि साङ्गोपाङ्गम् अनुत्तमम् ॥
यस्य विज्ञान-मात्रेण नरः सर्वज्ञताम् इयात् ।
पुत्रार्थी पुत्रम् आप्नोति धर्मार्थी लभते धनम् ॥
सर्व-शास्त्रार्थ-पारज्ञो भवत्य् एव न संशयः ।
त्रैलोक्यं च वशीकुर्यात् व्याकुलीकुरुते जगत् ॥
मोहयेत् सकलं सोऽपि मारयेत् सकलान् रिपून् ।
बहुना किम् इहोक्तेन मुमुक्षुर् मोक्षम् आप्नुयात् ॥
यथा चिन्तामणिः श्रेष्ठो यथा गौश् च यथा सती ।
यथा द्विजो यथा गङ्गा तथासौ मन्त्र उत्तमः ॥
यथावद् अखिल-श्रेष्ठं यथा शास्त्रं तु वैष्णवम् ।
यथा सुसंस्कृता वाणी तथासौ मन्त्र उत्तमः ॥
किं च --
अतो मया सुरेशानि प्रत्यहं जप्यते मनुः ।
नैतेन सदृशः कश्चिद् जगत्य् अस्मिन् चरचरे ॥
सनत्कुमार-कल्पेऽपि -
गोपाल-विषया मन्त्रास् त्रयस्त्रिंशत् प्रभेदतः ।
तेषु सर्वेषु मन्त्रेषु मन्त्र-राजम् इमं शृणु ॥
सुप्रसन्नम् इमं मन्त्रं तन्त्रे सम्मोहनाह्वये ।
गोपनीयस् त्वया मन्त्रो यत्नेन मुनि-पुङ्गव ॥
अनेन मन्त्र-राजेन महेन्द्रत्वं पुरन्दरः ।
जगाम देव-देवेशो विष्णुना दत्तम् अञ्जसा ॥
दुर्वाससः पुरा शापाद् असौभाग्येन पीडितः ।
स एव सुभगवत्वं वै तेनैव पुनर् आप्तवान् ॥
बहुना किम् इहोक्तेन पुरश्चरण-साधनैः ।
विनापि जप-मात्रेण लभते सर्वम् ईप्सितम् ॥
प्रभुं श्री-कृष्ण-चैतन्यं तं नतोऽस्मि गुरूत्तमम् ।
कथञ्चिद् आश्रयाद् यस्य प्राकृतोऽप्य् उत्तमो भवेत् ॥
इति श्री-हरि-भक्ति-विलासे मन्त्र-माहात्म्य-कथने श्री-गोपाल-मन्त्र-माहात्म्य-
कथनम् । तत्र मन्त्रोद्धारणं च यथा ब्रह्म-संहितायां (5.24) च-
कामः कृष्णाय गोविन्द ङे गोपी-जन इत्य् अपि ।
वल्लभाय प्रिया वह्नेर् मन्त्रम् ते दास्यति प्रियम् ॥
क-कारो लीला-शक्तिः । ल-कारो भू-शक्तिः । ई-कारः श्री-शक्तिः म-कारस् तत्त्व-
विशिष्टः । कृष्णायेति सर्व-चित्ताकर्षकायेति । अथवा-
कृषि-शब्दश् च सत्तार्थो णश् चानन्द-स्वरूपकः ।
सुख-रूपो भवेद् आत्मा भावानन्द-मयत्वतः ॥ इति ।
गोविन्दायेति पूर्ववत् । गाम् इन्द्रिय-कुलं विन्दतीति गोविन्दः । गां गोवर्धनम्
उद्धृत्य परमैश्वर्य-प्रदत्वेन रक्षति पालयतीति गोविन्दस् तस्मै । गोपी-जन-
वल्लभायेति-
गोपीति प्रकृतिं विद्याज् जनस् तत्त्व-समूहकः ।
अनयोर् आश्रयो व्याप्त्या कारणत्वेन चेश्वरः ।
पूर्वार्थे स्वाहेत्य् अस्य तथा-तथाभूतायात्मानं समर्पयामि । तत्र क्रम-
दीपिकायाम् (1.1)-
कलात्त-माया-लवकात्त-मूर्तिः
कल-क्वणद्-वेणु-निनाद-रम्यः ।
श्रितो हृदि व्याकुलयंस् त्रिलोकी
श्रियेऽस्तु गोपी-जन-वल्लभो वः ॥
अथ संमोहन-तन्त्रोद्धारणम्-
वाग्-भवं मदन-शक्तिम् इन्दिरा-
संयुतः सकल-विद्ययाञ्चितः ।
मन्त्र एष भुवनार्ण ईरितो
व्यत्ययेन सकल इष्ट-साधकः ॥
अथ मन्त्र-सिद्धि-लक्षणं-
आदाव् ऋष्य्-आदि-न्यासः स्यात् कर-शुद्धिस् ततः परम् ।
अङ्गुली-व्यापक-न्यासो हृदादि-न्यास एव च ॥
ताल-त्रयं च दिग्-बन्धः प्राणायामस् ततः परम् ।
ध्यान-पूजा जपश् चैव सर्व-तन्त्रेष्व् अयं विधिः ॥
न्यास-विधिः-श्री-व्रजाचार्य-श्रीमद्-रूप-गोस्वामि-भजनानुसारेण ।
अहङ्काराधिष्ठातृत्वाद् भूत-शुद्धेर् अधिदेवाय सङ्कर्षणाय नमः । हे
सङ्कर्षण-देव प्रसीद कृपां कुरु । अस्य जनस्य देह-रूपेण परिणतं भूत-
पञ्चकं यथा सद्यः शुध्येद् उपासनोपयुक्तं स्यात् तथा कृपां कुरु ।
अथ मातृका-ध्यानम्-
चिकुर-कलित-पिञ्छां पीन-तुङ्ग-स्तनाभ्यां
कर-जल-रुहि विद्यां दक्षिणे पद्म-रूपाम् ।
दधि-घटम् अपि सव्ये बिभ्रतीं तुङ्ग-विद्याम्
अमृत-किरण-कान्तिं मातृका-मूर्तिम् ईडे ॥
केशव-कीर्तिकादि-ध्यानम्-
कोणेनाक्ष्णोः पृथु-रुचिः मिथो हारिणा लिह्यमानाव्
एकैकेन प्रचुर-पुलकेनोपगुढौ भुजेन ।
गौरी-श्यामौ व सन-युगलं श्याम-गौरं वसानौ
राधा-कृष्णौ स्मर-विलसितोद्दाम-तृष्णौ स्मरामि ॥
तत्-तन्-मासस्य वासुदेवोऽधिष्ठाता । स स्तोक-कृष्णोऽत्र ज्ञेयः । तस्य ध्यानम्
उच्यते-
अभ्र-श्यामं विद्युद्-उद्यद्-दुकूलं
स्मेरं लीलाम्भोज-विभ्राजि-हस्तम् ।
पिञ्छोत्तंसं वासुदेव-स्वरूपं
कृष्ण-प्रेष्ठं स्तोक-कृष्णं नमामि ॥
आनन्द-घनं स्मरेन् मनस्वी । तत्र कुट्टिम-वरे स्फुट-दीप्त-योग-पीठं
विचिन्त्य-
तस्माज् ज्वलायाम् उरुकर्णिकायां
विराजितायां स्थिति-सौख्य-भाजो ।
नव्याम्बुद-स्वर्ण-विडम्बि-भासौ
कृष्णं च राधां च विचिन्तयामि ॥
मन्त्रार्थं मन्त्र-चैतन्यं योनि-मुद्रां न वेत्ति यः ।
शत-कोटि-जपेनापि तस्य सिद्धिर् न जायते ॥
पुनश् च मन्त्रोद्धारणे यथा दश-संस्काराः (सारदा-तिलके)-
जननं जीवनं चेति ताडनं रोधनं तथा ।
अथाभिषेको विमलीकरणाप्यायने पुनः ।
तर्पणं दीपनं गुप्तिर् दशैता मन्त्र-संस्क्रियाः ॥
पुनश् च-
उपायास् तत्र कर्तव्याः सप्त शङ्कर-भाषिताः ।
भ्रामणं रोधनं वश्यं पीडनं पोष-शोषणे ॥
दहनान्तं क्रमात् कुर्यात् ततः सिद्धो भवेन् मनुः ।
जपात् सिद्धिर् जपात् सिद्धिर् जपात् सिद्धिर् न संशयः ॥
अहर्निशं जपेद् यस् तु मन्त्री नियत-मानसः ।
स पश्यति न सन्देहो गोप-वेश-धरं हरिम् ॥
अथ खण्ड-पुरश्चरण-विधिः-
सूर्योदयात् समारभ्य यावत् सूर्योदयान्तरम् ।
तावत् कालं मनुं जप्त्वा सर्व-सिद्धीश्वरो भवेत् ॥
प्रथमम् उदयोदयम् । द्वितीये उदयास्तम् । तृतीये निष्कामाणां प्रति सतोदयम्
। चतुर्थे अस्तास्तम् । तत्र-
निष्कामाणाम् अनेनैव साक्षात्कारो भविष्यति ।
अर्थ-सिद्धिः सकामानां सर्वा वै भक्तिम् आलभेत् ॥
पञ्चाङ्गम् एतत् कुर्वीत यः पुरश्चरणं बुधः ।
स वै विजयते लोके विद्यैश्वर्य-सुतादिभिः ॥
एवं ग्रासाद् विमुक्ति-पर्यन्तम् इत्यादि-खण्ड-करोपरागादि-पुरश्चरणादि-
प्रयोगम् आह ।
वैशाख-कृत्यं बृहद्-गौतमीये-
अनेन लक्ष-जापेन कृष्णं पश्यति चक्षुषा ।
वैशाख-कृष्ण-प्रतिपद्य् आरभ्य पौर्णमासी-पर्यन्तम् ॥
अथ पञ्च-दिवसी-प्रयोगम् आह-
चैत्रेऽथवा वैशाखे शुक्लैकादश्याम्
आरभ्य पौर्णमासी-पर्यन्तम् ।
जप-नियमम् अयुत-द्वयं मनौ
तथा चत्वरिंशत् सहस्रं दशार्णे ॥ इति ।
पूर्व-सेवाख्य-पुरश्चरण-प्रयोगम् आह क्रम-दीपिकायां (5.49-69)-
सायाह्ने वासुदेवं यो नित्यम् एव यजेन् नरः ।
सर्वान् कामान् अवाप्यान्ते स याति परमां गतिम् ॥
रात्रौ चेन् मन्मथाक्रान्त-मानसं देवकी-सुतम् ।

यजेद् रास-परिश्रान्तं गोपी-मण्डल-मध्यगम् ॥
पृथुं सुवृत्तं मसृणं वितस्ति-
मात्रोन्नतं कौ विनिखन्य शङ्कुम् ।
आक्रम्य पद्भ्याम् इतरेतरात्त-
हस्तैर् भ्रमोऽयं खलु रास-गोष्ठी

स्थल-नीरज-सून-पराग-भृता
लहरी-कण-जाल-भरेण सता ।
मरुता परितापहृताध्युषिते
विपुले यमुना-पुलिने विमले

अशरीर-निशान्त-शरोन्मथित-
प्रमदा-शत-कोटिभिर् आकुलिते ।
उडुनाथ-करिर् विशदीकृत-दिक्-
प्रसरे विचरद्-भ्रमरी-निकरे

विद्याधर-किन्नर-सिद्ध-सुरैः
गन्धर्व-भुजङ्गम-चारणकैः ।
दारोपहितैः सुविमान-गतैः
स्वस्थैर् अभिवृष्ट-सुपुष्प-चयैः

इतरेतर-बद्ध-कर-प्रमदा-
गण-कल्पित-रास-विहार-विधौ ।
मणि-शङ्कु-गम् अप्य् अमुनावपुषा
बहुधा विहित-स्वक-दिव्य-तनुम्

सुदृशाम् उभयोः पृथग्-अन्तरगं
दयिता-गण-बद्ध-भुज-द्वितयम् ।
निज-सङ्ग-विजृम्भद्-अनङ्ग-शिखि-
ज्वलिताङ्ग-लसत्-पुलकालि-युजाम्

विविध-श्रुति-भिन्न-मनोज्ञतर-
स्वरसप्तक-मूर्च्छन-ताल-गणैः ।
भ्रममाणम् अमूभिर् उदार-मणि-
स्फुट-मण्डन-शिञ्जित-चारुतरम्

इति भिन्न-तनुं मणिभिर् मिलितं
तपनीय-मयिर् इव भारकतम् ।
मणि-निर्मित-मध्यग-शङ्कु-लसद्-
विपुलारुण-पङ्कज-मध्य-गतम्

अतसी-कुसुमाभ-तनुं तरुणं
तरुणारुण-पद्म-पलाश-दृशम् ।
नव-पल्लव-चित्र-सुगुच्छ-लसच्-
छिखि-पिच्छ-पिनद्ध-कच-प्रचयम्

चटुल-भ्रुवम् इन्दु-समान-मुखं
मणि-कुण्डल-मण्डित-गण्ड-युगम् ।
शश-रक्त-सदृक्-दशन-च्छदनं
मणि-राजद्-अनेक-विधाभरणम्

असन-प्रसव-च्छदनोज्ज्वलसद्-
वसनं सुविलास-निवास-भुवम् ।
नव-विद्रुम-भद्र-कराङ्घ्रि-तलं
भ्रमराकुल-दाम-विराजि-तनुम्

तरुणी-कुच-युक्-परिरम्भ-मिलद्-
घुसृणारुण-वक्षसम् उक्ष-गतिम् ।
शिव-वेणु-समीरित-गान-परं
स्मर-विह्वलितं भुवनैक-गुरुम्

प्रथमोदित-पीठ-वरे विधिवत्
प्रयजेद् इति रूपम् अरूपम् अजम् ।
प्रथमं परिपूज्य तद्-अङ्ग-वृत्तिं
मिथुनानि यजेद् रसगानि ततः

दल-षोडशके स्वरम् ऊति-गणं
सह-शक्तिकम् उत्तम-रास-गतम् ।
सरमा-मदनम् स्व-कला-सहित-
मिथुनाह्वम् अथेन्द्रप-विप्र-मुखान्

इति सम्यग् अमुं परिपूज्य हरिं
चतुरावृति-संवृतम् आर्द्र-मतिः ।
रजतारचिते चषके स-सितं
सुशृतं सुपयोऽस्य निवेदयतु

विभवे सति कीअंस्यमयेषु पृथक्
चषकेषु तु षोडशसु क्रमशः ।
मिथुनेषु निवेद्य पयः स-सितं
विदधीत पुरोवद् अथो सकलम्

सकल-भुवन-मोह्नं विधिं यो
नियतम् अमुं निशि निश्य् उदार-चेताः ।
भजति स खलु सर्व-लोक-पूज्यः
श्रियम् अतुलां समवाप्य यात्य् अनन्तम्

निशि वा दिनान्त-समये
प्रपूजयेन् नित्यशोऽच्युतं भक्त्या ।
समपहलम् उभयं हि ततः
संसाराब्धिं समुत्तितीर्षति यः

इत्य् एवं मनु-विग्रहं मधु-रिपुं यो वा त्रिकालं यजेत्
तस्यैवाखिल-जन्तु-जात-दयितस्याम्भोधिजा-वेश्मनः ।
हस्ते धर्म-सुखार्थ-मोक्ष-तरवः सद्-वर्ग-सम्प्रार्थिताः
सान्द्रानन्द-महा-रस-द्रव-मुचो येषां फल-श्रेणयः