સાધનદીપિકા · અધ્યાય 2

ઇતિ શ્રી-ગોવિન્દ-દેવસ્ય સાક્ષાદ્ વ્રજેન્દ્ર-નન્દનત્વેન પૂજકાદિભિર્ ભાવ-યુક્તેન
મનસા સ્નાનાદિકં કર્તવ્યમ્ । તતઃ પીતારુણાદિ-નાના-વિધ-સ્વર્ણ-ચિત્ર-વસ્ત્રાદિ
। એવં સ્વર્ણ-રૂપ્ય-મૌક્તિક-રત્ન-જટિત-નાનાલઙ્કાર-ગુઞ્જા-માલાદિ-વિદગ્ધ-
પૂજકેન પરિધાપનીયમ્ । કદાચિત્ સેવાવસરે લોકોત્તર-ચમત્કાર-સ્વાદ-
પક્વાન્નાદિકં પ્રેમ-યુક્તેન મનસા તત્-સેવા-સુખ-પરાધીનોઽર્પયેત્ ।
તત્ર કઞ્ચુકાદિ-ધારણં, યથા (બ્ર્સ્ 2.1.351)-
સ્મેરાસ્યઃ પરિહિત-પાટલામ્બર-શ્રીશ્
છન્નાઙ્ગઃ પુરટ-રુચોરુ-કઞ્ચકેન ।
ઉષ્ણીષં દધદ્ અરુણં ધટીં ચ ચિત્રાઃ
કંસારિર્ વહતિ મહોત્સવે મુદં નઃ ॥
ક્વચિચ્ ચ નટ-વર-વેશં, યથા (બ્ર્સ્ 2.1.353)-
અખણ્ડિત-વિખણ્ડિતૈઃ સિત-પિશઙ્ગ-નીલારુણૈઃ
પટૈઃ કૃત-યથોચિત-પ્રકટ-સન્નિવેશોજ્જ્વલઃ ।
અયં કરભ-રાટ્-પ્રભઃ પ્રચુર-રઙ્ગ-શૃઙ્ગારિતઃ
કરોતિ કરભોરુ મે ઘન-રુચિર્ મુદં માધવઃ ॥
ઊર્ધ્વામ્નાયે-
ધ્યાયેદ્ ગોવિન્દ-દેવં નવ-ઘન-મધુરં દિવ્ય-લીલા-નટન્તં
વિસ્ફૂર્જન્-મલ્લ-કચ્છં કર-યુગ-મુરલી-રત્ન-દણ્ડાશ્રિતં ચ ।
અસંન્યસ્તાચ્છ-પીતામ્બર-વિપુલ-દશા-દ્વન્દ્વ-ગુચ્છાભિરામં
પૂર્ણ-શ્રી-મોહનેન્દ્રં તદ્-ઇતર-ચરણાક્રાન્ત-દક્ષાઙ્ઘ્રિ-નાલમ્ ॥
એવં ધ્યાત્વા જપેન્ મન્ત્રં યાવલ્-લક્ષ-ચતુષ્ટયમ્ ।
તિલાજ્ય-હવનસ્યાન્તે યોગ-પીઠેશ્વરૌ યજેત્ ॥
ચમ્પકાશોક-તુલસી-કહ્લારૈઃ કમલૈસ્ તથા ।
રાધા-ગોવિન્દ-યુગલં સાક્ષાત્ પશ્યતિ ચક્ષુષા ॥
શ્રીમન્-મદન-ગોપાલોઽપ્ય્ અત્રૈવ સુપ્રતિષ્ઠિતઃ ।
એવં શ્રી-તાપન્યાં-
કૃષ્ણાય ગોપીનાથાય ગોવિન્દાય નમો નમઃ ॥
તત્ર આકલ્પઃ (બ્ર્સ્ 2.1.354)-
કેશ-બન્ધનમ્ આલેપો માલા-ચિત્ર-વિશેષકઃ ।
તામ્બૂલ-કેલિ-પદ્માદિર્ આકલ્પઃ પરિકીર્તિતઃ ॥
યથા (2.1.358)-
તામ્બૂલ-સ્ફુરદ્-આનનેન્દુર્ અમલં ધંમિલ્લમ્ ઉલ્લાસયન્
ભક્તિ-ચ્છેદ-લસત્-સુઘૃષ્ટ-ઘુસૃણાલેપ-શ્રિયા પેશલઃ ।
તુઙ્ગોરઃ-સ્થલ-પિઙ્ગલ-સ્રગ્ અલિક-ભ્રાજિષ્ણુ-પત્રાઙ્ગુલિઃ
શ્યામાઙ્ગ-દ્યુતિર્ અદ્ય મે સખિ દૃશોર્ દુગ્ધે મુદં માધવઃ ॥
અથ મણ્ડનમ્ (2.1.359-360)-
કિરીટં કુણ્ડલે હારશ્ ચતુષ્કી વલયોર્મયઃ ।
કેયૂર-નૂપુરાદ્યં ચ રત્ન-મણ્ડનમ્ ઉચ્યતે ॥
યથા -
કાઞ્ચી ચિત્રા મુકુટમ્ અતુલં કુણ્ડલે હારિ-હીરે
હારસ્ તારો વલયમ્ અમલં ચન્દ્રા-ચારુશ્ ચતુષ્કી ।
રમ્યા ચોર્મિર્ મધુરિમ-પૂરે નૂપુરે ચેત્ય્ અઘારેર્
અઙ્ગૈર્ એવાભરણ-પટલી ભૂષિતા દોગ્ધિ ભૂષામ્ ॥
યથા સ્તવાવલ્યાં મુકુન્દાષ્ટકે (3) -
કનક-નિવહ-શોભાનન્દિ પીતં નિતમ્બે
તદ્-ઉપરિ નવરક્તં વસ્ત્રમ્ ઇત્થં દધાનઃ ।
કનક-નિચિતમ્ ઉષ્ણીષં દદ્ધચ્ ચોત્તમાઙ્ગે
વ્રજ-નવ-યુવ-રાજઃ કોઽપિ કુર્યાત્ સુખં તે ॥[*એન્દ્નોતે #3]
એતદ્-ઉપલક્ષણં સમય-ક્રમે ઋતુ-ક્રમે નાનાવેશ-ભૂષાદિ-મુકુલિત-બન્ધ-
કઞ્ચુકાદિકં જ્ઞેયમ્, યથા-
ઉષ્ણીષં દધદ્ અરુણં ધટીં
વિચિત્રાં તદ્-ઉપરિ ચ બિભ્રાણઃ ।
મુકુલિત-કઞ્ચુક-બન્ધઃ
શ્રી-ગોવિન્દો હૃદિ સ્ફુરતુ ॥
યથા-
પુષ્પૈશ્ ચૂડાં મુકુટમ્ અતુલં કુણ્ડલે ચારુ-હીરે
વક્ષસ્ય્ આરોહયન્તીર્ વિવિધ-સુકુસુમૈર્ વન્ય-માલાં વહન્તમ્ ।
જાનુન્ય્ આરોહયન્તીં ભ્રમર-કર્ષિણીં બિભ્રતં કાન્તયાન્યાં
નામ્ના તાં વૈજયન્તીં નિજ-પ્રિયતમયા પશ્ય ગોવિન્દ-દેવમ્ ॥
ગોવિન્દ કર્ણ-યુગ-કુણ્ડલ-યુગ્મ-મધ્યે
કણ્ઠ-સ્થલે કર-યુગાઙ્ગુલિ-પર્વ-મધ્યે ।
પાદાબ્જયોર્ ઉપરિ ચાઙ્ગુલિષુ પ્રભાતિતાન્
હીરકાન્ સુકૃતિનો હૃદિ ચિન્તયન્તિ ॥
મુક્તાદિ-હેમ-જટિત ઉષ્ણીષ-સવ્યે મુખ્યોપરિષ્ટાચ્ ચ ।
હરિ-હૃદય-સ્થે સુન્દરિ હીરક-રાજે મનો લગ્નમ્ ॥
શ્રી-ગોવિન્દ-લીલામૃતે (4.14)
ભક્તિ-ચ્છેદાઢ્ય-ચર્ચાં મલયજ-ઘુસૃણૈર્ ધાતુ-ચિત્રાણિ બિભ્રદ્
ભૂયિષ્ઠં નવ્ય-વાસઃ શિખિ-દલ-મુકુટં મુદ્રિકાઃ કુણ્ડલે દ્વે ।
ગુઞ્જાહારં સુરત્ન-સ્રજમ્ અપિ તરલં કૌસ્તુભં વૈજયન્તીં
કેયૂરે કઙ્કણે શ્રી-યુત-પદક-કટકૌ નૂપુરૌ શૃઙ્ખલાં ચ ॥
શ્રી-કૃષ્ણાહ્નિક-કૌમુદ્યાં (3.18)-
ચૂડા-ચુમ્બિત-ચારુ-ચન્દ્ર-કલસદ્-ગુઞ્જાલતઃ કર્ણયોઃ
પુન્નાગ-સ્તવકી લવઙ્ગ-લતિકા શ્રી-કુણ્ડલા પૂર્ણયોઃ ।
શ્રી-વક્ષઃ પ્રતિમુક્ત-મૌક્તિક-લતા શ્રી-રઞ્જિ-ગુઞ્જા સરઃ
ક્રીડા-કાનન-યાન-કૌતુક-મના રેજે સ પીતામ્બરઃ ॥
અથ પરુણમાસ્યાદિ-યુગલ-દર્શનં-
વિદ્યુદ્-ઘનાઙ્ગૌ ઘન-વિદ્યુદ્-અમ્બરૌ
નિસર્ગ-મન્દ-સ્મિત-સુન્દરાનનૌ ।
મિથઃ કટાક્ષાશુગ-કીલિતાન્તરૌ
રાધા-મુકુન્દૌ પ્રણમામિ તૌ મુદા ॥
એવં શ્રીમદ્-ઈશ્વર્યા દ્વાદશાભરણ-ષોડશ-શૃઙ્ગારાદિકં કર્તવ્યમ્ । તદ્ યથા
(ઉન્ 4.9-10)-
સ્નાતા નાસાગ્ર-જાગ્રન્-મણિ-રસિત-પટા સૂત્રિણી બદ્ધ-વેણી
સોત્તંસા ચર્ચિતાઙ્ગી કુસુમિત-ચિકુર સ્રગ્વિણી પદ્મ-હસ્તા ।
તામ્બૂલાસ્યોરુ-બિન્દુ-સ્તવકિત-ચિબુકા કજ્જલાક્ષી સુચિત્રા
રાધાલક્તોજ્જ્વલાઙ્ઘ્રિઃ સ્ફુરિતિ તિલકિની ષોડશા-કલ્પિનીયમ્ ॥
દ્વાદશાભરણં યથા-
દિવ્યશ્ ચૂડામણીન્દ્રઃ પુરટ-વિરચિતાઃ કુણ્ડલ-દ્વન્દ્વ-કાઞ્ચિ-
નિષ્કાશ્ ચક્રી-શલાકા-યુગ-વલય-ઘટાઃ કણ્ઠ-ભૂષોર્મિકાશ્ ચ ।
હારાસ્ તારાનુકાર ભુજ-કટક-તુલાકોટયો રત્ન-ક્ પ્તાસ્
તુઙ્ગા પાદાઙ્ગુરીય-ચ્છવિર્ ઇતિ રવિભિર્ ભૂષણૈર્ ભાતિ રાધા ॥
યથા-
સઙ્ગોપ્યાઙ્ગાભરણ-પટલીં રક્ત-ચિત્રાન્તરીયં
શ્રોણૌ ચેલં તદ્-ઉપરિ વરં દણ્ડિકાખ્યં ચ નીલમ્ ।
સર્વાઙ્ગાનાવરયિતુમ્ અયે દેવિ કિં તે પ્રયોજ્યં
દૃષ્ટ્વા ચાન્તર્ મુદિતમનસોત્ફુલ્લતામ્ એતિ નાથઃ ॥
(વિલાપ-કુસુમાઞ્જલ્યાં 28)-
યા તે કઞ્ચુલિર્ અત્ર સુન્દરિ મયા વક્ષોજયોર્ અર્પિતા
શ્યામાચ્છાદન-કામ્યયા કિલ ન સાસત્યેતિ વિજ્ઞાયતામ્ ।
કિન્તુ સ્વામિનિ કૃષ્ણ એવ સહસા તત્ તામ્ અવાપ્ય સ્વયં
પ્રાણેભ્યોઽપ્ય્ અધિકં સ્વકં નિધિ-યુગં સંગોપયત્ય્ એવ હિ ॥
(ભક્તિ-રસામૃત-સિન્ધૌ 3.5.8)-
મદ-ચકિત-ચકોરી-ચારુતા-ચોર-દૃષ્ટિર્
વદન-દમિત-રાકારોહિણી-કાન્ત-કીર્તિઃ ।
અવિકલ-કલ-ધૌતોદ્ધૂતિ-ધૌરેયક-શ્રીર્
મધુરિમ-મધુ-પાત્રી રાજતે પશ્ય રાધા ॥
એવં સમયાનુરૂપ-વસ્ત્રાદિ-પરિધાપનં કર્તવ્યં, તથા સ્વર્ણ-રૌપ્ય-
મૌક્તિક-રત્ન-જટિત-નાનાલઙ્કારાદિકં ચ ।
અથ તિલકાદિ-દર્શનાર્થમ્ આદર્શ-દર્શનં, યથા (શ્રી-ગોવિન્દ-લીલામૃતે 2.104-
105) શ્રીમદ્-ઈશ્વર્યાઃ-
તદૈવ સમયાભિજ્ઞા પુરસ્તાન્ મણિ-બન્ધનમ્ ।
આદર્શં દર્શયામાસ સુગન્ધા નાપિતાત્મજા ॥
સા કૃષ્ણ-નેત્ર-કુતુકોચિત-રૂપ-વેષં
વર્ષ્માવલોક્ય મુકુરે પ્રતિબિમ્બિતં સ્વમ્ ।
કૃષ્ણોપસત્તિ-તરલાસ વરાઙ્ગનાનાં
કાન્તાવલોકન-ફલો હિ વિશેષ-વેષઃ ॥
અથ શ્રીમદ્-ઈશ્વરસ્ય શ્રી-ભાગવતે (10.35.10)-
દર્શનીય-તિલકો વન-માલા-
દિવ્ય-ગન્ધ-તુલસી-મધુ-મત્તૈઃ ।
અલિ-કુલૈર્ અલઘુ ગીતમ્ અભીષ્ટમ્
આદ્રિયન્ યર્હિ સન્ધિત-વેણુઃ ॥
અથ રાગાનુગીય-વિધિવત્ પૂજા-તુલસી-સમર્પણં યથા (10.30.1)-
કચ્ચિત્ તુલસિ કલ્યાણિ ગોવિન્દ-ચરણ-પ્રિયે ।
તદ્ યથા-
માતસ્ તુલસિ ગોવિન્દ-હૃદયાનન્દ-કારિણી ઇત્ય્ આદિ ।
તતો ધૂપ-દીપાદિ-નિવેદનમ્-
સ ધૂપ-દીપકં શ્રીમદ્-ગોવિન્દ-મુખ-પઙ્કજમ્ ।
શૃઙ્ગારે યે તુ પશ્યતિ તે યાન્તિ પરમં પદમ્ ।
તેનાપિ સહ દિવ્યન્તિ તલ્-લોકે શાશ્વતીઃ સમાઃ ॥

તતઃ પક્વાન્ન-નિવેદનં । તતઃ કર્પૂરાદિ-સંસ્કૃત-તામ્બૂલા-સમર્પણમ્ । તતો
નાના-વિધાન્ન-વ્યઞ્જન-પિષ્ટ-પૂપ-પાયસ-સરસ-રસાલાદિ-નિવેદનમ્ ।
અત્રૈવ શ્રી-ગોવિન્દઃ પ્રિય-પૂજારિ-ગોસ્વામિનં પ્રતિ દધિ-કડમાન્નં સ્વયં
યાચિતવાન્ । યથા-
દધિ-કડમાન્નં મિષ્ટં ગોવિન્દ-પ્રિય-પૂજકં સ્વસ્ય ।
યાચિત્વા યેન નીતં તં વન્દે સ્વયં ભગવન્તમ્ ॥
તત આરાત્રિકં, સર્વે મિલિત્વા તદ્-દર્શનમ્ । અથારાત્રિક-દર્શન-ફલં-
શૃઙ્ગારાત્રિકં નામ ગોવિન્દસ્ય સુખાવહમ્ ।
પ્રેમ-ભક્તિ-પ્રદાતારં દર્શનાત્ પાપ-નાશકમ્ ॥
અથ રાજભોગ-વિધિર્ લિખ્યતે । વસ્ત્ર-ભૂષાદિકં સમર્પ્ય તથૈવ મન્દિર-
સેવકસ્ તુ તત આગત્ય મન્દિર-ધૌતાદિકં કૃત્વા તતો ધૂપ-દીપં ચ નિવેદયેત્
। તત્ તુ સઙ્ગોપનમ્ । તતઃ પાચકાઃ પરમ-રસિકાઃ પરમ-સાવધાના
નિયતેન્દ્રિયા નાના-પ્રકાર-શાકાદ્ય્-અન્ન-વ્યઞ્જન-રોટિકા-પૂપ-પાયસ-પિષ્ટકાદિ-
શિખરિણી-રસાલાદિકં લેહ્ય-ચોષ્ય-પેય-ચર્વ્ય-ષડ્-રસ-નિર્મિતં સુવર્ણ-પાત્રાદિષુ
પરિવેષયન્તિ । સ્વ-સ્વ-ર્તુ-ભવં ફલાદિકં ચ । એવમ્ એકાદશ્યાદિ-વ્રત-દિનાનિ,
સદ્-આચારાનુસારેણ શ્રી-પ્રભોઃ શ્રીમદ્-ઈશ્વર્યા નિત્ય-નિયમિત-પાક-રચનાદિ
કર્તવ્યમ્ । પૂજકો નિયતેન્દ્રિયઃ સાવધાનઃ સન્ ભોજન-સામગ્રીં વિધિવદ્
રાગાનુગીય-મતેન દશ-ઘટિકાન્તઃ સમપ્ર્ય સમયાન્ નિવર્તિ નિવસેત્ । પૂજકસ્ય
તુ નૈવેદ્ય-સમર્પણે વિજ્ઞપ્તિર્, યથા શ્રી-રૂપ-ગોસ્વામિ-પાદૈઃ શ્રી-પદ્યાવલ્યાં
(118)-
ક્ષીરે શ્યામલયાર્પિતે કમલયા વિશ્રાણિતે ફાણિતે
દત્તે લડ્ડૂનિ ભદ્રયા મધુરસે સોભાભયા લમ્ભિતે ।
તુષ્ટિર્યા ભવતસ્ તતઃ શતગુણાં રાધા-નિદેશાન્ મયા
નસ્તેઽસ્મિન્ પુરતસ્ ત્વમ્ અર્પય હરે રમ્યોપહારે રતિમ્ ॥
આહ્નિક-કૌમુદ્યાં (3.9-10)-
શાકાદિ-ક્રમતોઽભિતોષ-વશતઃ સર્વાણિ સદ્-વ્યઞ્જનાન્ય્
આદં માતૃ-મુદે ભવેદ્ અપિ યથા પક્ત્રી-મનો-રઞ્જના ।
તાન્ સર્વાન્ સહ-ભોજિનઃ સરસયા વાચા સહન્ હાસયન્
ભુઞ્જધ્વં ન પરિત્યજન્ કિમ્ અપીત્ય્ એકાન્તમ્ આહ્લાદયન્ ॥
અન્નં વ્યઞ્જનવત્ કિયત્ કિયદ્ અદંશ્ ચક્રેઽન્નવદ્ વ્યઞ્જનં
પર્યાપ્તં ન તથાપિ લાલસતયા વાભૂદ્ અનુવ્યઞ્જનમ્ ।
પ્રત્યેકં ચ તદ્ ઇષ્ટ-પિષ્ટક-કુલં તાં ગોરસાનાં ભિદામ્
એકૈકાં ચ કૃતાભિનન્દનમ્ અદન્ સંપિપ્રિયે સર્વદા ॥
પૂજકસ્ તુ શીતલ-જલાદિ સમર્પ્ય મન્દિરાન્ નિર્ગત્ય નિયમ-જપાદિ કુર્યાત્ । જપ-
નિયમાન્તે ચ વિધિવદ્ ઘણ્ટાદિ-વાદ્યં કૃત્વા શ્રી-મન્દિરે પ્રવિશ્ય તતો જલ-
સેવકેન દત્ત-પાટલાદિ-પરિવાસિતયમુના-જલેનાચમનં દત્ત્વા સુક્ષ્મ-વસ્ત્રેણ
મુખ-માર્જનાદિકં કુર્યાત્ । તતો મહા-પ્રસાદાનયનં તતો મન્દિર-સેવકેન
મન્દિરમાર્જનં । તતસ્ તામ્બૂલાદિ-સમર્પણં, યથા-
એલા-લવઙ્ગ-પરિપૂરિત-પૂગ-ચૂર્ણૈઃ
કર્પૂર-પૂર-પરિવાસિત-ચૂર્ણ-વૃન્દૈઃ ।
પર્ણઃ સુકર્તરિ -વિખણ્ડિત-પાર્શ્વ-ભાગૈસ્
તાં વીટિકાં સ બુભુજે વર-નાગવલ્લ્યાઃ ॥
તતો ગ્રીષ્માર્તૌ નાના-વિધ-સુવાસિત-જલ-નાના-વિધ-જલ-યન્ત્રાદિના સેચનમ્ ।
એવં મન્ત્રમય-નાના-વીજનાદિકં ચ । એવં સુગન્ધ-દ્રવ્યાદિ પુરતો ધારણમ્
। એવં સુગન્ધ-પુષ્પાદિભિર્ માલા-કુઞ્જ-કુટીર-રચનમ્ । એવં વર્ષાદિષુ યથા-
યોગ્યં જ્ઞેયમ્ । તત આરાત્રિકસ્ય સર્વે મિલિત્વા દર્શનમ્ । તતો દર્શન-ફલં,
યથા-
સ્વયં ભગવતઃ શ્રીમદ્-ગોવિન્દસ્ય કૃપામ્બુધેઃ ।
મહારાજોપચારાખ્યમ્ આરાત્રિકમ્ અનુત્તમમ્ ॥
ય ઇદં શ્રદ્ધયા દેવિ પશ્યેન્ મન્ત્રી સુભક્તિમાન્ ।
સ સર્વ-કામાન્ લભતે ભક્તિં તત્-પાદયોઃ પરામ્ ॥
એવં શ્રીમદ્-ઈશ્વર્યા ભોજનાચમન-તામ્બૂલાદિ-સમર્પણં ચ । તથા હિ-
તાભ્યઃ પરિવિવેશાન્નં તુલસ્યા રૂપ-મઞ્જરી ।
સ્નેહેન મોહિની યદ્વદ્ દેવતાભ્યોઽમૃતં ક્રમાત્ ॥
તતો રત્ન-ખટ્ટોપરિ શય્યાદિ-રચનં તત્ર ભાવ-યુક્તેન મનસા શયનં કારયેત્
।
તતઃ સેવાયાં મુખ્યોઽધિકારી પૂજક-પાચકાદિ-સર્વાંસ્ તથાકિઞ્ચનાન્ વૈષ્ણવાન્
આનીય તૈર્ મિલિત્વા મહા-પ્રસાદસ્ય મહદ્-ભક્ત્યા ચ-
અનાદિ પુરતો ન્યસ્તં ચક્ષુષા ગૃહ્યતે મયા ।
રસં દાસસ્ય જિહ્વાયામ્ અશ્નામિ કમલોદ્ભવ ॥
ભુક્તં યન્ નિખિલાઘ-સઙ્ઘ-શમનં સર્વેન્દ્રિયાહ્લાદિકં ।
સંસારાદ્ વિનિવર્તકં હરિપદ-દ્વન્દ્વે પુનઃ પ્રાપકમ્ ।[*એન્દ્નોતે #4]
શ્રી-ગોવિન્દસ્ તત્ પ્રસાદશ્ ચરણામૃતમ્ એવ ચ ।
વસ્ત્ર-ચન્દન-માલ્યાદિ તુલસી ચૈક-રૂપકમ્ ॥
સ ચ પુનર્ મધ્યમાધિકારિ-ગુણમ્ આશ્રિત્ય તેષુ વૈષ્ણવ-વર્ગેષુ યથોચિત-
મર્યાદા-માર્ગ-રક્ષણાય કૃપાપેક્ષા ઇત્ય્ આદિ-દિશા તત્ર ભગવદ્-ભક્તાય ચ
વસ્ત્રાદિ-વાર્ષિકં દત્ત્વા સ્નેહ-યુક્તેન શ્રી-શ્રી-સેવાયાં સાવધાનં કૃતવાન્ ।
તતઃ સર્વે પૂજકાદયઃ સ્વ-સ્વ-દેહાદિ-વ્યાપારં કૃત્વા શ્રી-ભગવત્-કથા-
શ્રવણં કુર્યુઃ । તતઃ સર્વે સ્નાનાદિકં કૃત્વા સ્વ-સ્વ-સેવાયાં સાવધાના
ભવન્તિ ।
તતોઽપરાહ્ને વિધિવદ્ દ્વારોદ્ઘાટનં કૃત્વા શ્રી-ભગવત્-પ્રબોધનં તતઃ શ્રી-
મુખ-પ્રક્ષાલનાદિકં તસ્માત્ પક્વાન્ન-ભોજનં તસ્માદ્ એલા-લવઙ્ગ-કર્પૂરાદિ-
સંસ્કૃત-તામ્બૂલાદિ-સમર્પણમ્ । તતો ધૂપ-દીપાદિ-સમર્પણં ચ તદ્-દર્શન-
ફલં ચ -
ઉત્થાપને ધૂપ-દીપં યે પશ્યન્તિ નરા ભુવિ ।
તે યાન્તિ પરમં વિષ્ણોઃ પદં શાશ્વતમ્ અવ્યયમ્ ॥
કનક-નિવહ-શોભા ઇત્ય્ આદિ । એવં શ્રીમદ્-ઈશ્વર્યાશ્ ચ ।
અથ સન્ધ્યારત્રિક-વિધિર્ લિખ્યતે । સન્ધ્યાયાં પક્વાન્ન-નિવેદનં, તતઃ શીતલ-
જલ-સુસંસ્કૃત-તામ્બૂલાદિકં ચ । તતો નીરાજનં મહા-મઙ્ગલં ચ । તતઃ
પશ્યતાં દેવ-મુનીન્દ્ર-મનુષ્યાદીનાં ગીત-વાદ્યૈઃ સહ જય-જય-શબ્દઃ ।
તથા હિ આનન્દ-વૃન્દાવન-ચમ્પ્વાં (13.141)-
ગો-ધૂલી ધૂમ્ર-કમ્રાલક-લસદ્-અલિકસ્ તિર્યગ્-ઉષ્ણીષ-બન્ધઃ
પ્રેઙ્ખોલત્ કૈઙ્કરાત-સ્તવક-નવ-કલો બર્હિ-બર્હં દધાનઃ ।
આબલાત્ કુણ્ડલ-શ્રીર્ દિન-મણિ-કિરણ-ક્રાન્ત-કર્ણોત્પલાન્તો
નિર્યન્ કિઞ્જલ્ક-રેખાચ્-છુરિત-મૃદુતર-સ્વિન્ન-ગણ્ડાન્ત-લક્ષ્મીઃ ॥
શ્રી-ભાગવતે (10.35.15)-
સવનશસ્ તદ્-ઉપધાર્ય સુરેશાઃ
શક્ર-શર્વ-પરમેષ્ઠિ-પુરોગાઃ ।
કવય આનત-કન્ધર-ચિત્તાઃ
કશ્મલં યયુર્ અનિશ્ચિત-તત્ત્વાઃ ॥
તતો દર્શન-માહાત્મ્યમ્-
સન્ધ્યાયાં કૃષ્ણ-દેવસ્ય સારાત્રિક-મુખં નરાઃ ।
યે પશ્યન્તિ તુ તે યાન્તિ તદ્-ધામ પરમ્ અવ્યયમ્ ॥
એવં શ્રીમદ્-ઈશ્વર્યાશ્ ચ ।
તતઃ શયનારાત્રિક-વિધિર્ લિખ્યતે । તતઃ પૂજકઃ શૃઙ્ગાર-મણિ-મણ્ડનાદિકમ્
ઉત્તાર્ય યથા-રહઃ યુગ્મ-વસ્ત્રાદિ-પરિધાપનમ્ । એવં માલ્ય-લેપનાદેશ્ ચ ।
તતઃ કિયત્-ક્ષણં દર્શનાર્થં વિરામં ચ ।
કર્પૂરાવલિ-નિન્દિ ચારુ-વસનં બિભ્રન્-નિતમ્બે વહન્ન્
ઉષ્ણીષં વર-મૂર્ધ્નિ કાન્તમ્ અરુણં નિદ્રા-વિમિશ્રેક્ષણમ્ ।
સ્વીકુર્વન્ સુખદં મનોરથ-કરં માઙ્ગલ્યારાત્રિકં
ગોવિન્દઃ કુશલં કરોતિ ભવતો રાત્ર્ય્-અન્ત-કાલે સદા ॥
તતો ભોજન-સંસ્કરણં સુમિષ્ટ-સુસ્વાદુ-દુર્દર્શનીય-લોક-પ્રશંસ્ય-સ્વાત્મ-
રોચક-ભગવદ્-રોચક-નાના-પ્રકારાન્ન-વ્યઞ્જન-પક્વાન્ન-દુગ્ધાન્ન-
પિષ્ટકાદિ-સમર્પણમ્ તત્ર ગોપનીય-ધૂપ-દીપમ્ । તતો ભોજન-નિમિત્તં
સમયાપેક્ષણમ્ ।

યત્-સેવયા વશઃ શ્રીમદ્-ગોવિન્દો નન્દ-નન્દનઃ ।
પયસા સંયુતં ભક્તં યાચતે કરુણામ્બુધિઃ ॥ ઇતિ પૂર્વં દર્શિતવાન્ ।
તસ્માદ્ આચમનં મુખ-માર્જનાર્થં વસ્ત્ર-સમર્પણં । તતો મહા-
પ્રસાદાનયનં, તતો મન્દિર-સેવકેન ભોજન-સ્થલ-માર્જનં । તસ્માદ્ એલા-
લવઙ્ગ-જાતિફલ-કર્પૂરાદિ-સંસ્કૃત-તામ્બૂલાદિ-સમર્પણમ્ ।
તતો હૈમન્તે ફલ્ગુલા-ધારણં-
કૌશેય-વસ્ત્ર-પરિનિર્મિત-ફલ્ગુલાખ્યં
પ્રાલેય-વારણકં બહુ-મૂલ્ય-લભ્યમ્ ।
સૌવર્ણ-ચિત્ર-પરિચિત્રિત-સર્વ-દેશમ્
આ-મસ્તકાત્ પદ-યુગાવધિ શોભમાનમ્ ॥
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં વ્રજ-રાજ-પુત્રં
પશ્યન્તમ્ અગ્નિમ્ અમલં ભગવન્તમ્ ઈડે ।
વર્ણેનારુણમ્ અતુલં
બહુ-રત્ન-ચિત્ર-વિચિત્રિત-ફલ્ગુલકમ્ ।
બિભ્રાણં ગોવિન્દં
વિહસદ્ વદનં કદા પશ્યે ॥
અથ ગ્રીષ્મે તનિયા-ધારણમ્-
સૂક્ષ્મ-વસ્ત્ર-નિર્મિતં ત્રિભાગ-રૂપ-ખણ્ડિતમ્ ।
સર્વ-પ્રાન્ત-દેશ-સ્વર્ણ-સૂત્ર-મૌક્તિકાઞ્ચિતમ્ ॥
કૃષ્ણ-દેવ-મધ્ય-દેશ-રાજિતં વિરાજિતમ્ ।
ગ્રીષ્મ-તાપ-શોષકં સુશીત-વસ્ત્રમ્ આશ્રયે ॥
મુકુલિત-કઞ્ચુક-ધારણમ્-
ઉષ્ણીષં દધદ્ અરુણં ધટીં
વિચિત્રાં તદ્-ઉપરિ ચ બિભ્રાણઃ ।
મુકુલિત-કઞ્ચુક-બન્ધઃ
શ્રી-ગોવિન્દો હૃદિ સ્ફુરતુ ॥
એવં કર્પૂર-પરિવાસિત-શીતલ-જલં યમુનાયા નાના-વિધ-સુગન્ધ-દ્રવ્યં
વીજનાદિકં ચ ।
તતો દશ-ઘટિકાન્તરારાત્રિકં તદ્-દર્શન-ફલં-
યે પશ્યન્તિ જનાઃ શ્રેષ્ઠં શયનારાત્રિકં હરેઃ ।
તે તુ ગોવિન્દ-દેવસ્ય કૃપા-પૂર્ણા ન સંશયઃ ॥
તત્ર રત્ન-ખટ્ટોપરિ શય્યાદિ-નિર્માણમ્ । તત્ર ખટ્ટાધો રાત્રિ-સેવનાર્થં
સુવાસિત-શીતલ-જલ-પક્વાન્ન-તામ્બૂલાદિ-સ્થાપનમ્ । તતો મન્દિરાન્ નિષ્કૃષ્ય
ભાવ-યુક્તેન મનસા શયન-સમયાપેક્ષણમ્ । એવં શ્રીમદ્-ઈશ્વર્યાશ્ ચ ।
ગ્રન્થ-વિસ્તાર-ભિયા વિસ્તાર્ય ન લિખ્યતે । એવં પઞ્ચ-વિધારાત્રિક-દર્શન-
ફલમ્-
મઙ્ગલારાત્રિમ્ આરભ્ય ચાન્તે ચ શયનાવધિ ।
એવમ્ આરાત્રિકં પઞ્ચ યે પશ્યન્તિ જના ભુવિ ॥
તે સર્વે વાઞ્છિતં પ્રાપ્ય પુત્રં પૌત્રં ધનં તથા ।
અન્તે ગોવિન્દ-દેવસ્ય કૃપયા યાન્તિ તત્-પદમ્ ॥
શ્રી-વિજય-ગોવિન્દો, યથા-
શ્રી-રાધિકા-માધવિકા-તમાલં
સખી-તતી-વલ્લિ-વસન્ત-વાયુમ્ ।
રાધા-સુપદ્માલિ-સરોજ-બન્ધું
ગોવિન્દમ્ ઈડે વિજયાદિ-વર્ણમ્ ॥
ગર્ભ-જન્મવતાં તેષાં કંસાદીનાં જયાજ્ જયઃ ।
મનો-જન્મ-કામ-જયાદ્ વિજયઃ પરિકીર્તિતઃ ॥
ત્વં ગવામ્ ઇન્દ્ર ઇત્ય્ આદેર્ ગોવિન્દ ઇતિ કથ્યતે ।
તસ્માદ્ વિજય-ગોવિન્દં બુધા એવં વદન્તિ હિ ॥
અથવા યસ્ય ભજનાત્ કામાદ્ય્-અરિ-જયાત્ તુ તમ્ ।
કૃત્વા વિજય-ગોવિન્દં પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ ॥
વન્દે વિજય-ગોવિન્દં ગોવિન્દાદ્વૈત-વિગ્રહમ્ ।
મનો લગતિ ગોવિન્દે યસ્ય સન્દર્શનાદ્ ધ્રુવમ્ ॥
અથ શ્રી-મહાપ્રભોઃ શ્રી-વૃન્દાવનાગમન-કથા પ્રાચીના-
શ્રીમત્-કાશીશ્વરં વન્દે યત્-પ્રીતિ-વશતઃ સ્વયમ્ ।
ચૈતન્ય-દેવઃ કૃપયા પશ્ચિમં દેશમ્ આગતઃ ॥
અથ શ્રી-મહાપ્રભુ-પાર્ષદ-શ્રીમુખ-શ્રુત-કથા-એકદા શ્રી-મહાપ્રભુઃ
શ્રી-કાશીશ્વરં કથિતવાન્ - ભવાન્ શ્રી-વૃન્દાવનં ગત્વા શ્રીલ-રૂપ-સનાતનયોર્
અન્તિકં નિવસતુ ઇતિ । સ તુ તચ્ છ્રુત્વા હર્ષ-વિસ્મિતોઽભૂત્ । સર્વજ્ઞ-શિરોમણિસ્ તદ્-
ધૃદયં જ્ઞાત્વા પુનઃ કથિતવાન્ - શ્રી-જગન્નાથ-પાર્શ્વ-વર્તિનં શ્રી-કૃષ્ણ-
વિગ્રહમ્ આનીય કથિતવાન્ સ્વયં ભગવતાનેન મમાભેદં જાનીહિ । અત એનં
સેવસ્વ । તચ્ છ્રુત્વા સ તૂષ્ણીં બભૂવ । તતો વિગ્રહસ્ય ગૌર-વપુષા શ્રી-કૃષ્ણેન
મહા-પ્રભુના ચ એકત્ર ભોજનં કૃતમ્ । તતઃ શ્રી-કાશીશ્વરો દણ્ડવત્ પ્રણમ્ય
ગૌર-ગોવિન્દ-વિગ્રહં શ્રી-વૃન્દાવ્નઅં પ્રાપિતવાન્ । સોઽયં શ્રી-ગોવિન્દ-પાર્શ્વર્તિ-
શ્રી-મહાપ્રભુઃ । અતો યથા શ્રી-ગોવિન્દસ્ય સેવા-વિધિઃ શ્રી-મહાપ્રભોર્ અપિ
તથા ગ્રન્થ-વિસ્તાર-ભિયા વિસ્તાર્ય ન લિખ્યતે ।
પદ-કાન્ત્યા જિત-મદનો
મુખ-કાન્ત્યા મણ્ડિત-કમલ-મણિ-ગર્વઃ ।
શ્રી-રૂપાશ્રિત-ચરણઃ
કૃપયતુ મયિ ગૌર-ગોવિન્દઃ ॥
એવં શ્રી-મહાપ્રભોર્ જન્મ-યાત્રાદિ કર્તવ્યમ્ । તથા શ્રી-મહાપ્રભોઃ
પાર્ષદાનાં સેવા । મુખ્યાધિકારિણામ્ અપ્રકટ-તિથિ-પાલનં ચ કર્તવ્યમ્ ।
અથ શ્રી-વૃન્દાદેવી-માહાત્મ્યમ્ -
વૃન્દા વન્દિત-ચરણા નેત્રાદિભિર્ વૃન્દાદિક-વને ।
યદ્ વાચા વૃક્ષ-લતાઃ કાલેઽકાલે પુષ્પિતાઃ સ્યુઃ ॥
ચૂડાયાં ચારુ-રત્નામ્બર-મણિ-મુકુટં બિભ્રતીં મૂર્ધ્નિ દેવીં
કર્ણ-દ્વન્દ્વં ચ દીપ્તે પુરટ-વિરચિતે કુણ્ડલે હારિ-હીરે ।
નિષ્કં કાઞ્ચીં સુહારાન્ ભુજ-કટક-તુલાકોટિકાદીંશ્ ચ વન્દે
વૃન્દાં વૃન્દાવનાન્તઃ સુરુચિર-વસનાં શ્રીલ-ગોવિન્દ-પાર્શ્વે ॥
શ્રી-વૃન્દાયાશ્ ચરણ-કમલં સર્વ-લોકૈક-વન્દ્યં
ભક્ત્યા સંસેવ્યમાનં કલિ-કલુષ-હરં સર્વ-વાઞ્છાઅ-પ્રદં ચ ।
વક્તવ્યં ચાત્ર કિં વા યદ્ અનુભજનતો દુર્લભે દેવ-લોકૈઃ
શ્રીમદ્-વૃન્દાવનાખ્યે નિવસતિ મનુજઃ સર્વ-દુઃખૈર્ વિમુક્તઃ ॥
અસ્યાઃ સ્વ-પ્રાજ્ઞા લિખ્યતે - એકદા રાત્રૌ સુપ્તં શ્રીમત્-પ્રભું શ્રી-હરિદાસ-
ગોસ્વામિનં પ્રતિ વૃન્દયાદિદેશે - અયે શ્રીમદ્-રાધા-ગોવિન્દ-સેવાધિકારિન્ ! મત્-
પ્રભોઃ શ્રીમહા-પ્રસાદાન્નં દાતુમ્ અર્હસિ । એવં સેવા-વસ્ત્ર-ભૂષાદિકં
શ્રીમદ્-ઈશ્વર્યાશ્ ચ ।
અથ વાર્ષિકા-યાત્રા-વિધિર્ લિખ્યતે ।
ભક્તાનાં વ્યદધન્ મહોત્સવમ્ અયં નેત્રાર્બુદાનાં પરમ્
સ્વીકુર્વન્ પ્રથમં સુમઙ્ગલતરં સ્નાનં ચ પઞ્ચામૃતૈઃ ॥[*એન્દ્નોતે #5]
દધિ-મધુ-ખણ્ડ-ધૃતાદીન્ શિરસિ દધતો દેવસ્ય ।
કિમ્ ઇન્દ્ર-નીલ-શૈલોપરિ શત-ધારા જાહ્નવી સરતિ ॥[*એન્દ્નોતે #6]
પઞ્ચમ્યાં પ્રથમે વસન્ત-સમયે ગોવિન્દ-દેવો હરિઃ ।
યં દૃષ્ટ્વા ભવ-પદ્મ-જપ-પ્રભૃતયઃ સદ્યઃ કૃતાર્થં ગતાઃ
॥[*એન્દ્નોતે #7]
છલતો બ્રહ્માદિ-દેવાશ્ ચરણામૃત-પાનતો લોભાત્ ।
ધૃત-મનુજ-રૂપ-વેશઃ પાર્ષદ-ભક્તાન્ સંયાચતે ॥[*એન્દ્નોતે #8]
પીતં કઞ્ચુકમ્ અતુલં ચોષ્ણીષં ચિત્ર-ધટીં ધૃતં દેવમ્ ।
દીવ્યન્તં નિજ-પ્રિયયા શ્રી-ગોવિન્દં સખે પશ્ય ॥
યદ્યપિ માઘ-શ્રી-પઞ્ચમીતઃ ફાલ્ગુની-પૌર્ણમાસી-પર્યન્તં વસન્તોત્સવઃ
પ્રવર્તતે । તથા હિ, ફાલ્ગુન-શુક્લ-દશમીતઃ ચૈત્ર-કૃષ્ણ-પ્રતિપત્-પર્યન્તં
મુખ્યો વિધિઃ । તેષુ પઞ્ચ-દિનેષુ પ્રભુઃ પ્રિયયા સહિતઃ સદા વિરાજતે ।
બ્રહ્માદિ-દેવતાઃ સર્વે પરમાનન્દ-નિર્વૃતાઃ ।
ઇન્દ્રાદિભિર્ મિલિત્વાત્ર વસન્તિ વ્રજ-મણ્ડલે ॥
સર્વ-વ્રજ-મણ્ડલ-મુખ્યત્વે શ્રી-ગોવિન્દ-સ્થલં જ્ઞેયમ્ । વસન્ત-વસ્ત્રાદિકં
ચ પરિદધાતિ ।
દિવ્યૈ રત્નૈર્ જટિત-મુકુટં કુણ્ડલે ચારુ-હારં
નિષ્કં કાઞ્ચીં સુપદ-કટકાવ્ અઙ્ગદે કઙ્કણે ચ ।
પીતં વાસશ્ ચતુષ્કં મણિ-ગણ-ઘટિતા મુદ્રિકાશ્ ચાઙ્ગુલિષુ
બિભ્રાણં વામ-પાર્શ્વે નિજ-પ્રિયતમયા સેવિતં દેવમ્ ઈડે ॥
તથા-
ચૂડા-રત્નં સુદિવ્યં મણિમય-મુકુટં કુણ્ડલે તાર-હારાન્
નિષ્કં કાઞ્ચી-શલાકા યુગ-વલય-ઘટા નૂપુરાન્ મુદ્રિકાશ્ ચ ।
શ્રોણૌ રક્તં દુકૂલં તદ્-ઉપરમ-તુલં ચારુ-નીલં દધાનાં
દિવ્યન્તીં વામ-પાર્શ્વે વ્રજ-કુમુદ-વિધો રાધિકામ્ આશ્રયેઽહમ્ ॥
અથ વસન્તોત્સવઃ-
નાના-પ્રકાર-પટ-વાસ-ચયાન્ ક્ષિપન્તઃ

પૌષ્પાદિ-કન્દુક-ગણાન્ મૃદુ-કૂપિકાશ્ ચ ।
પ્રેમ્ણા સુગન્ધ-સલિલૈર્ જલ-યન્ત્ર-મુક્તૈઃ
શ્રી-પૂજક-પ્રભૃતયઃ સિષિચુઃ સ્વ-દેવમ્ ॥
નાના-વર્ણૈર્ ગન્ધ-ચૂર્ણૈઃ પ્રપૂર્ણૈર્
આદૌ ભૂર્ દ્યૌ વ્યાનશે દિક્ વિદિક્ ચ ।
ગન્ધામ્બૂનાં વૃષ્ટિ-સંછિન્ન-મૂલૈર્
લેભે પશ્ચાચ્ ચિત્ર-ચન્દ્રાતપત્વમ્ ॥
અથ શ્રી-રામ-નવમી-
ઉચ્ચસ્થે ગ્રહ-પઞ્ચકે સુરગુરો સેન્દૌ નવમ્યાં તિથૌ
લગ્ને કર્કટકે પુનર્ વસુ-યુતે મેષં ગતે પૂષણિ ।
નિર્ગગ્ધું નિખિલાઃ પલાશ-સમિધો મેધ્યાદ્ અયોધ્યારામે
આવિર્ભૂતમ્ અભૂદ્ અપૂર્વ-વિભવં યત્ કિઞ્ચિદ્ એકં મહઃ ॥
વન્દામહે મહેશાનં હર-કોદણ્ડ-ખણ્ડનમ્ ।
જાનકી-હૃદયાનન્દ-ચન્દનં રઘુનન્દનમ્ ॥
અથ દોલોત્સવઃ-
શ્રીમદ્-વૃન્દારણ્ય-કલ્પાગ-મૂલે
નાના-પુષ્પૈર્ દિવ્ય-હિન્દોલ-મધ્યે ।
શ્રીમદ્-રાધા-શ્રીલ-ગોવિન્દ-દેવૌ
ભક્તાલીભિઃ સેવિતૌ સંસ્મરામિ ॥
પુષ્પૈશ્ ચૂડાં મુકુટમ્ અતુલં કુણ્ડલે ચારુ-હીરે
વક્ષસ્ય્ આરોહયન્તીર્ વિવિધ-સુકુસુમૈર્ વન્ય-માલાં વહન્તમ્ ।
જાનુન્ય્ આરોહયન્તીં ભ્રમર-કર્ષિણીં બિભ્રતં કાન્તયાન્યાં
નામ્ના તાં વૈજયન્તીં નિજ-પ્રિયતમયા પશ્ય ગોવિન્દ-દેવમ્ ॥
પુષ્પૈઃ કુઞ્જાવલિ-વિરચના પુષ્પ-ચન્દ્રાતપશ્ ચ
દોલા નાના-કુસુમ-રચિતા પુષ્પ-વૃન્દૈશ્ ચ વેણુઃ ।
પુષ્પારણ્યં લસતિ પરિતઃ કૃત્રિમં દેવ-સૃષ્ટં
ચેત્થં દોલે પ્રિય-પરિજનૈઃ સેવ્યતે દેવ-દેવઃ ॥
અગ્રતઃ પૃષ્ઠતઃ પાર્શ્વે ગોવિન્દં પ્રિયયા યુતમ્ ।
હિન્દોલે દોલયામાસુસ્ તત્-સેવક-જના મુદા ॥
દોલાયામ્ અતિલોલાયાં સા કાન્તા ભય-વેપિતા ।
કાન્તમ્ આલિઙ્ગ્ય હૃષ્ટા તૈઃ પ્રેમ-ભક્તૈસ્ તદોજ્જ્વલૈઃ ।
જય વૃન્દાવનાધીશ જય વૃન્દાવનેશ્વરિ ।
જય નન્દાનન્દ-કન્દ સર્વાનન્દ-વિધાયક ॥
ઇતિ બ્રહ્માદયો દેવા ગાયન્તો દિવિ હર્ષતઃ ।
પુષ્પ-વર્ષં વિકુર્વન્તિ સ્વ-સ્વ-સેવન-તત્-પરા ॥
ગન્ધર્વ-વિદ્યાધર-ચરણાદયો
મુનીન્દ્ર-દેવેન્દ્ર-ગણાઃ સમાહિતાઃ ।
તાં દોલિકાં દોલયિતું સમુત્સુકાઃ
સ્વાયોગ્યતામ્ એત્ય તતોઽવતસ્થિરે ॥
યે માનવા ભાગ્ય-ભાજો દિવિ દેવાસ્ તથૈવ ચ ।
તૈર્ દૃષ્ટઃ પ્રિયયા યુક્તો ગોવિન્દો દોલનોત્સવે ॥
અથ ચન્દનોત્સવઃ (આર્યા-ચ્છન્દઃ)-
મમ કુરુતે મુદમ્ અતુલં વૈશાખી શુક્લ-તૃતીયા શુભદા ।
યસ્યાં શ્રી-ગોવિન્દશ્ ચન્દન-પઙ્કૈઃ સેવિતો ભક્તૈઃ ॥
દિવ્યૈશ્ ચન્દન-પઙ્કૈઃ કુઙ્કુમ-ઘન-સાર-મિશ્રિતૈર્ દેવમ્ ।
સર્વાઙ્ગેષુ વિલિપ્તં વન્દે શ્રી-ગૌર-ગોવિન્દમ્ ॥
મસ્તકોપરિ ચોષ્ણીષે સર્વાઙ્ગે કઞ્ચુકોપરિ
ઘન-સારાઞ્ચિ-ઘુસૃણ-ચન્દન-દ્રવ-ચર્વિતઃ ।
અભિતો ભક્ત-વૃન્દેન ગીતા-વાદિત્ર-મઙ્ગલૈઃ
સેવિતો ગૌર-કૃષ્ણોઽયં કરોતુ તવ મઙ્ગલમ્ ॥
યથા-
વૈશાખં તુ સમારભ્ય ચાશ્વિનાવધિ યત્નતઃ ।
સુવીજનં તુ કર્તવ્યં ભક્તૈર્ યન્ત્રાદિના હરેઃ ॥
ગન્ધ-ચન્દન-સંમિશ્રૈર્ જલૈર્ અત્યન્ત-શીતલૈઃ ।
નિષેચનં પ્રભોર્ અગ્રે જલ-યન્ત્ર-વિનિઃસૃતૈઃ ॥
અથ શ્રી-નૃસિંહ-ચતુર્દશી-
આયાતિ શ્રી-નૃસિંહસ્ય શુભા જ્યૈષ્ઠી ચતુર્દશી ।
ધિનોત્ ચાન્તરં સા મે મહોત્સવ-વિધાનતઃ ॥
સર્વાવતાર-બીજસ્ય સ્વયં ભગવતો હરેઃ ।
શ્રીમદ્-ગોવિન્દ-દેવસ્ય નૃસિંહાદેર્ અભેદતઃ ॥
તત્-તજ્-જન્મ-દિનેષ્વ્ એવ સર્વેષુ વિધિ-પૂર્વતઃ ।
ઉત્સવઃ ક્રિયતે ભક્તૈર્ ગીતિ-વાદિત્ર-નિસ્વનૈઃ ॥
ચતુર્દશીં સમારભ્ય દિવ્યાન્નમ્ અતિયત્નતઃ ।
નામ્ના પર્યુષિતં યત્ તુ દધ્યાદિક-સમાયુતમ્ ॥
અથાષાઢે રથારૂઢ-વિધિઃ-
આષાઢીયા તિથિઃ શુક્લ-દ્વિતીયા શુભ-દાયિની ।
ઉન્માદયતિ દેવસ્ય રથારૂડ-પરિષ્ક્રિયા ॥
અત્ર ભોજન-સામગ્રી દ્વિગુણીકૃત્ય કર્તવ્યા । ભૂષાવેશાદિકં સર્વં મહારાજ-
કુમારત્વેન કર્તવ્યમ્ ।
આયાતા સખિ રાધે તવ સુખદા શ્રાવણ-તૃતીયેયમ્ ।
કારય બહુ-મણિ-મણ્ડનમ્ અતુલં દોલાં સમારભ્ય ॥
અતો વ્રજ-મણ્ડલ-પ્રસિદ્ધાયાં શ્રાવણ-શુક્લ-તૃતીયાયાં શ્રી-વૃષભાનુ-
નન્દિન્યાઃ શ્રીમદ્-ઈશ્વર્યા દોલારૂઢ-મહોત્સવો યત્નતઃ કર્તવ્યઃ । એવં પવિત્રા
દ્વાદશી સૌભાગ્ય-પૌર્ણમાસી ચ ।
અથ ભાદ્રે શ્રી-જન્માષ્ટમી-
યસ્મિન્ દિને પ્રસૂયેત દેવકી ત્વાં જનાર્દન ।
તદ્ દિનં બ્રૂહિ વૈકુણ્ઠ કુર્મસ્ તે તત્ર ચોત્સવમ્ ॥[*એન્દ્નોતે #9]
સ્ફુરતિ કથં મમ સતતં વામ-નેત્રં વિચારય સખિ ત્વમ્ ।
જ્ઞાતં ચાયતીદં જન્મ-દિનં કૃષ્ણ-ચન્દ્રસ્ય ॥
ભદ્રે તુ ભદ્રદા ચેયં શ્રી-હરેર્ જન્મનસ્ તિથિઃ ।
લોકતો વિધિતસ્ તત્ર ચોત્સવઃ ક્રિયતે બુધૈઃ ॥
નર્દન્તો દધિ-ધૃત-કર્દમેષુ ભક્તાઃ
કૂર્દન્તઃ પુનર્ અપિ તત્ ક્ષિપન્ત આરાત્ ।
અન્યોન્ઽન્યં શિરસિ મુખે ચ પૃષ્ઠ-દેશે
આનન્દામૃત-જલધૌ લિપન્તિ મગ્નાઃ ॥
જન્મ-વાસરમ્ આજ્ઞાય વ્રજ-રાજ-સુતસ્ય હિ ।
વ્રજ-મણ્ડલતઃ સર્વે આગતા વ્રજ-વાસિનઃ ॥
નાના-દિગ્-દેશતશ્ ચૈવ ગોવિન્દ-પ્રિય-કિઙ્કરાઃ ।
દિવ્ય-માલ્યામ્બર-ધરાઃ પુત્ર-દાર-સમન્વિતાઃ ॥
વન્દિનો ગાયકાશ્ ચૈવ નર્તકા વાદકાશ્ ચ યે ।
દિવ્ય-વેશ-ધરાસ્ તે તુ નનૃતુઃ પપઠુર્ જગુઃ ॥
ગાયન્તો મૃદુ-મધુરં વન્દિ-ગણાઃ પઠન્તિ ભૃશમ્ ઉચ્ચૈઃ ।
વૃત્તિં વિનાપિ તે તે યાચન્તે પારિતોષિકં તેભ્યઃ ॥
એવં જન્મ-ક્ષણે પ્રાપ્તે પઞ્ચામૃત-જલૈર્ મુદા ।
જય-શબ્દં પ્રકુર્વન્તઃ સ્નાપયન્તિ નિજં પ્રભુમ્ ॥
ભક્તાનાં વ્યદધન્ મહોત્સવમયં નેત્રાર્બુદાનાં પરં
સ્વીકુર્વન્ પ્રથમં સુમઙ્ગલતરં સ્નાનં ચ પઞ્ચામૃતૈઃ ।
અષ્ટમ્યાં સુતિથૌ નિશાર્ધ-સમયે ગોવિન્દ-દેવો હરિર્
યં દૃષ્ટ્વા ભવ-પદ્મજ-પ્રભૃતયઃ સદ્યઃ કૃતાર્થં ગતાઃ ॥
છલતો બ્રહ્માદિ-દેવાશ્ ચરણામૃત-પાનતો લોભાત્ ।
ધૃત-મનુજ-રૂપ-વેશાઃ પાર્ષદ-ભક્તાન્ સંયાચન્તે ॥
ઇતિ બ્રહ્માદયો દેવા ગાયન્તો દિવિ હર્ષતઃ ।
પુષ્પ-વૃષ્ટિં વિકુર્વન્તિ સ્વ-સ્વ-સેવન-તત્પરાઃ ॥
દિવિ દેવ-ગણાઃ સર્વે આગતાસ્ તદ્-દિને શુભે ।
તદ્ યે પશ્યન્તિ તદ્-રાત્રૌ તે કૃતાર્થાસ્ તુ ભૂતલે ॥
ચક્ષુષ્મન્તસ્ તુ તે પ્રોક્તાઃ પ્રભોઃ પાર્શ્વં વ્રજન્તિ ચ ॥
આનન્દ-વૃન્દાવન-ચમ્પ્વાં દ્વિતીય-સ્તવકે (17-19)-
એવં પરિપૂર્ણ-મઙ્ગલ-ગુણતયા દૂષણ-દ્વાપરાન્તે દ્વાપરાન્તે નિરન્તરાલ-
ભાદ્રપદે ભાદ્રપદે માસિ માસિતે પક્ષેઽપક્ષેપ-રહિતે હિતે રસમયે ગુણ-ગણ-
રોહિણીં રોહિણીં સરતિ સુધાકરે સુધાકરે યોગે યોગેશ્વરેશ્વરો મધ્યે
ક્ષણદાયાઃ ક્ષણદાયાઃ પૂર્ણાનન્દતયા જીવવજ્-જનની-જઠર-
સંબન્ધાભાવાદ્ બન્ધાભાવાચ્ ચ કેવલં વિલસત્-કરુણયારુણયા તથાવિધ-
લીલાલી-લાસિકયા કયાચન પુરન્દર-દિગ્-અઙ્ગનોત્સઙ્ગ ઇવ રજનીકરઃ સ્વ-
પ્રકાશતયા પ્રાદુર્ભાવમ્ એવ ભાવયન્ અગ્રે પૂર્વ-પૂર્વજનિ જનિત-તપઃ
સૌભાગ્ય-ફલેનોપલબ્ધિ-પિતૃ-માતૃ-ભાવયોઃ શ્રી-વસુદેવ-દેવક્યોર્ વાસુદેવ-
સ્વરૂપેણાવિર્ભાવં ભાવયિત્વા સ્તનન્ધયત્વાભિમાનમ્ એવ ક્ષણં તયોઃ
પ્રકટય્ય પશ્ચાન્ નિત્ય-સિદ્ધ-પિતૃ-માતૃ-ભાવયોઃ શ્રી-નન્દ-યશોદયોર્ અપિ શ્રી-
ગોવિન્દ-પ્રિય-રમણી-ગણેષુ મુખ્યા રાધેયં ત્રિજગતિ રાજતે સ્વયં શ્રીઃ પ્રિયાલિ-
પ્રેમોન્ના જનિમાપ જનન્યાઃ ।
અથ શ્રી-વામનાભિષેકાદિ ।
અથ શરત્-પૌર્ણમાસ્યાં, યથા-
ઘન-પ્રણય-મેદુરૌ શરદ્-અમન્દ-ચન્દ્રાનનૌ
કિરીટ-મુકુટે ધૃતૌ વિધૃત-નીલ-પીતામ્બરૌ ।

શ્રત્-સુખદ-કાનને સરસ-યોગ-પીઠાસને
પુરઃ કલય નાગરો મધુર-રાધિકા-માધવૌ ॥
શરચ્-ચન્દ્રમસૌ રાત્રૌ શ્રીમન્તં નન્દનન્દનમ્ ।
શ્રમ-યુક્તં રાસ-લાસ્યાત્ પ્રિયયા ચ સખી-ગણૈઃ ॥
દિવ્ય-માલ્યામ્બર-ધરં નટ-વેશોચિતં હરિમ્ ।
ધ્યાયેદ્ વૃન્દાવને રમ્યે યમુના-પુલિને વને ॥
પ્રપાનકાદિ-શીતાન્નં નાના-પક્વાન્ન-સંયુતમ્ ।
સાધકો ભોજયિત્વા તં સન્તુષ્ટઃ સ-સખી-ગણમ્ ।
શેષાન્નં ચાદરેણાથ ગૃહ્ણીયાદ્ વૈષ્ણવૈઃ સહ ॥
અથામાવસ્યા દીપ-દાનં, યથા-
અમાવાસ્યા કાર્ત્તિકીયં વિશેષાત્ શુભ-દાયિની ।
યત્ર દીપ-પ્રદાનેન તુષ્ટો ભવતિ કેશવઃ ॥
ચલ ચલ નય નય ભો ભો ગોવિન્દે ચોપઢૌકનમ્ ।
દિવ્યં પશ્યામો મુખ-પદ્મં દાસ્યામો દીપ-માલિકાસ્ તત્ર ॥
ઇતિ કૃત્વા પ્રગાયન્તિ પ્રલપન્તિ પુનઃ પુનઃ ।
પુરવાસિ-જનાઃ સર્વે વિશેષાદ્ વ્રજ-વાસિનઃ ॥
અગ્રતઃ પૃષ્ઠતઃ પાર્શ્વે મુણ્ડકોપરિ વેશ્મનિ ।
દીપ-માલાઃ પ્રદાસ્યન્તિ ગોવિન્દ-પ્રીતિ-દાયિકાઃ ॥
યમુનાયાસ્ તટે કેચિત્ તીર્થે કેચિજ્ જલે તથા ।
વૃન્દાવને પ્રકુર્વન્તિ દીપમાલા-મહોત્સવમ્ ॥
દિવિ દેવ-ગણાઃ સર્વે પ્રભોર્ આજ્ઞા-પરાયણાઃ ।
દાસ્યન્તિ વાઞ્છિતાન્ તેષાં દીપ-માલાં પ્રકુર્વતામ્ ॥
વન્દેઽહં શ્રીલ-ગોવિન્દં ભક્તાનુગ્રહ-વિગ્રહમ્ ।
દર્શનાદ્ દીપ-માલાયાઃ પ્રસન્નાનન્દ-લોચનમ્ ॥
[અથ અન્ન-કૂટમ્ -]
અન્ન-કૂટં સમાયાન્તં કાર્ત્તિકે પરમોત્સવમ્ ।
જ્ઞાત્વા સમુત્સુકાઃ સર્વે ગોવિન્દ-પ્રિય-પાર્ષદાઃ ॥
કર્તું ભોજન-સામગ્રીં પરમાનન્દ-દાયિનીમ્ ।
શ્રીમદ્-ગોવિન્દ-દેવસ્ય ગોવર્ધન-ધરસ્ય ચ ॥
નાનાન્ન-વ્યઞ્જનં પૂપ-પિષ્ટકૈર્ બહુધા કૃતમ્ ।
તત્-તદ્-દ્રવ્યાદિ-ભેદેન ચતુરૈઃ પાચકાદિભિઃ ॥
તૈર્ અન્ન-કૂટં સંસ્થાપ્ય યથા ગોવર્ધનો ગિરિઃ ।
તસ્ય પાર્શ્વે ધૃતં સર્વં વ્યઞ્જનાદિકમ્ ઉત્તમમ્ ॥
પક્વાન્નાનિ તથાન્યાનિ બહુ-યત્ન-કૃતાનિ ચ ।
ગો-રસાનાં બહુવિધં રસાલાદિક-ભેદતઃ ॥
શ્રીમદ્-ભગવતોઽગ્રે તત્ કૂટં યત્ન-કૃતં કૃતમ્ ।
યદ્ અન્ન-કૂટં સંવીક્ષ્ય સન્તુષ્ટો ભવતિ પ્રભુઃ ॥
ભુઙ્ક્તે બહુ-પ્રીત-મના દેવાનાં જનયન્ સુખમ્ ।
પ્રભોર્ અગ્રે તુ તત્ કૂટં યે પશ્યન્તિ નરા ભુવિ ॥
ભાગ્ય-ભાજસ્ તુ તે લોકે ત્રિષુ લોકેષુ દુર્લભાઃ ।
દધ્ય્-આદિનાન્ન-પૂપૈસ્ તદ્ અન્ન-કૂટં શુભં મહત્ ॥
પરિક્રમણકં કૃત્વા તતો બન્ધુ-જનૈઃ સહ ।
મહદ્-આરાત્રિકં નામ યે પશ્યન્તિ જના ભુવિ ॥
તેષાં ભાગ્યં ન વક્તવ્યં સહસ્ર-વદનૈર્ અપિ ।
ધન-ધાન્યાદિ-સંયુક્તાઃ પુત્ર-દાર-સમન્વિતાઃ ॥
મહદ્-ભોગં ભુરિ કૃત્વા ચાન્તે વૈકુણ્ઠમ્ આપ્નુયુઃ ।
પ્રસાદમ્ અન્ન-કૂટસ્ય યે જનાઃ પરમ્ આદરાત્ ।
વૈષ્ણવાન્ ભોજયન્તો વૈ ભુઞ્જેયુર્ ભક્તિ-તત્-પરાઃ ॥
તેષાં વ્રત-ફલં દેવિ કોટિ-કોટિ-ગુણં ભવેત્ ।
સ્વલઙ્કૃતાનાં તુ ગવાં પૂજા કાર્યા તતઃ શુભા ॥
અથ ગોપાષ્ટમી-દર્શનં, યથા (10.21.5)-
બર્હાપીડં નટવર-વપુઃ કર્ણયોઃ કર્ણિકારં
બિભ્રદ્-વાસઃ કનક-કપિશં વૈજયન્તીં ચ માલામ્ ।
રન્ધ્રાન્ વેણોર્ અધર-સુધયા પૂરયન્ ગોપ-વૃન્દૈર્
વૃન્દારણ્યં સ્વ-પદ-રમણં પ્રાવિશદ્ ગીતકીર્તિઃ ॥
તદ્-દર્શન-ફલમ્-
ગોપાષ્ટ્મ્યાં તુ દેવસ્ય યે પશ્યન્તિ હરેર્ મુખમ્ ।
દૂરાન્ નશ્યન્તિ પાપાનિ તસ્મિન્ ભક્તિશ્ ચ જાયતે ॥
ધ્યાયેદ્ ગોવિન્દ-દેવં નવ-ઘન-મધુરં દિવ્ય-લીલાં નટન્તમ્ ઇત્ય્ આદિ
પૂર્વવત્ ।
પ્રબોધન્યાં યુગલ-દર્શનં, યથા-
પ્રબોધન્યાસ્ તુ ગોવિન્દં યે પશ્યન્તિ પ્રિયાયુતમ્ ।
નરાણાં ક્ષીણ-પાપાનાં તદ્-ભક્તિર્ અચલા ભવેત્ ॥
યથા (પ્રેમેન્દુ 12)-
પ્રબોધિની નિશાનૃત્ય-માહાત્મ્ય-ભર-દર્શિની ।
ચન્દ્રકાન્તિ-ચરી સર્વ-ગાન્ધર્વ-બકુલ-પાવની ॥
દ્વાદશ્યાં કાર્ત્તિકાદિ-વ્રત-મહોત્સવઃ કર્તવ્યઃ । માર્ગ-શીર્ષે પૌષે
ખેચડાન્નં, યથા-
પૌષે તુષાર-ઘોરેઽસ્મિન્ રસિકૈઃ કૃષ્ણ-પાર્ષદૈઃ ।
સુવિચાર્ય કૃતં તત્ર ખેચડાન્નં પ્રભુ-પ્રિયમ્ ॥
દિવ્ય-વાસમ્ અતીધાન્ય-તણ્ડુલં મુદ્ગકં તથા ।
સમભાગં તુ કિઞ્ચિદ્ વા વિષમં પરિકલ્પિતમ્ ॥
હિમર્તૌ વિહિતં યુક્તં લોક-શાસ્ત્ર-વિધાનતઃ ।
હિઙ્ગું ત્રિજાતં મરિચં લવણં ચાદ્રકં તથા ॥
લોક-પ્રસિદ્ધં યચ્ ચાન્યદ્ વિશેષાચ્ છુદ્ધ-ગો-ઘૃતમ્ ।
ચતુરૈઃ કર્મકારૈશ્ ચ તથા ચતુર-પાચકૈઃ ॥
યથાયોગ્યં તુ તૈર્ દ્રવ્યૈઃ પચ્યતે બહુ-યત્નતઃ ।
સુદર્શનીય સુખદં રોચકં પુષ્ટિ-કારકમ્ ॥
સુમિષ્ટં દધિકં ચૈવ તથાન્યદ્ વ્યઞ્જનાદિકમ્ ।
પ્રીતિતો લોક-પર્યાયમ્ અતિ પ્રણયકં હરેઃ ।
લવઙ્ગૈલેન્દુ-મરિચૈઃ સંયુતૈઃ શર્કરા-ચયૈઃ ।
નાના-દેશ-ભવૈર્ નાના-ફલ-શસ્ય-ચયૈસ્ તથા ॥
કૃતં લડ્ડુ-વરં યત્નાદ્ બહુ-પ્રેમ-ભરેણ ચ ।
યદ્ દૃષ્ટ્વા ભોજનાત્ કૃષ્ણો જાયતે હ્ય્ અતિહર્ષિતઃ ॥
પ્રભોર્ હર્ષાત્ તુ ભક્તાનામ્ અતિહર્ષૈઃ પ્રજાયતે ।
કુર્વન્ન્ અનુદિનં તત્ તુ ગોવિન્દ-પ્રીતિ-દાયકમ્ ॥
તુલ્યાન્તરીય-વસ્ત્રાદિ તથા ચૈવાગ્નિ-સેવનમ્ ॥
વન્દેઽહં શ્રીલ-ગોવિન્દં ત્રિકાલે નિત્ય-વિગ્રહમ્ ।
ભજનાદ્ યસ્ય નિત્યત્વં નિત્યત્વે તસ્ય કા કથા ॥
દ્રષ્ટું ન યોગ્યા વક્તું વા ત્રિષુ લોકેષુ તેઽધમાઃ ।
શ્રી-ગોવિન્દ-પદ-દ્વન્દ્વે વિમુખા યે ભવન્તિ હિ ॥
ગોવિન્દ-પાર્ષદાન્ વન્દે તદ્વત્ કાલ-ત્રયે સ્થિતાન્ ।
યેષાં સ્મરણ-માત્રેણ સર્વાભીષ્ટ-ફલં લભેત્ ॥
યેષાં ગોવિન્દ-દેવસ્ય નૈત્યિકી વાર્ષિકી તથા ।
સેવા સંક્ષેપતો મુખ્યા મયાત્ર પરિકીર્તિતા ॥
કિં ચ (બ્ર્સ્ 2.1.49)-
રાગઃ સપ્તસુ હન્ત ષટ્સ્વ્ અપિ શિશોર્ અઙ્ગેષ્વ્ અલં તુઙ્ગતા
વિસ્તારસ્ ત્રિષુ ખર્વતા ત્રિષુ પુનર્ ગમ્ભીરતા ચ ત્રિષુ ।
દૈર્ઘ્યં પઞ્ચસુ કિં ચ પઞ્ચસુ સખે સંપ્રેક્ષ્યતે સૂક્ષ્મતા
દ્વાત્રિંશદ્-વર-લક્ષણઃ કથમ્ અસૌ ગોપેષુ સમ્ભાવ્યતે ॥
રાગ ઇતિ વ્રજેશ્વરં પ્રતિ ક્વચિત્ તત્-સમ-વયસો ગોપસ્ય વાક્યમ્ ઇદમ્ । સપ્તસુ
નેત્રાન્ત-પાદક-રત-લતાલ્પ-ધરોષ્ઠ-જિહ્વા-નખેષુ । ષટ્સુ વક્ષઃ સ્કન્ધ-
નખ-નાસિકા-કટિ-મુખેષુ । પઞ્ચસુ નાસા-ભુજ-નેત્ર-હનૂ-જાનુષુ । પુનઃ
પઞ્ચસુ ત્વક્-કેશાઙ્ગુલિ-દન્તાઙ્ગુલિ-પર્વસુ । તથૈવ મહા-પુરુષ-લક્ષણં
સામુદ્રક-પ્રસિદ્ધેઃ । દ્વાત્રિંશદ્ વરાણિ તલ્-લક્ષણેભ્યોઽન્યેભ્યોઽપિ શ્રેષ્ઠાનિ
લક્ષણાનિ યસ્ય સઃ । ગોપેષુ કથમ્ ઇતિ ભગવદ્-અવતારાદિષુ
એતાદૃશીઅત્વાશ્રવણાદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
કરયોઃ કમલં તથા રથાઙ્ગં
સ્ફુટ-રેખામયમ્ આત્મજસ્ય પશ્ય ।
પદ-પલ્લવયોશ્ ચ વલ્લવેન્દ્ર
ધ્વજ-વજ્રાઙ્કુશ-મીન-પઙ્કજાનિ ॥ (બ્ર્સ્ 2.1.51)
કરયોર્ ઇતિ કસ્યાશ્ચિદ્ વૃદ્ધ-ગોપ્યા વચનમ્ । ઉપલક્ષણાન્ય્ એવૈતાનિ ચિહ્નાનિ
પદ્મ-પુરાણાદિ-દૃષ્ટ્યાન્યાન્ય્ અપ્ય્ અસાધારણાનિ જ્ઞેયાનિ । તાનિ યથા પદ્મ-
પુરાણે-
શૃણુ નારદ વક્ષ્યામિ પદયોશ્ ચિહ્ન-લક્ષણમ્ ।
ભગવન્ કૃષ્ણ-રૂપસ્ય હ્ય્ આનન્દૈક-સુખસ્ય ચ ॥
અવતારા હ્ય્ અસઙ્ખ્યાતાઃ કથિતા મે તવાગ્રતઃ ।
પરં સમ્યક્ પ્રવક્ષ્યામિ કૃષ્ણસ્ તુ ભગવાન્ સ્વયમ્ ॥
દેવાનાં કાર્ય-સિદ્ધ્ય્-અર્થમ્ ઋષીણાં ચ તથૈવ ચ ।
આવિર્ભૂતસ્ તુ ભગવાન્ સ્વાનાં પિર્ય-ચિકીર્ષયા ॥
યૈર્ એવ જ્ઞાયતે દેવો ભગવાન્ ભક્ત-વત્સલઃ ।
તાન્ય્ અહં વેદ નાન્યોઽપિ સત્યમ્ એતન્ મયોદિતમ્ ॥
ષોડશૈવ તુ ચિહ્નાનિ મયા દૃષ્ટાનિ તત્-પદે ।

દક્ષિણેનાષ્ટ-ચિહ્નાનિ ઇતરે સપ્ત એવ ચ ॥
ધ્વજાઃ પદ્મં તથા વજ્રમ્ અઙ્કુશો યવ એવ ચ ।
સ્વસ્તિકં ચોર્ધ્વ-રેખા ચ અષ્ટ-કોણસ્ તથૈવ ચ ॥
સપ્તાન્યાનિ પ્રવક્ષ્યામિ સામ્પ્રતં વૈષ્ણવોત્તમ ।
ઇન્દ્ર-ચાપં ત્રિકોણં ચ કલસં ચાર્ધ-ચન્દ્રકમ્ ॥
અમ્બરં મત્સ્ય-ચિહ્નં ચ ગોષ્પદં સપ્તમં સ્મૃતમ્ ।
અઙ્કાન્ય્ એતાનિ ભો વિદ્વન્ દૃશ્યન્તે તુ યદા કદા ॥
કૃષ્ણાખ્યં તુ પરં બ્રહ્મ ભુવિ જાતં ન સંશયઃ ।
દ્વયં વાથ ત્રયં વાથ ચત્વારઃ પઞ્ચ એવ વા ॥
દૃશ્યન્તે વૈષ્ણવ-શ્રેષ્ઠ અવતારે કથઞ્ચન ॥
ષોડશં તુ તથા ચિહ્નં શૃણુ દેવર્ષિ-સપ્તમ્ ।
જમ્બૂ-ફલ-સમાકારં દૃશ્યતે યત્ર કુત્રચિત્ ॥
શાસ્ત્રાન્તરે તુ શઙ્ખ-ચક્ર-ચ્છત્રાણિ જ્ઞેયાનિ ।
અથ કર-ધ્યાનમ્-
શઙ્ખાર્ધેન્દુ-યવાઙ્કુશૈર્ અરિ-ગદા-છત્ર-ધ્વજૈઃ સ્વસ્તિકૈર્
યૂપાબ્જ-સિંહલૈર્ ધનુઃ પવિઘટેઃ શ્રી-વૃક્ષમીનેષુભિઃ ।
નન્દાવર્ત-ચયૈસ્ તથાઙ્ગુલિ-ગતૈર્ એતૈર્ નિજૈર્ લક્ષણૈઃ
ભ્રાતઃ શ્રી-પુરુષોત્તમત્વ-ગમકૈર્ જાનીહિ રેખાઙ્કિતૈઃ ॥
અથ મન્દ-હાસ્યં (કૃષ્ણ-કર્ણામૃતે 99)-
અખણ્ડ-નિર્વાણ-રસ-પ્રવાહૈર્
વિખણ્ડિતાશેષ-રસાન્તરાણિ ।
અયન્ત્રિતોદ્વાન્ત-સુધાર્ણવાનિ
જયન્તિ શીતાનિ તવ સ્મિતાનિ ॥
પદ્માદિ-દિવ્ય-રમણી-કમનીય-ગન્ધં
ગોપાઙ્ગના-નયન-ભૃઙ્ગ-નિપીયમાનમ્ ।
કૃષ્ણસ્ય વેણુ-નિનદાર્પિત-માધુરીકમ્
આસ્યામ્બુજ-સ્મિત-મરન્દમ્ અહં સ્મરામિ ॥
(બ્રહ્મ-સંહિતાયાં 5.31)-
આલોલ-ચન્દ્રક-લસદ્-વનમાલ્ય-વંશી-
રત્નાઙ્ગદં પ્રણય-કેલિ-કલા-વિલાસમ્ ।
શ્યામં ત્રિ-ભઙ્ગ-લલિતં નિયત-પ્રકાશં
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ ॥
શ્રી-હરિ-ભક્તિ-વિલાસે (18.31-37)-
એવં પુરાણ-તન્ત્રાદિ દૃષ્ટ્વાત્રેદં વિલિખ્યતે ।
લલાટાચ્ ચિવુકાન્તં સ્યાત્ શ્રીમુખં દ્વાદશાઙ્ગુલમ્ ॥
તત્રાનનં ભાગ એકસ્ તત્રૈવ ચતુરઙ્ગુલમ્ ।
લલાટં નાસિકા તદ્વદ્ ગુલ્ફમ્ અર્ધાઙ્ગુલં ભવેત્ ॥
અર્ધાઙ્ગુલોઽધરસ્ તૂર્ધ્વોઽપરશ્ ચૈકાઙ્ગુલો મતઃ ।
દ્વ્ય્-અઙ્ગુલં ચિબુકં ચાથ ગ્રીવા સ્યાત્ ચતુરઙ્ગુલા ॥
વક્ષો-ભોગો ભવેદ્ અન્યસ્ તસ્માન્ નાભ્ય્-અવધિઃ પરઃ ।
તતોઽપરશ્ ચ મેઢ્રાન્તસ્ તસ્માદ્ ઉરુ-વિભાગકૌ ॥
તથા દ્વિભાગિકે જઙ્ઘે જાનુની ચતુરઙ્ગુલે ।
પાદૌ ચ તત્-સમાવ્ ઇત્થં દૈર્ઘ્ય-ભાગા નવોદિતાઃ ॥
કુત્રાપ્ય્ ઉચ્ચાત્ લલાટસ્યોપરિષ્ટાત્ર્ય્-અઙ્ગુલં શિરઃ ।
તદ્વદ્ ગ્રીવા જાનુ-પાદાસ્ તથાપિ સ્યુર્ નવૈવ તે ॥
ઇતિ સ્યાત્ સર્વતો દૈર્ઘ્યે સાષ્ટોત્તર-શતાઙ્ગુલાઃ ॥
તદ્ યથા ઇદમ્ એવ રહસ્યમ્-યદ્યપિ તિર્યઙ્-નરાદિષુ ભગવતો જન્મ, તથાપિ
સ્વેચ્છયા ગૌડ-દેશે તદ્-દેશીયાન્ બ્રાહ્મણાન્ સર્વ-શ્રેષ્ઠાન્ વિજ્ઞાય તેષાં કુલે
શ્રી-કૃષ્ણ-ચૈતન્ય-નિત્યાનન્દાદ્વૈતાદયો જન્મ સ્વીકુર્વન્તઃ । અતો
મહાપ્રભુણાઙ્ગીકૃતેષુ ગૌડોત્કલ-દાક્ષિણાત્ય-પાશ્ચાત્યેષુ ગૌડ-દેશ-નિવાસિન
એવ બહવઃ પાર્ષદાઃ । તે ખલુ મહત્-કુલ-પ્રસૂતાસ્ તેષાં ભોજનાદિ-વ્યવહારઃ
સત્-કુલ-પ્રસૂતાન્ ગૌડીયાન્ બ્રાહ્મણાન્ વિના ન સમ્ભવતિ । તથા હિ-નિજત્વે
ગૌડીયાન્ ઇતિ જ્ઞાત્વા સર્વજ્ઞ-શિરોમણિર્ મહાપ્રભુઃ શ્રી-રૂપ-સનાતનૌ
નિજાન્તરઙ્ગૌ વિજ્ઞાપ્ય તયોઃ સર્વ-શક્તિં સંચાર્ય પશ્ચિમ-દેશે સ્વીય-વિતરણ-
ભક્ત-ભૂપત્વેન સ્થાપિતવાન્ । તદ્-દ્વારા નિજ-પ્રકટન-હેતુ-ભૂતં વાઞ્છા-
ત્રય-સમુલ્લસિત-પરમાન્તરઙ્ગ-રૂપસ્યાતુલ-ભજન-રત્નસ્ય લુપ્ત-તીર્થાદેશ્ ચ
પ્રકટનાત્, સ્વયં પ્રકાશ-શ્રી-ગોવિન્દાદિ-સ્વરૂપ-રાજ-સેવા પ્રકાશાચ્ ચ ।
તાભ્યાં ચ પુનઃ શ્રી-વૃન્દાવનં ગત્વા શ્રી-શ્રી-સેવાદિકં પરિવારે તત્ સમર્પિતમ્
। ન તુ નિજ-પાર્શ્વ-વર્તિષુ શ્રી-ગોપાલ-ભટ્ટ-શ્રી-રઘુનાથ-દાસાદિષુ સ્વતો
ભગવન્-મન્ત્ર-ગૃહીત-સ્વ-ભ્રાતુષ્પુત્ર-શ્રી-જીવ-ગોસ્વામિષુ ચ । અહો પરમ-
ભાગવતાનાં મર્યાદા-રક્ષણ-સ્વભાવઃ સ્વયં ચૈતે સેવા-સમયે મન્દિરે ન
પ્રવિશન્તિ ચ । કિમ્ ઉતાન્યત્ । એતત્ તુ શ્રી-ચૈતન્ય-ચરિતામૃતાદૌ પ્રસિદ્ધં વર્તતે
।
ઇતિ શ્રી-ગોવિન્દ-દેવ-સેવાધિપતિ-શ્રી-હરિદાસ-ગોસ્વામિ-ચરણાનુજીવિ-રાધાકૃષ્ણ-
દાસોદીરિતા સાધન-દીપિકા દ્વિતીયા કક્ષા

(3)
તૃતીય-કક્ષા
અથ ધીર-લલિતસ્ય શ્રીમદ્-ગોવિન્દ-દેવસ્ય (બ્ર્સ્ 2.1.63)-
વયસો વિવિધત્વેઽપિ સર્વ-ભક્તિ-રસાશ્રયઃ ।
ધર્મી કિશોર એવાત્ર નિત્ય-નાના-વિલાસવાન્ ॥
તદ્ યથા (બ્ર્સ્ 2.1.308-312)-
વયઃ કૌમાર-પૌગણ્ડ-કૈશોરમ્ ઇતિ તત્ ત્રિધા ॥
કૌમારં પઞ્ચમાબ્દાન્તં પૌગણ્ડં દશમાવધિ ।
આ-ષોડશાચ્ ચ કૈશોરં યૌવનં સ્યાત્ તતઃ પરમ્ ॥
ઔચિત્યાત્ તત્ર કૌમારં વક્તવ્યં વત્સલે રસે ।
પૌગણ્ડં પ્રેયસિ તત્-તત્-ખેલાદિ-યોગતઃ ॥
શ્રૈષ્ઠ્યમ્ ઉજ્જ્વલ એવાસ્ય કૈશોરસ્ય તથાપ્ય્ અદઃ ।
પ્રાયઃ સર્વ-રસૌચિત્યાદ્ અત્રોદાહ્રિયતે ક્રમાત્ ॥
આદ્યં મધ્યં તથા શેષં કૈશોરં ત્રિવિધં ભવેત્ ॥
તત્ર મધ્યં યથા (બ્ર્સ્ 2.1.320-324)
ઊરુ-દ્વયસ્ય બાહ્વોશ્ ચ કાપિ શ્રીર્ ઉરસસ્ તથા ।
મૂર્તેર્ માધુરિમાદ્યં ચ કૈશોરે સતિ મધ્યમે ॥
યથા -
સ્પૃહયતિ કરિ-શુણ્ડા-દણ્ડનાયોરુ-યુગ્મં
ગરુડ-મણિ-કવાટી-સખ્યમ્ ઇચ્છત્ય્ ઉરશ્ ચ ।
ભુજ-યુગમ્ અપિ ધિત્સત્ય્ અર્ગલાવર્ગ-નિન્દામ્
અભિનવ-તરુણિમ્નઃ પ્રક્રમે કેશવસ્ય ॥
મુખં સ્મિત-વિલાસાઢ્યં વિભ્રમોત્તરલે દૃશૌ ।
ત્રિ-જગન્-મોહનં ગીતમ્ ઇત્ય્ આદિર્ ઇહ માધુરી ॥
યથા -
અનઙ્ગ-નય-ચાતુરી-પરિચયોત્તરઙ્ગે દૃશૌ
મુખામ્બુજમ્ ઉદઞ્ચિત-સ્મિત-વિલાસ-રમ્યાધરમ્ ।
અચઞ્ચલ-કુલાઙ્ગના-વ્રત-વિડમ્બિ-સઙ્ગીતકં
હરેસ્ તરુણિમાઙ્કુરે સ્ફુરતિ માધુરી કાપ્ય્ અભૂત્ ॥
વૈદગ્ધી-સાર-વિસ્તારઃ કુઞ્જ-કેલિ-મહોત્સવઃ ।
આરમ્ભો રાસ-લીલાદેર્ ઇહ ચેષ્ટાદિ-સૌષ્ઠવમ્ ॥
ટીકા શ્રીમજ્-જીવ-ગોસ્વામિ-ચરણાનાં મધ્યે શેષ-વયસ-પ્રાયઃ સર્વત્ર
સમાનત્વમ્ । ઇહ મધ્યે ચેષ્ટાદિ-સૌષ્ઠવં, યથા (બ્ર્સ્ 2.1.325)-
વ્યક્તાલક્ત-પદૈઃ ક્વચિત્ પરિલુઠત્-પિઞ્છાવતંસૈઃ ક્વચિત્
તલ્પૈર્ વિચ્યુત-કાઞ્ચિભિઃ ક્વચિદ્ અસૌ વ્યાકીર્ણ-કુઞ્જોત્કરા ।
પ્રોદ્યન્-મણ્ડલ-બન્ધ-તાણ્ડવ-ઘટાલક્ષ્મોલ્લસત્-સૈકતા
ગોવિન્દસ્ય વિલાસ-વૃન્દમ્ અધિકં વૃન્દાટવી શંસતિ ॥
ધીર-લલિત-લક્ષણમ્ (બ્ર્સ્ 2.1.230-2) -
વિદગ્ધો નવ-તારુણ્યઃ પરિહાસ-વિશારદઃ ।
નિશ્ચિન્તો ધીર-લલિતઃ સ્યાત્ પ્રાયઃ પ્રેયસી-વશઃ ॥
યથા --
વાચા સૂચિત-શર્વરી-રતિ-કલા-પ્રાગલ્ભ્યયા રાધિકાં
વ્રીડા-કુઞ્ચિત-લોચનાં વિરચયન્ન્ અગ્રે સખીનામ્ અસૌ ।
તદ્-વક્ષો-રુહ-ચિત્ર-કેલિ-મકરી-પાણ્ડિત્ય-પારં ગતઃ
કૈશોરં સફલી-કરોતિ કલયન્ કુઞ્જે વિહારં હરિઃ ॥
ગોવિન્દે પ્રકટં ધીર-લલિતત્વં પ્રદર્શ્યતે ।
ઉદાહરન્તિ નાટ્ય-જ્ઞાઃ પ્રાયોઽત્ર મકર-ધ્વજમ્ ॥
અતએવ ધીર-લલિત-લક્ષણસ્થાયિક-શ્રી-ગોવિન્દ-દેવે મધ્ય-કૈશોરં વ્યકં
દૃશ્યતે ।
અન્તઃપુરસ્ તુ દેવસ્ય મધ્યે પૂર્યા મનોહરમ્ ।
મણિ-પ્રાકાર-સંયુક્તં વર-તોરણ-શોભિતમ્ ॥
વિમાનૈર્ ગૃહમુખ્યૈશ્ ચ પ્રાસાદૈર્ બહુભિર્ વૃતમ્ ।
દિવ્યાપસરોગણૈઃ સ્ત્રીભિઃ સર્વતઃ સમલઙ્કૃતમ્ ॥
મધ્યે તુ મણ્ડપં દિવ્યં રાજસ્થાનં મહોત્સવમ્ ।
માણિક્ય-સ્તમ્ભ-સહસ્ર-જુષ્ટં રત્ન-મયં શુભમ્ ॥
નિત્ય-મુક્તૈઃ સમાકીર્ણં સામ-ગાનોપશોભિતમ્ ।
મધ્યે સિંહાસનં રમ્યં સર્વ-વેદ-મયં શુભમ્ ॥
ધર્માદિ-દૈવતૈર્ નિત્યૈર્ વૃતં વેદમયાત્મકૈઃ ।
ધર્મ-જ્ઞાન-મહૈશ્વર્ય-વૈરાગ્યૈઃ પાદ-વિગ્રહૈઃ ॥
વસન્તિ મધ્યમે તત્ર વહ્નિ-સૂર્ય-સુધાંશવઃ ।
કૂર્મશ્ ચ નાગરાજશ્ ચ વૈનતેયસ્ ત્રયીશ્વરઃ ॥
છન્દાંસિ સર્વ-મન્ત્રાશ્ ચ પીઠ-રૂપત્વમ્ આસ્થિતાઃ ।
સર્વાક્ષર-મયં દિવ્યં યોગ-પીઠમ્ ઇતિ સ્મૃતમ્ ॥
તન્-મધ્યેઽષ્ટ-દલં પદ્મમ્ ઉદયાર્ક-સમ-પ્રભમ્ ।
તન્-મધ્યે કર્ણિકાયાં તુ સાવિત્ર્યાં શુભ-દર્શને ॥
ઈશ્વર્યા સહ દેવેશસ્ તત્રાસીનઃ પરઃ પુમાન્ ।
ઇન્દીવર-દલ-શ્યામં સૂર્ય-કોટિ-સમ-પ્રભઃ ॥
ઇતિ તૃતીય-કક્ષા

(4)
ચતુર્થ-કક્ષા
અથ શ્રી-ગોપાલ-દેવ-મન્ત્ર-માહાત્મ્યમ્ ।
મન્ત્રાસ્ તુ કૃષ્ણ-દેવસ્ય સાક્ષાદ્ ભગવતો હરેઃ ।
સર્વાવતાર-બીજસ્ય સર્વતો વીર્યવત્તમા ॥
તથા ચ બૃહદ્-ગૌતમીયે શ્રી-ગોવિન્દ-વૃન્દાવનાખ્યે-
સર્વેષાં મન્ત્ર-વર્યાણાં શ્રેષ્ઠો વૈષ્ણવ ઉચ્યતે ।
વિશેષાત્ કૃષ્ણ-મનવો ભોગ-મોક્ષૈક-સાધનમ્ ॥
યસ્ય યસ્ય ચ મન્ત્રસ્ય યો યો દેવસ્ તથા પુનઃ ।
અભેદાત્ તન્-મનૂનાં ચ દેવતા સૈવ ભાષ્યતે ॥
કૃષ્ણ એવ પરં બ્રહ્મ સચ્ચિદાનન્દ-વિગ્રહઃ ।
સ્મૃતિ-માત્રેણ તેષાં વૈ ભુક્તિ-મુક્તિ-ફલ-પ્રદઃ ॥
તત્રાપિ ભગવત્તાં સ્વાં તન્વતો ગોપ-લીલયા ।
તસ્ય શ્રેષ્ઠતમા મન્ત્રાસ્ તેષ્વ્ અપ્ય્ અષ્ટાદશાક્ષરઃ ॥
અથાષ્ટાદશાક્ષર-માહાત્મ્યં તાપની-શ્રુતિષુ
ઓં મુનયો હ વૈ બ્રહ્માણમ્ ઊચુઃ । કઃ પરમો દેવઃ । કુતો મૃત્યુર્ બિભેતિ ।
કસ્ય જ્ઞાનેનાખિલં જ્ઞાતં ભવતિ । કેનેદં વિશ્વં સંસરતીતિ । તાન્ ઉ હોવાચ
બ્રાહ્મણઃ -- કૃષ્ણો વૈ પરમં દૈવતમ્ । ગોવિન્દાન્ મૃત્યુર્ બિભેતિ । ગોપી-જન-
વલ્લભ-જ્ઞાનેનાખિલં જ્ઞાતં ભવતિ । સ્વાહયેદં સંસરતીતિ । તમ્ ઉ હોચુઃ । કઃ
કૃષ્ણો ગોવિન્દઃ કોઽસૌ ગોપી-જન-વલ્લભઃ કઃ કા સ્વાહેતિ । તાન્ ઉવાચ બ્રાહ્મણઃ
પાપ-કર્ષણો ગો-ભૂમિ-વેદ-વિદિતો વેદિતા ગોપી-જનાવિદ્યા-કલા-પ્રેરકસ્ તન્-માયા
ચેતિ । સકલં પરં બ્રહ્મૈવ તત્ । યો ધ્યાયતિ રસતિ ભજતિ સોઽમૃતો ભવતિ સોઽમૃતો
ભવતીતિ । તે હોચુઃ -- કિં તદ્-રૂપં કિં રસનં કથં વાહો તદ્-ભજનં । તત્
સર્વં વિવિદિષતામ્ આખ્યાહીતિ । તદ્ ઉ હોવાચ હૈરણ્યઃ -- ગોપ-વેશમ્ અભ્રાભં
તરુણં કલ્પ-દ્રુમાશ્રિતમ્ ॥ (ગ્તુ 1.2-8)
કિં ચ, તત્રૈવાગ્રે --
ભક્તિર્ અસ્ય ભજનમ્ । તદ્ ઇહામુત્રોપાધિ-નૈરાસ્યેનૈવામુષ્મિન્ મનઃ-કલ્પનમ્
। એતદ્ એવ ચ નૈષ્કર્મ્યમ્ ।
કૃષ્ણં તં વિપ્રા બહુધા યજન્તિ
ગોવિન્દં સન્તં બહુધારાધયન્તિ ।
ગોપીજન-વલ્લભો ભુવનાનિ દધ્રે
સ્વાહાશ્રિતો જગદ્ એજય્જત્ સ્વ-રેતાઃ

(ગ્તુ 1.14-15)
વાયુર્ યથૈકો ભુવનં પ્રવિષ્ટો
જન્યે જન્યે પઞ્ચ-રૂપો બભૂવ ।
કૃષ્ણસ્ તથૈકોઽપિ જગદ્-ધિતાર્થં
શબ્દેનાસૌ પઞ્ચ-પદો વિભાતિ

ઇતિ । (ગ્તુ 1.16)
કિં ચ તત્રૈવોપાસન-વિધિ-કથનાનન્તરમ્ -
એકો વશી સર્વગઃ કૃષ્ણ ઈડ્ય
એકોઽપિ સન્ બહુધા યો વિભાતિ ।
તં પીઠસ્થં યેઽનુભજન્તિ ધીરાસ્
તેષાં સુખં શાશ્વતં નેતરેષામ્

(ગ્તુ
નિત્યો નિત્યાનાં ચેતનશ્ ચેતનાનામ્
એકો બહૂનાં યો વિદધાતિ કામાન્ ।
તં પીઠગં યેઽનુભજન્તિ ધીરાસ્
તેષાં સિદ્ધિઃ શાશ્વતી નેતરેષામ્

એતદ્ વિષ્ણોઃ પરમં પદં યે
નિત્ય-મુક્તાઃ સંયજન્તે ન કામાન્ ।
તેષામ્ અસૌ ગોપ-રૂપઃ પ્રયત્નાત્
પ્રકાશયેદ્ આત્મ-પદં તદૈવ

યો બ્રહ્માણં વિદધાતિ પૂર્વં
યો વિદ્યાસ્ તસ્મૈ ગોપાયતિ સ્મ કૃષ્ણઃ ।
તં હ દૈવમ્ આત્મ-બુદ્ધિ-પ્રકાશં
મુમુક્ષુર્ વૈ શરણમ્ અનુવ્રજેત

જપ-સઙ્ખ્યા યથા ગૌતમીય-તન્ત્રે (15.4)-અનેન લક્ષ-જાપેન કૃષ્ણં પશ્યતિ
ચક્ષુષા । અનેનેતિ પ્રત્યક્ષેણ સ્વરૂપેણ સ્વપ્નેન વા કૃષ્ણ-સાક્ષાત્કારો ભવતીત્ય્
અર્થઃ ।
પુરશ્ચરણાદિ-વિધિસ્ તુ શ્રી-બ્રહ્મ-સંહિતા-ગોપાલ-તાપની-હરિ-ભક્તિ-વિલાસ-
ટીકાયાં દ્રષ્ટવ્યઃ । સ તુ વિશેષતો યોગ-પીઠે દ્રષ્ટવ્યઃ ।
ઓંકારેણાન્તરિતં યે જપન્તિ
ગોવિન્દસ્ય પઞ્ચપદં મનુમ્ ।
તેષામ્ અસૌ દર્શયેદ્ આત્મ-રૂપં
તસ્માન્ મુમુક્ષુર્ અભ્યસેન્ નિત્ય-શાન્ત્યૈ

તસ્માદ્ અન્યે પઞ્ચપદાદ્ અભૂવન્
ગોવિન્દસ્ય મનવો માનવાનામ્ ।
દશાર્ણાદ્યાસ્ તેઽપિ સઙ્ક્રન્દનાદ્યૈર્
અભ્યસ્યન્તે ભૂતિ-કામૈર્ યથાવત્

કિં ચ તત્રૈવ-
તદ્ ઉ હોવાચ બ્રાહ્મણોઽસાવ્ અનવરતં મે ધ્યાતઃ સ્તુતઃ પરાર્ધાન્તે સોઽબુધ્યત
। ગોપ-વેશો મે પુરુષઃ પુરસ્તાદ્ આવિર્બભૂવ । તતઃ પ્રણતેન મયાઽનુકૂલેન
હૃદા મહ્યમ્ અષ્ટાદશાર્ણં સ્વરૂપં સૃષ્ટયે દત્ત્વાન્તર્હિતઃ । પુનઃ સિસૃક્ષા મે
પ્રાદુરભૂત્ । તેષ્વ્ અક્ષરેષુ ભવિષ્યજ્-જગદ્-રૂપં પ્રકાશયત્ । તદ્ ઇહ કાદ્ આપો
। લાત્ પૃથિવી । ઈતોઽગ્નિઃ । બિન્દોર્ ઇન્દુઃ । તન્-નાદાદ્ અર્ક ઇતિ ક્લીં-કારાદ્ અસૃજમ્ ।
કૃષ્ણાદ્ આકાશં યદ્ વાયુર્ ઇત્ય્ ઉત્તરાત્ સુરભિં વિદ્યાં પ્રાદુરકાર્ષમ્ । તદ્-ઉત્તરાત્
તદ્-ઉત્તરાત્ સ્ત્રી-પુમાદિ ચેદં સકલમ્ ઇદં ઇતિ

તથા ચ ગૌતમીયે-
ક્લીં-કારાદ્ અસૃજદ્ વિશ્વમ્ ઇતિ પ્રાહ શ્રુતેઃ શિરઃ ।
લ-કારાત્ પૃથિવી જાતા ક-કારાજ્ જલ-સમ્ભવઃ

ઈ-કારાદ્ વહ્નિર્ ઉત્પન્નો નાદાદ્ આયુર્ અજાયત ।
બિન્દોર્ આકાશ-સમ્ભૂતિર્ ઇતિ ભૂતાત્મકો મનુઃ ॥
સ્વા-શબ્દેન ચ ક્ષેત્રજ્ઞો હેતિ ચિત્-પ્રકૃતિઃ પરા ।
તયોર્ ઐક્ય-સમુદ્ભૂતિર્ મુખ-વેષ્ટન-વર્ણકઃ ॥
અતએવ હિ વિશ્વસ્ય લયઃ સ્વાહાર્ણકે ભવેત્

પુનશ્ ચ સા શ્રુતિઃ --
એતસ્યૈવ યજનેન ચન્દ્ર-ધ્વજો ગત-મોહમ્ આત્માનં વેદયિત્વા ઓંકારાન્તરાલકં
મનુમ્ આવર્તયત્ સઙ્ગ-રહિતોઽભ્યાનયત્ । તદ્ વિષ્ણોઃ પરમં પદં સદા પશ્યન્તિ
સૂરયઃ । દિવીવ ચક્ષુર્ આતતમ્ । તસ્માદ્ એનં નિત્યમ્ અભ્યસેત્

ઇત્ય્ આદિ ।
તત્રૈવાગ્રે --
યસ્ય પૂર્વ-પદાદ્ ભૂમિર્ દ્વિતીયાત્ સલિલોદ્ભવઃ ।
તૃતીયાત્ તેજ ઉદ્ભૂતં ચતુર્થાદ્ ગન્ધ-વાહનઃ

પઞ્ચમાદ્ અમ્બરોત્પત્તિસ્ તમ્ એવૈકં સમભ્યસેત્ ।
ચન્દ્ર-ધ્વજોઽગમદ્ વિષ્ણુઃ પરમં પદમ્ અવ્યયમ્

તતો વિશુદ્ધં વિમલં
વિશોકમ્ અશેષ-લોભાદિ-નિરસ્ત-સઙ્ગમ્ ।
યત્ તત્ પદં પઞ્ચ-પદં તદ્ એવ
સ વાસુદેવો ન યતોઽન્યદ્ અસ્તિ

તમ્ એકં ગોવિન્દં સચ્-ચિદ્-આનન્દ-વિગ્રહમ્ પઞ્ચ-પદં વૃન્દાવન-સુર-ભૂરુહ-
તલાસીનં સતતં સ-મરુદ્-ગણોઽહં પરમયા સ્તુત્યા તોષયામિ

ઇતિ ।
કિં ચ સ્તુત્ય્-અનન્તરમ્ --
અમું પઞ્ચપદં મન્ત્રમ્ આવર્તયેદ્ યઃ સ યાત્ય્ અનાયાસતઃ કેવલં તત્ પદં તત્
। અનેજદ્ એકં મનસો જવીયો નૈતદ્ દેવા આપ્નુવન્ પૂર્વમ્ અર્શાત્ ।
તસ્માત્ કૃષ્ણ એવ પરો દેવસ્ તં ધ્યાયેત્ તં રસેત્ તં યજેદ્ ઇતિ ઓં તત્ સદ્ ઇતિ ।
ત્રૈલોક્ય-સંમોહન-તન્ત્રે ચ, દેવીં પ્રતિ શ્રી-મહાદેવોક્તાષ્ટાદશાક્ષર-
પ્રસઙ્ગ એવ -
ધર્માર્થ-કામ-મોક્ષાણામ્ ઈશ્વરો જગદ્-ઈશ્વરઃ ।
સન્તિ તસ્ય મહાભાગા અવતારાઃ સહસ્રશઃ ॥
તેષાં મધ્યેઽવતારાણાં બાલત્વમ્ અતિદુર્લભમ્ ।
અમાનુષાણિ કર્માણિ તાનિ તાનિ કૃતાનિ ચ ॥
શાપાનુગ્રહ-કર્તૃત્વે યેન સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
તસ્ય મત્ન્રં પ્રવક્ષ્યામિ સાઙ્ગોપાઙ્ગમ્ અનુત્તમમ્ ॥
યસ્ય વિજ્ઞાન-માત્રેણ નરઃ સર્વજ્ઞતામ્ ઇયાત્ ।
પુત્રાર્થી પુત્રમ્ આપ્નોતિ ધર્માર્થી લભતે ધનમ્ ॥
સર્વ-શાસ્ત્રાર્થ-પારજ્ઞો ભવત્ય્ એવ ન સંશયઃ ।
ત્રૈલોક્યં ચ વશીકુર્યાત્ વ્યાકુલીકુરુતે જગત્ ॥
મોહયેત્ સકલં સોઽપિ મારયેત્ સકલાન્ રિપૂન્ ।
બહુના કિમ્ ઇહોક્તેન મુમુક્ષુર્ મોક્ષમ્ આપ્નુયાત્ ॥
યથા ચિન્તામણિઃ શ્રેષ્ઠો યથા ગૌશ્ ચ યથા સતી ।
યથા દ્વિજો યથા ગઙ્ગા તથાસૌ મન્ત્ર ઉત્તમઃ ॥
યથાવદ્ અખિલ-શ્રેષ્ઠં યથા શાસ્ત્રં તુ વૈષ્ણવમ્ ।
યથા સુસંસ્કૃતા વાણી તથાસૌ મન્ત્ર ઉત્તમઃ ॥
કિં ચ --
અતો મયા સુરેશાનિ પ્રત્યહં જપ્યતે મનુઃ ।
નૈતેન સદૃશઃ કશ્ચિદ્ જગત્ય્ અસ્મિન્ ચરચરે ॥
સનત્કુમાર-કલ્પેઽપિ -
ગોપાલ-વિષયા મન્ત્રાસ્ ત્રયસ્ત્રિંશત્ પ્રભેદતઃ ।
તેષુ સર્વેષુ મન્ત્રેષુ મન્ત્ર-રાજમ્ ઇમં શૃણુ ॥
સુપ્રસન્નમ્ ઇમં મન્ત્રં તન્ત્રે સમ્મોહનાહ્વયે ।
ગોપનીયસ્ ત્વયા મન્ત્રો યત્નેન મુનિ-પુઙ્ગવ ॥
અનેન મન્ત્ર-રાજેન મહેન્દ્રત્વં પુરન્દરઃ ।
જગામ દેવ-દેવેશો વિષ્ણુના દત્તમ્ અઞ્જસા ॥
દુર્વાસસઃ પુરા શાપાદ્ અસૌભાગ્યેન પીડિતઃ ।
સ એવ સુભગવત્વં વૈ તેનૈવ પુનર્ આપ્તવાન્ ॥
બહુના કિમ્ ઇહોક્તેન પુરશ્ચરણ-સાધનૈઃ ।
વિનાપિ જપ-માત્રેણ લભતે સર્વમ્ ઈપ્સિતમ્ ॥
પ્રભું શ્રી-કૃષ્ણ-ચૈતન્યં તં નતોઽસ્મિ ગુરૂત્તમમ્ ।
કથઞ્ચિદ્ આશ્રયાદ્ યસ્ય પ્રાકૃતોઽપ્ય્ ઉત્તમો ભવેત્ ॥
ઇતિ શ્રી-હરિ-ભક્તિ-વિલાસે મન્ત્ર-માહાત્મ્ય-કથને શ્રી-ગોપાલ-મન્ત્ર-માહાત્મ્ય-
કથનમ્ । તત્ર મન્ત્રોદ્ધારણં ચ યથા બ્રહ્મ-સંહિતાયાં (5.24) ચ-
કામઃ કૃષ્ણાય ગોવિન્દ ઙે ગોપી-જન ઇત્ય્ અપિ ।
વલ્લભાય પ્રિયા વહ્નેર્ મન્ત્રમ્ તે દાસ્યતિ પ્રિયમ્ ॥
ક-કારો લીલા-શક્તિઃ । લ-કારો ભૂ-શક્તિઃ । ઈ-કારઃ શ્રી-શક્તિઃ મ-કારસ્ તત્ત્વ-
વિશિષ્ટઃ । કૃષ્ણાયેતિ સર્વ-ચિત્તાકર્ષકાયેતિ । અથવા-
કૃષિ-શબ્દશ્ ચ સત્તાર્થો ણશ્ ચાનન્દ-સ્વરૂપકઃ ।
સુખ-રૂપો ભવેદ્ આત્મા ભાવાનન્દ-મયત્વતઃ ॥ ઇતિ ।
ગોવિન્દાયેતિ પૂર્વવત્ । ગામ્ ઇન્દ્રિય-કુલં વિન્દતીતિ ગોવિન્દઃ । ગાં ગોવર્ધનમ્
ઉદ્ધૃત્ય પરમૈશ્વર્ય-પ્રદત્વેન રક્ષતિ પાલયતીતિ ગોવિન્દસ્ તસ્મૈ । ગોપી-જન-
વલ્લભાયેતિ-
ગોપીતિ પ્રકૃતિં વિદ્યાજ્ જનસ્ તત્ત્વ-સમૂહકઃ ।
અનયોર્ આશ્રયો વ્યાપ્ત્યા કારણત્વેન ચેશ્વરઃ ।
પૂર્વાર્થે સ્વાહેત્ય્ અસ્ય તથા-તથાભૂતાયાત્માનં સમર્પયામિ । તત્ર ક્રમ-
દીપિકાયામ્ (1.1)-
કલાત્ત-માયા-લવકાત્ત-મૂર્તિઃ
કલ-ક્વણદ્-વેણુ-નિનાદ-રમ્યઃ ।
શ્રિતો હૃદિ વ્યાકુલયંસ્ ત્રિલોકી
શ્રિયેઽસ્તુ ગોપી-જન-વલ્લભો વઃ ॥
અથ સંમોહન-તન્ત્રોદ્ધારણમ્-
વાગ્-ભવં મદન-શક્તિમ્ ઇન્દિરા-
સંયુતઃ સકલ-વિદ્યયાઞ્ચિતઃ ।
મન્ત્ર એષ ભુવનાર્ણ ઈરિતો
વ્યત્યયેન સકલ ઇષ્ટ-સાધકઃ ॥
અથ મન્ત્ર-સિદ્ધિ-લક્ષણં-
આદાવ્ ઋષ્ય્-આદિ-ન્યાસઃ સ્યાત્ કર-શુદ્ધિસ્ તતઃ પરમ્ ।
અઙ્ગુલી-વ્યાપક-ન્યાસો હૃદાદિ-ન્યાસ એવ ચ ॥
તાલ-ત્રયં ચ દિગ્-બન્ધઃ પ્રાણાયામસ્ તતઃ પરમ્ ।
ધ્યાન-પૂજા જપશ્ ચૈવ સર્વ-તન્ત્રેષ્વ્ અયં વિધિઃ ॥
ન્યાસ-વિધિઃ-શ્રી-વ્રજાચાર્ય-શ્રીમદ્-રૂપ-ગોસ્વામિ-ભજનાનુસારેણ ।
અહઙ્કારાધિષ્ઠાતૃત્વાદ્ ભૂત-શુદ્ધેર્ અધિદેવાય સઙ્કર્ષણાય નમઃ । હે
સઙ્કર્ષણ-દેવ પ્રસીદ કૃપાં કુરુ । અસ્ય જનસ્ય દેહ-રૂપેણ પરિણતં ભૂત-
પઞ્ચકં યથા સદ્યઃ શુધ્યેદ્ ઉપાસનોપયુક્તં સ્યાત્ તથા કૃપાં કુરુ ।
અથ માતૃકા-ધ્યાનમ્-
ચિકુર-કલિત-પિઞ્છાં પીન-તુઙ્ગ-સ્તનાભ્યાં
કર-જલ-રુહિ વિદ્યાં દક્ષિણે પદ્મ-રૂપામ્ ।
દધિ-ઘટમ્ અપિ સવ્યે બિભ્રતીં તુઙ્ગ-વિદ્યામ્
અમૃત-કિરણ-કાન્તિં માતૃકા-મૂર્તિમ્ ઈડે ॥
કેશવ-કીર્તિકાદિ-ધ્યાનમ્-
કોણેનાક્ષ્ણોઃ પૃથુ-રુચિઃ મિથો હારિણા લિહ્યમાનાવ્
એકૈકેન પ્રચુર-પુલકેનોપગુઢૌ ભુજેન ।
ગૌરી-શ્યામૌ વ સન-યુગલં શ્યામ-ગૌરં વસાનૌ
રાધા-કૃષ્ણૌ સ્મર-વિલસિતોદ્દામ-તૃષ્ણૌ સ્મરામિ ॥
તત્-તન્-માસસ્ય વાસુદેવોઽધિષ્ઠાતા । સ સ્તોક-કૃષ્ણોઽત્ર જ્ઞેયઃ । તસ્ય ધ્યાનમ્
ઉચ્યતે-
અભ્ર-શ્યામં વિદ્યુદ્-ઉદ્યદ્-દુકૂલં
સ્મેરં લીલામ્ભોજ-વિભ્રાજિ-હસ્તમ્ ।
પિઞ્છોત્તંસં વાસુદેવ-સ્વરૂપં
કૃષ્ણ-પ્રેષ્ઠં સ્તોક-કૃષ્ણં નમામિ ॥
આનન્દ-ઘનં સ્મરેન્ મનસ્વી । તત્ર કુટ્ટિમ-વરે સ્ફુટ-દીપ્ત-યોગ-પીઠં
વિચિન્ત્ય-
તસ્માજ્ જ્વલાયામ્ ઉરુકર્ણિકાયાં
વિરાજિતાયાં સ્થિતિ-સૌખ્ય-ભાજો ।
નવ્યામ્બુદ-સ્વર્ણ-વિડમ્બિ-ભાસૌ
કૃષ્ણં ચ રાધાં ચ વિચિન્તયામિ ॥
મન્ત્રાર્થં મન્ત્ર-ચૈતન્યં યોનિ-મુદ્રાં ન વેત્તિ યઃ ।
શત-કોટિ-જપેનાપિ તસ્ય સિદ્ધિર્ ન જાયતે ॥
પુનશ્ ચ મન્ત્રોદ્ધારણે યથા દશ-સંસ્કારાઃ (સારદા-તિલકે)-
જનનં જીવનં ચેતિ તાડનં રોધનં તથા ।
અથાભિષેકો વિમલીકરણાપ્યાયને પુનઃ ।
તર્પણં દીપનં ગુપ્તિર્ દશૈતા મન્ત્ર-સંસ્ક્રિયાઃ ॥
પુનશ્ ચ-
ઉપાયાસ્ તત્ર કર્તવ્યાઃ સપ્ત શઙ્કર-ભાષિતાઃ ।
ભ્રામણં રોધનં વશ્યં પીડનં પોષ-શોષણે ॥
દહનાન્તં ક્રમાત્ કુર્યાત્ તતઃ સિદ્ધો ભવેન્ મનુઃ ।
જપાત્ સિદ્ધિર્ જપાત્ સિદ્ધિર્ જપાત્ સિદ્ધિર્ ન સંશયઃ ॥
અહર્નિશં જપેદ્ યસ્ તુ મન્ત્રી નિયત-માનસઃ ।
સ પશ્યતિ ન સન્દેહો ગોપ-વેશ-ધરં હરિમ્ ॥
અથ ખણ્ડ-પુરશ્ચરણ-વિધિઃ-
સૂર્યોદયાત્ સમારભ્ય યાવત્ સૂર્યોદયાન્તરમ્ ।
તાવત્ કાલં મનું જપ્ત્વા સર્વ-સિદ્ધીશ્વરો ભવેત્ ॥
પ્રથમમ્ ઉદયોદયમ્ । દ્વિતીયે ઉદયાસ્તમ્ । તૃતીયે નિષ્કામાણાં પ્રતિ સતોદયમ્
। ચતુર્થે અસ્તાસ્તમ્ । તત્ર-
નિષ્કામાણામ્ અનેનૈવ સાક્ષાત્કારો ભવિષ્યતિ ।
અર્થ-સિદ્ધિઃ સકામાનાં સર્વા વૈ ભક્તિમ્ આલભેત્ ॥
પઞ્ચાઙ્ગમ્ એતત્ કુર્વીત યઃ પુરશ્ચરણં બુધઃ ।
સ વૈ વિજયતે લોકે વિદ્યૈશ્વર્ય-સુતાદિભિઃ ॥
એવં ગ્રાસાદ્ વિમુક્તિ-પર્યન્તમ્ ઇત્યાદિ-ખણ્ડ-કરોપરાગાદિ-પુરશ્ચરણાદિ-
પ્રયોગમ્ આહ ।
વૈશાખ-કૃત્યં બૃહદ્-ગૌતમીયે-
અનેન લક્ષ-જાપેન કૃષ્ણં પશ્યતિ ચક્ષુષા ।
વૈશાખ-કૃષ્ણ-પ્રતિપદ્ય્ આરભ્ય પૌર્ણમાસી-પર્યન્તમ્ ॥
અથ પઞ્ચ-દિવસી-પ્રયોગમ્ આહ-
ચૈત્રેઽથવા વૈશાખે શુક્લૈકાદશ્યામ્
આરભ્ય પૌર્ણમાસી-પર્યન્તમ્ ।
જપ-નિયમમ્ અયુત-દ્વયં મનૌ
તથા ચત્વરિંશત્ સહસ્રં દશાર્ણે ॥ ઇતિ ।
પૂર્વ-સેવાખ્ય-પુરશ્ચરણ-પ્રયોગમ્ આહ ક્રમ-દીપિકાયાં (5.49-69)-
સાયાહ્ને વાસુદેવં યો નિત્યમ્ એવ યજેન્ નરઃ ।
સર્વાન્ કામાન્ અવાપ્યાન્તે સ યાતિ પરમાં ગતિમ્ ॥
રાત્રૌ ચેન્ મન્મથાક્રાન્ત-માનસં દેવકી-સુતમ્ ।

યજેદ્ રાસ-પરિશ્રાન્તં ગોપી-મણ્ડલ-મધ્યગમ્ ॥
પૃથું સુવૃત્તં મસૃણં વિતસ્તિ-
માત્રોન્નતં કૌ વિનિખન્ય શઙ્કુમ્ ।
આક્રમ્ય પદ્ભ્યામ્ ઇતરેતરાત્ત-
હસ્તૈર્ ભ્રમોઽયં ખલુ રાસ-ગોષ્ઠી

સ્થલ-નીરજ-સૂન-પરાગ-ભૃતા
લહરી-કણ-જાલ-ભરેણ સતા ।
મરુતા પરિતાપહૃતાધ્યુષિતે
વિપુલે યમુના-પુલિને વિમલે

અશરીર-નિશાન્ત-શરોન્મથિત-
પ્રમદા-શત-કોટિભિર્ આકુલિતે ।
ઉડુનાથ-કરિર્ વિશદીકૃત-દિક્-
પ્રસરે વિચરદ્-ભ્રમરી-નિકરે

વિદ્યાધર-કિન્નર-સિદ્ધ-સુરૈઃ
ગન્ધર્વ-ભુજઙ્ગમ-ચારણકૈઃ ।
દારોપહિતૈઃ સુવિમાન-ગતૈઃ
સ્વસ્થૈર્ અભિવૃષ્ટ-સુપુષ્પ-ચયૈઃ

ઇતરેતર-બદ્ધ-કર-પ્રમદા-
ગણ-કલ્પિત-રાસ-વિહાર-વિધૌ ।
મણિ-શઙ્કુ-ગમ્ અપ્ય્ અમુનાવપુષા
બહુધા વિહિત-સ્વક-દિવ્ય-તનુમ્

સુદૃશામ્ ઉભયોઃ પૃથગ્-અન્તરગં
દયિતા-ગણ-બદ્ધ-ભુજ-દ્વિતયમ્ ।
નિજ-સઙ્ગ-વિજૃમ્ભદ્-અનઙ્ગ-શિખિ-
જ્વલિતાઙ્ગ-લસત્-પુલકાલિ-યુજામ્

વિવિધ-શ્રુતિ-ભિન્ન-મનોજ્ઞતર-
સ્વરસપ્તક-મૂર્ચ્છન-તાલ-ગણૈઃ ।
ભ્રમમાણમ્ અમૂભિર્ ઉદાર-મણિ-
સ્ફુટ-મણ્ડન-શિઞ્જિત-ચારુતરમ્

ઇતિ ભિન્ન-તનું મણિભિર્ મિલિતં
તપનીય-મયિર્ ઇવ ભારકતમ્ ।
મણિ-નિર્મિત-મધ્યગ-શઙ્કુ-લસદ્-
વિપુલારુણ-પઙ્કજ-મધ્ય-ગતમ્

અતસી-કુસુમાભ-તનું તરુણં
તરુણારુણ-પદ્મ-પલાશ-દૃશમ્ ।
નવ-પલ્લવ-ચિત્ર-સુગુચ્છ-લસચ્-
છિખિ-પિચ્છ-પિનદ્ધ-કચ-પ્રચયમ્

ચટુલ-ભ્રુવમ્ ઇન્દુ-સમાન-મુખં
મણિ-કુણ્ડલ-મણ્ડિત-ગણ્ડ-યુગમ્ ।
શશ-રક્ત-સદૃક્-દશન-ચ્છદનં
મણિ-રાજદ્-અનેક-વિધાભરણમ્

અસન-પ્રસવ-ચ્છદનોજ્જ્વલસદ્-
વસનં સુવિલાસ-નિવાસ-ભુવમ્ ।
નવ-વિદ્રુમ-ભદ્ર-કરાઙ્ઘ્રિ-તલં
ભ્રમરાકુલ-દામ-વિરાજિ-તનુમ્

તરુણી-કુચ-યુક્-પરિરમ્ભ-મિલદ્-
ઘુસૃણારુણ-વક્ષસમ્ ઉક્ષ-ગતિમ્ ।
શિવ-વેણુ-સમીરિત-ગાન-પરં
સ્મર-વિહ્વલિતં ભુવનૈક-ગુરુમ્

પ્રથમોદિત-પીઠ-વરે વિધિવત્
પ્રયજેદ્ ઇતિ રૂપમ્ અરૂપમ્ અજમ્ ।
પ્રથમં પરિપૂજ્ય તદ્-અઙ્ગ-વૃત્તિં
મિથુનાનિ યજેદ્ રસગાનિ તતઃ

દલ-ષોડશકે સ્વરમ્ ઊતિ-ગણં
સહ-શક્તિકમ્ ઉત્તમ-રાસ-ગતમ્ ।
સરમા-મદનમ્ સ્વ-કલા-સહિત-
મિથુનાહ્વમ્ અથેન્દ્રપ-વિપ્ર-મુખાન્

ઇતિ સમ્યગ્ અમું પરિપૂજ્ય હરિં
ચતુરાવૃતિ-સંવૃતમ્ આર્દ્ર-મતિઃ ।
રજતારચિતે ચષકે સ-સિતં
સુશૃતં સુપયોઽસ્ય નિવેદયતુ

વિભવે સતિ કીઅંસ્યમયેષુ પૃથક્
ચષકેષુ તુ ષોડશસુ ક્રમશઃ ।
મિથુનેષુ નિવેદ્ય પયઃ સ-સિતં
વિદધીત પુરોવદ્ અથો સકલમ્

સકલ-ભુવન-મોહ્નં વિધિં યો
નિયતમ્ અમું નિશિ નિશ્ય્ ઉદાર-ચેતાઃ ।
ભજતિ સ ખલુ સર્વ-લોક-પૂજ્યઃ
શ્રિયમ્ અતુલાં સમવાપ્ય યાત્ય્ અનન્તમ્

નિશિ વા દિનાન્ત-સમયે
પ્રપૂજયેન્ નિત્યશોઽચ્યુતં ભક્ત્યા ।
સમપહલમ્ ઉભયં હિ તતઃ
સંસારાબ્ધિં સમુત્તિતીર્ષતિ યઃ

ઇત્ય્ એવં મનુ-વિગ્રહં મધુ-રિપું યો વા ત્રિકાલં યજેત્
તસ્યૈવાખિલ-જન્તુ-જાત-દયિતસ્યામ્ભોધિજા-વેશ્મનઃ ।
હસ્તે ધર્મ-સુખાર્થ-મોક્ષ-તરવઃ સદ્-વર્ગ-સમ્પ્રાર્થિતાઃ
સાન્દ્રાનન્દ-મહા-રસ-દ્રવ-મુચો યેષાં ફલ-શ્રેણયઃ