Revākhāṇḍa (revised text) · Chapter 67

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe mātṛtīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma ṣaṭṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ ||
RKV adhyāya 67
śrīmārkaṇḍeya uvāca:
tasyaivānantaraṃ tāta jalamadhye vyavasthitam /
luṅkeśvaram iti khyātaṃ surāsuranamaskṛtam

idaṃ tīrthaṃ mahāpuṇyaṃ nānāścaryaṃ mahītale /
asya tīrthasya māhātmyam utpattiṃ śṛṇu bhārata

āsītpurā mahāvīryo dānavo baladarpitaḥ /
kālapṛṣṭha iti khyātaḥ suto brahmasutasya ca

gaṅgātaṭaṃ samāśritya cacāra vipulaṃ tapaḥ /
adhomukho 'pi saṃsthitvāpibaddhūmam aharniśam

tataścānantaraṃ devastiṣṭhate hyumayā saha /
dṛṣṭvā taṃ pārvatī sā tu tapasyugre vyavasthitam

paśya paśya mahādeva dhūmāśī tiṣṭhate naraḥ /
prasīda taṃ kuruṣvādya dehi śīghraṃ varaṃ vibho

īśvara uvāca:
yaduktaṃ vacanaṃ devi na tanme rocate priye /
svakāryaṃ ca sadā cintyaṃ parakāryaṃ visarjayet

mūrkhastrībālaśatrūṇāṃ yaśchandenānuvartate /
vyasane patate ghore satyametadudīritam

devyuvāca:
bhāryayābhyarthito bhartā kāraṇaṃ bahu bhāṣate /
laghutvaṃ yāti sā nārī evaṃ śāstreṣu paṭhyate

prāṇatyāgaṃ kariṣyāmi yadi māṃ tvaṃ na manyase /
pārvatyā prerito devo gato 'sau dānavaṃ prati

īśvara uvāca:
kimarthaṃ pibase dhūmaṃ kimarthaṃ tapyase tapaḥ /
kiṃ duḥkhaṃ kiṃ nu santāpo vada kāryamabhīpsitam

yuvā tvaṃ dṛśyase 'dyāpi varṣaviṃśatir eva ca /
tadācakṣva hi me sarvaṃ tapasaḥ kāraṇaṃ mahat

dānava uvāca:
acalā dīyatāṃ bhaktirmama sthairyaṃ tavopari /
aparaṃ varṣasāhasraṃ nirvighnaṃ me gataṃ vibho

divasānāṃ sahasre dve pūrṇe tvattapasā mama

īśvara uvāca:
yācayābhīpsitaṃ kāryaṃ tuṣṭo 'haṃ tava suvrata /
devasya vacanaṃ śrutvā cintayāmāsa dānavaḥ

kiṃ nākaṃ yācayāmyadya kimadya sakalāṃ mahīm /
evaṃ saṃcintayāmāsa kāmabāṇena pīḍitaḥ

dānava uvāca:
yadi tuṣṭo 'si me deva varaṃ dāsyasi me prabho /
saṅgrāmaistu na tuṣṭo 'haṃ balaṃ nāstīti kiṃcana

yasya mūrdhanyahaṃ deva pāṇinā samupaspṛśe /
devadānavagandharvo bhasmasādyātu tatkṣaṇāt

īśvara uvāca:
yattvayā cintitaṃ kiṃcittatsarvaṃ saphalaṃ tava /
uttiṣṭha gaccha śīghraṃ tvaṃ bhavanaṃ prati dānava

dānava uvāca:
sthīyatāṃ devadeveśa yāvajjñāsyāmi te varam /
yuṣmanmūrdhni nyase pāṇiṃ pratyayo me bhavedyathā

tataścānantaraṃ devaścintayāno maheśvaraḥ /
na skando na harirbrahmā yaḥ kāryeṣu kṣamo 'dhunā

jñātvā caivāpadaṃ prāptāṃ devaḥ prārthayate vṛṣam /
anena saha pāpena yudhyasva sāmprataṃ kṣaṇam

karaṃ prāsārayad daityo devaṃ mūrdhni kila spṛśet /
lāṅgūlenāhato daityo viṣaṇṇaḥ patito bhuvi

devastu dakṣiṇāmāśāṃ gataścaivomayā saha /
bhayabhīto nirīkṣeta grīvāṃ bhajya punaḥpunaḥ

gate cādarśanaṃ deve yuyudhe vṛṣabheṇa saḥ /
dvāvetau balināṃ śreṣṭhau yuyudhāte mahābalau

prahārair vajrasadṛśaiḥ kopena ghaṭikātrayam /
pāṇibhyāṃ na spṛśed yo vai vṛṣabhasya śirastathā

hatvā lāṅgūlapātena āgato vṛṣabhastadā /
utthitaścāpyasau daityo vrajate vṛṣapṛṣṭhataḥ

vāyuvegena samprāpto yatra devo maheśvaraḥ /
āgataṃ dānavaṃ dṛṣṭvā vṛṣo vacanamabravīt

āruhya pṛṣṭhe me deva śīghrameva hi gamyatām /
āruhya vṛṣabhaṃ devo jagāma comayā saha

nākaṃ prāptas tato devo gataḥ śakrasya mandiram /
nātyajaddevapṛṣṭhaṃ tu dānavo baladarpitaḥ

indralokaṃ parityajya brahmalokaṃ gatastadā /
yatrayatra vrajeddevo bhayātsaha divaukasaiḥ

apaśyattatra tatraiva pṛṣṭhe lagnaṃ tu dānavam /
sarvāṃl lokān bhramitvā tu devo vismayamāgataḥ

na sthānaṃ vidyate kiṃcidyatra viśramyate kṣaṇam /
devadānavayostatra yuddhaṃ jñātvā sudāruṇam

harṣitātmā munistatra ciraṃ nṛtyati nāradaḥ /
dhanyo 'hamadya me janma jīvitaṃ ca sujīvitam

mahāntaṃ ca kaliṃ dṛṣṭvā saṃtoṣaḥ paramo 'bhavat /
devadānavayostatra yuddhaṃ tyaktvā ca nāradaḥ

ājagāma tato vipro yatra devo maheśvaraḥ /
dṛṣṭvā devo 'tha taṃ vipraṃ pratipūjyābravīd idam

bho nārada muniśreṣṭha jānīṣe keśavaṃ kvacit /
gatvā tatra ca śīghraṃ tvaṃ keśavāya nivedaya

nārada uvāca:
devadānavasiddhānāṃ gandharvoragarakṣasām /
sarveṣāmeva deveśo harate dhruvamāpadam

asaṃbhāvyaṃ na vaktavyaṃ manasāpi na cintayet /
īdṛśīṃ naiva budhyāmi āpadaṃ ca vibho tava

īśvara uvāca:
gaccha nārada śīghraṃ tvaṃ yatra devo janārdanaḥ /
viditaṃ ca tvayā sarvaṃ yatkṛtaṃ dānavena tu

avadhyo dānavo hyeṣa sendrair api marudgaṇaiḥ /
gatvā tu keśavaṃ devaṃ nivedaya mahāmune

nārada uvāca:
na tu gacchāmyahaṃ deva suptaḥ kṣīrodadhau sukhī /
keśavaḥ preraṇe hyeṣāmādeśo dīyatāṃ prabho

mātrā svasrā duhitrā vā rājānaṃ ca tathā prabhum /
guruṃ caivāditaḥ kṛtvā śayānaṃ na prabodhayet

īśvara uvāca:
yadi kvacid agāreṣu vahnirutpadyate mahān /
nidhanaṃ yānti tatrasthā yad budhyer annasūrayaḥ

nārada uvāca:
śīghraṃ gaccha mahādeva ātmānaṃ rakṣa suprabho /
gacchāmyahaṃ na sandeho yatra devo janārdanaḥ

tato nandimahākālau stambhahastau bhayānakau /
jaghnaturdānavaṃ tatra mudgarādibhirāyudhaiḥ

trayo 'pi ca mahākāyāḥ saptatālapramāṇakāḥ /
na śamo jāyate teṣāṃ yudhyatāṃ ca parasparam

tataścānantaraṃ vipro 'gacchat taṃ keśavaṃ prati /
suptaṃ kṣīrārṇave 'paśyaccheṣaparyaṅkasaṃsthitam

lakṣmyā pādayugaṃ gṛhya ūrūpari niveśitam /
apsarogīyamānaṃ tu bhaktyānamya ca keśavam

adya me saphalaṃ janma jīvitaṃ ca sujīvitam /
utthāpayasva deveśaṃ lakṣmi tvam aviśaṅkitā

nāradasya vacaḥ śrutvā padāṅguṣṭhaṃ vyamardayat /
nāradastiṣṭhate dvāri uttiṣṭha madhusūdana

devo 'pi nāradaṃ dṛṣṭvā paraṃ harṣamupāgataḥ /
svāgataṃ tu muniśreṣṭha suprabhātādya śarvarī

nārada uvāca:
adya me saphalaṃ deva prabhātaṃ tava darśanāt /
kuśalaṃ ca na devānāṃ śīghram uttiṣṭha gamyatām

śrīviṣṇuruvāca:
brahmā cendraśca rudraśca ye cānye tu marudgaṇāḥ /
āpadaḥ kāraṇaṃ yacca tatsamākhyātum arhasi

nārada uvāca:
dānavena mahātīvraṃ tapastaptaṃ sudāruṇam /
rudreṇa ca varo datto bhasmatvaṃ manasepsitam

varadānabalenaiva sa devaṃ hantum arhati /
īdṛśaṃ ceṣṭitaṃ jñātvā nīto devo 'maraiḥ saha

nāradasya vacaḥ śrutvā jagāma samunirhariḥ /
dṛṣṭvā devastamīśānaṃ gacchantaṃ diśamuttarām

dṛṣṭvā devaṃ ca rudro 'tha pariṣvajya punaḥpunaḥ /
namaskṛtya jagannāthaṃ devaṃ ca madhusūdanaḥ

viṣṇur uvāca:
bhayasya kāraṇaṃ deva kathyatāṃ ca maheśvara /
devadānavayakṣāṇāṃ preṣayeyaṃ yamālayam

lalāṭe ca kṛto dharmo yuṣmākaṃ ca maheśvara /
chittvā śirastathāṅgāni indriyāṇi na saṃśayaḥ

īśvara uvāca:
nāsti saukhyaṃ ca mūrkheṣu nāsti saukhyaṃ ca rogiṣu /
parādhīnena saukhyaṃ tu strījite ca viśeṣataḥ

strījitena mayā viṣṇo varo dattastu dānave /
yasya mūrdhni nyasetpāṇiṃ sa bhaved bhasmapuṃjavat

ajeyaścāmaraścaiva mayā hyuktaḥ sa keśava /
hantumicchati māṃ pāpa upāyastava vidyate

viṣṇuruvāca:
gacchantu amarāḥ sarve yuṣmābhiḥ saha śaṅkara /
upāyaṃ sarjayāmyadya vadhārthaṃ dānasya ca

revāyāśca taṭe tiṣṭha deva tvamamaraiḥ saha /
kālakṣepo na kartavyo gamyatāṃ tvaritaṃ prabho

dakṣiṇā yatra gaṅgā ca revā caiva mahānadī /
yatrayatra ca dṛśyeta prācī caiva sarasvatī

tatsamaṃ ca mahātīrthaṃ na martye caiva dṛśyate /
snānaṃ ye tatra kurvanti dānaṃ caiva tu bhaktitaḥ

saptajanmakṛtaṃ pāpaṃ naśyate nātra saṃśayaḥ /
etat tīrthaṃ mahāpuṇyaṃ sarvapātakanāśanam

gamyatāṃ tatra deveśa luṅkeśaṃ tvaṃ sahāmaraiḥ /
viṣṇostu vacanādeva praviṣṭo hradamuttamam

ratiṃ sumahatīṃ cakre saha tatra marudgaṇaiḥ /
tataścānantaraṃ devo māyāṃ kṛtvā hyanekadhā

vasantamāsaṃ saṃsṛjya udyānavanaśobhitam /
aśokairbakulaiścaiva brahmavṛkṣaiḥ suśobhanaiḥ

śrīvṛkṣaiśca kapitthaiśca śirīṣair rājacampakaiḥ /
śrīphalaiśca tathā tālaiḥ kadambodumbarais tathā

aśvatthādidrumaiścaiva nānāvṛkṣairanekaśaḥ /
nānāpuṣpaiḥ sugandhāḍhyairbhramaraiśca nināditam

tasminmadhye mahāvṛkṣo nyagrodhaśca suśobhanaḥ /
bahupakṣisamāyuktaḥ kokilārāvanāditaḥ

kṛṣṇena ca kṛtaṃ tasminkanyārūpaṃ ca tatkṣaṇāt /
na tasyāḥ sadṛśī kanyā trailokye sacarācare

anyāśca kanyakāḥ sapta surūpāḥ śubhalocanāḥ /
divyarūpadharāḥ sarvā divyābharaṇabhūṣitāḥ

pumāṃsamabhikāṅkṣantyo yadyekaḥ kāmayet striyaḥ /
mauktikair ratnamāṇikyair vaiḍūryaiśca suśobhanaiḥ

kāmahāraiśca vaṃśaiśca baddho hindolakaḥ kṛtaḥ /
ārūḍhāśca mahākanyā gāyante susvaraṃ tadā

mārutaḥ śītalo vāti vanaṃ spṛṣṭvā suśobhanam /
vātena prerito gandho dānavo ghrāṇapīḍitaḥ

tataḥ kusumagandhena vismayaṃ paramaṃ gataḥ /
āghrāya cedṛśaṃ puṇyaṃ na dṛṣṭaṃ na śrutaṃ mayā

vane cintayataḥ kiṃcid dhvanigītaṃ suśobhanam /
gītasya ca dhvaniṃ śrutvā mohito māyayā hareḥ

vyādhasyaiva mahākūṭe patanti ca yathā mṛgāḥ /
kālaspṛṣṭastathā kṛṣṇe patitaśca narādhipa

dṛṣṭvā kanyāṃ ca tāṃ daityo mūrcchayā patito bhuvi /
patitena tu dṛṣṭaikā kanyā vaṭatale sthitā

āsyaṃ dṛṣṭvā tu nārīṇāṃ punaḥ kāmena pīḍitaḥ /
gṛhītvā hemadaṇḍaṃ tu tāṃ pātayitum icchati

kanyovāca:
mā mānusparśayatvaṃ hi kumāryahaṃ kulottama /
bho muñca muñca māṃ śīghraṃ yāvadgacchāmyahaṃ gṛham

dānava uvāca:
ahaṃ vivāhamicchāmi tvayā saha suśobhane /
bhūpṛṣṭhe sakale rājñī bhavasyevaṃ na saṃśayaḥ

kanyovāca:
pitā rakṣati kaumārye bhartā rakṣati yauvane /
putro rakṣati vṛddhatve na strī svātantryam arhati

na svātantryaṃ mamaivāsti utpannāhaṃ mahatkule /
yācyastu matpitā bhrātā mātāpi hi tathaiva ca

dānava uvāca:
yadi māṃ necchase tvadya svātantryaṃ nāvalambase /
mamāpi ca tadā hatyā satyaṃ ca śubhalocane

kanyovāca:
viśvāso naiva kartavyo yādṛśe tādṛśe nare /
narāḥ strīṣu vicitrāśca lampaṭāḥ kāmamohitāḥ

pariṇīya tu māṃ tvaṃ hi bhuṅkṣva bhogānmayā saha /
janmanāśo bhavet paścānna tvaṃ nānyo bhavenmama

brāhmaṇī kṣatriṇī vaiśī śūdrī yāvat tathaiva ca /
dvitīyo na bhaved bhartā ekākī ceha janmani

dānava uvāca:
yattvayā gaditaṃ vākyaṃ tanmayā dhāritaṃ hṛdi /
pratyayaṃ me kuruṣvādya yatte manasi rocate

kanyovāca:
jānīṣva gopakanyāṃ māṃ krīḍāmi sakhibhiḥ saha /
asmatkuleṣu yaddivyaṃ tatkuruṣva yathāvidhi

na taddivyaṃ kule 'smākaṃ viṣaṃ kośaṃ na tattulā /
gopānvayeṣu sarveṣu hastaḥ śirasi dīyate

kāmāndhenaiva rājendra nikṣipto mastake karaḥ /
tatkṣaṇād bhasmasādbhūto dagdhas tṛṇacayo yathā

keśavopari devaistu puṣpavṛṣṭiḥ śubhā kṛtā /
hṛṣṭāḥ sarve 'gamandevāḥ svasthānaṃ vigatajvarāḥ

kṣīrodaṃ keśavo gacchatkālapṛṣṭhe nipātite /
ya idaṃ śṛṇuyādbhaktyā caritaṃ dānavasya ca

sa jayī jāyate nityaṃ śaṅkarasya vaco yathā /
etasmāt kāraṇād rājaṃl liṅgeśvaramiti śrutam

līnaṃ ca pātakaṃ yasmāt snānamātreṇa naśyati /
tvagasthi śoṇitaṃ māṃsaṃ medaḥsnāyustathaiva ca

majjāśukragataṃ pāpaṃ naśyate janmakoṭijam /
luṅkeśvare mahārāja toyaṃ pibati bhaktitaḥ

tribhiḥ prasṛtimātrābhiḥ pāpaṃ yāti sahasradhā /
viśeṣeṇa caturdaśyāmubhau pakṣau tu cāṣṭamī

upoṣya yo naro bhaktyā pitḥṇāṃ pāṇḍunandana /
uddhṛtāstena te sarve nārakīyāḥ pitāmahāḥ

kākiṇīṃ caiva yo dadyād brāhmaṇe vedapārage /
tena dānaphalaṃ sarvaṃ kurukṣetrādikaṃ ca yat

prāptaṃ tu nānyathā rājañchaṅkaro vadate tvidam /
sparśaliṅgamidaṃ rājañchaṅkareṇa tu nirmitam

sparśamātre manuṣyāṇāṃ rudravāso 'bhijāyate /
tena dānaphalaṃ sarvaṃ kurukṣetrādikaṃ ca yat

etasmāt kāraṇād rājaṃl lokapālāśca rakṣakāḥ /
durgā ca rakṣaṇe sṛṣṭā caturhastadharā śubhā

dhanado lokapāleśo rakṣakaśceśvarasya ca /
rakṣati ca sadā kālaṃ grahavyāpārarūpataḥ

putrabhrātṛsamārūpaiḥ svāmisambandharūpibhiḥ /
laṅkeśvaraṃ ca rājendra devairnādyāpi mucyate