Revākhāṇḍa (revised text) · Chapter 54

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe śūlabhedamāhātmye ṛkṣaśṛṅgasvargagamanavarṇanaṃ nāma tripañcāśattamo 'dhyāyaḥ ||
RKV adhyāya 54
īśvara uvāca:
tataścānantaraṃ rājā jagāmodvegam uttamam /
kathaṃ yāmi gṛhaṃ tvadya vārāṇasyām ahaṃ punaḥ

brahmahatyāsamāviṣṭo juhomyagnau kalevaram /
athavā tasya vākyena taṃ gacchāmyāśramaṃ prati

kathayāmi yathāvṛttaṃ gatvā tasya mahāmuneḥ /
evaṃ saṃcintya rājāsau jagāmāśramasannidhau

ṛkṣaśṛṅgasya cāsthīni gṛhītvā sa nṛpottamaḥ /
dṛṣṭimārge sthitastasya maharṣer bhāvitātmanaḥ

dīrghatapā uvāca:
āgaccha svāgataṃ te 'stu āsane 'tropaviśyatām /
arghaṃ dadāmyahaṃ yena madhuparkaṃ saviṣṭaram

citrasena uvāca:
arghasyāsya na yogyo 'haṃ maharṣe nāsmi bhāṣaṇe /
mṛgamadhyasthito vipras tava putro mayā hataḥ

putraghnaṃ viddhi māṃ vipra tīvradaṇḍena daṇḍaya /
mṛgabhrāntyā hato vipra ṛkṣaśṛṅgo mahātapāḥ

iti matvā muniśreṣṭha kuru me tvaṃ yathocitam /
mātā tadvacanaṃ śrutvā gṛhān niṣkramya vihvalā

hā hatāsmītyuvācedaṃ papāta dharaṇītale /
vilalāpa suduḥkhārtā putraśokena pīḍitā

hā hatā putra putreti karuṇaṃ kurarī yathā /
vilalāpāturā mātā kva gato māṃ vihāya vai /
mukhaṃ darśaya cātmīyaṃ mātaraṃ māṃ hi mānaya

śrutādhyayanasampannaṃ japahomaparāyaṇam /
āgataṃ tvāṃ gṛhadvāre kadā drakṣyāmi putraka

lokoktyā śrūyate caitaccandanaṃ kila śītalam /
putragātrapariṣvaṅgaścandanād api śītalaḥ

kiṃ candanena pīyūpabindunā kiṃ kimindunā

putragātrapariṣvaṅgapātraṃ gātraṃ bhavedyadi

pariṣvajitum icchāmi tvāmahaṃ putra supriya /
pañcatvam anuyāsyāmi tvadvihīnādya duḥkhitā

evaṃ vilapatī dīnā putraśokena pīḍitā /
mūrchitā vihvalā dīnā nipapāta mahītale

bhāryāṃ ca patitāṃ dṛṣṭvā putraśokena pīḍitām /
cukopa sa munistatra citrasenāya bhūbhṛte

dīrghatapā uvāca:
yāhi yāhi mahāpāpa mā mukhaṃ darśayasva me /
kiṃ tvayā ghātito vipro hyakāmācca suto mama

brahmahatyā bhaviṣyanti bahvyaste vasudhādhipa /
sakuṭumbasya me tvaṃ hi mṛtyureṣa upasthitaḥ

evamuktvā tato vipro vicintya ca punaḥpunaḥ /
parityajya tadā krodhaṃ munibhāvājjagāda ha

dīrghatapā uvāca:
udvegaṃ tyaja bho vatsa duruktaṃ gadito mayā /
putraśokābhibhūtena duḥkhataptena mānada

kiṃ karoti naraḥ prājñaḥ preryamāṇaḥ svakarmabhiḥ /
prāgeva hi manuṣyāṇāṃ buddhiḥ karmānusāriṇī

anenaiva vidhānena pañcatvaṃ vihitaṃ mama /
hatyāstava bhaviṣyanti pūrvamuktā na saṃśayaḥ

brahmakṣatraviśāṃ madhye śūdracaṇḍālajātiṣu /
kastvaṃ kathaya satyaṃ me kasmācca nihato dvijaḥ

citrasena uvāca:
vijñāpayāmi viprarṣe kṣantavyaṃ te mamopari /
nāhaṃ vipro 'smi vai tāta na vaiśyo na ca śūdrajaḥ

na vyādhaścāntyajāto vā kṣatriyo 'haṃ mahāmune /
kāśīrājo mṛgān hantum āgato vanamuttamam

bhrāntyā nipātito hyeṣa mṛgarūpadharo muniḥ /
idānīṃ tava pādānte saṃśritaḥ pātakānvitaḥ

kiṃ kartavyaṃ mayā vipra upāyaṃ kathayasva me

dīrghatapā uvāca:
brahmahatyā na śakyetāpyekā nistarituṃ prabho /
daśaikā ca kathaṃ śakyāstāḥ śṛṇuṣva nareśvara

catvāro me sutā rājan sabhāryā mātṛpūrvakāḥ /
mayā saha na jīvanti ṛkṣaśṛṅgasya kāraṇe

upāyaṃ śobhanaṃ tāta kathayiṣye śṛṇuṣva tam /
śakro 'pi yadi taṃ kartuṃ sukhopāyaṃ nareśvara

sakuṭumbaṃ samastaṃ māṃ dāhayitvānale nṛpa /
asthīni narmadātoye śūlabhede vinikṣipa

narmadādakṣiṇe kūle śūlabhedaṃ hi viśrutam /
sarvapāpaharaṃ tīrthaṃ sarvaduḥkhaghnamuttamam

śucirbhūtvā mamāsthīni tatra tīrthe vinikṣipa /
mokṣyase sarvapāpais tvaṃ mama vākyānna saṃśayaḥ

rājovāca:
ādeśo dīyatāṃ tāta kariṣyāmi na saṃśayaḥ /
samastaṃ me 'sti yatkiṃcidrājyaṃ kośaḥ suhṛtsutāḥ

tavādhīnaṃ mahāvipra prayacchāmi prasīda me /
parasparaṃ vivadatorvipra rājñostadā nṛpa

sphuṭitvā hṛdayaṃ śīghraṃ munibhāryā mṛtā tadā /
putraśokasamāviṣṭā nirjīvā patitā kṣitau

putrāśca mātṛśokena sarve pañcatvamāgatāḥ /
snuṣāścaiva tadā sarvā mṛtāśca saha bhartṛbhiḥ

pañcatvaṃ ca gatāḥ sarve munimukhyā nṛpottama /
viprān āhvāpayāmāsa ye tatrāśramavāsinaḥ

tebhyo nivedayāmāsa yathāvṛttaṃ nṛpottamaḥ /
sa taistadābhyanujñātaḥ kāṣṭhānyādāya yatnataḥ

dāhaṃ saṃcayanaṃ cakre citraseno mahīpatiḥ /
ṛkṣaśṛṅgādisarveṣāṃ gṛhītvāsthīni yatnataḥ

yāmyāśāṃ prasthito rājā pādacārī mahīpate /
na śaknoti yadā gantuṃ chāyāmāśritya tiṣṭhati

viśramya ca punar gacched bhārākrānto mahīpatiḥ /
sacailaṃ kurute snānaṃ muktvāsthīni pade pade

pibejjalaṃ nirāhāraḥ sa gacchan dakṣiṇāmukhaḥ /
acireṇaiva kālena saṃgato narmadātaṭam

āśramasthān dvijān dṛṣṭvā papraccha pṛthivīpatiḥ

citrasena uvāca:
kathyatāṃ śūlabhedasya mārgaṃ me dvijasattamāḥ /
yena yāmi mahābhāgāḥ svakāryārthasya siddhaye

munaya ūcuḥ /
itaḥ krośāntarād arvāk tīrthaṃ paramaśobhanam /
narmadādakṣiṇe kūle tato drakṣyasi nānyathā

ṛṣivākyena rājāsau śīghraṃ gatvā nareśvaraḥ /
sa dadarśa tataḥ śīghraṃ bahudvijasamākulam

bahudrumalatākīrṇaṃ bahupuṣpopaśobhitam /
ṛkṣasiṃhasamākīrṇaṃ nānāvratadharaiḥ śubhaiḥ

ekapādāsthitāḥ kecidapare sūryadṛṣṭayaḥ /
ekāṅguṣṭha sthitāḥ kecid ūrdhvabāhusthitāḥ pare

dinaikabhojanāḥ kecit kecit kandaphalāśanāḥ /
trirātrabhojanāḥ kecitparākavratino 'pare

cāndrāyaṇaratāḥ kecit kecit pakṣopavāsinaḥ /
māsopavāsinaḥ kecit kecidṛtvantapāraṇāḥ

yogābhyāsaratāḥ kecit keciddhyāyanti tatpadam /
śīrṇaparṇāśinaḥ kecit kecicca kaṭukāśanāḥ

śaivālabhojanāḥ kecit kecinmārutabhojanāḥ /
gārhasthye ca sthitāḥ kecit keciccaivāgnihotriṇaḥ

evaṃvidhān dvijān dṛṣṭvā jānubhyāmavaniṃ gataḥ /
praṇamya śirasā rājanrājā vacanam abravīt

citrasena uvāca:
kasmindeśe ca tat tīrthaṃ satyaṃ kathayata dvijāḥ /
yenābhivāñchitā siddhiḥ saphalā me bhaviṣyati

ṛṣaya ūcuḥ /
dhanvantaraśataṃ gaccha bhṛgutuṅgasya mūrdhani /
kuṇḍaṃ drakṣyasi tatpūrṇaṃ vistīrṇaṃ payasā śivam

teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā gataḥ kuṇḍasya sannidhau /
dṛṣṭvā caiva tu tat tīrthaṃ bhrāntirjātā nṛpasya vai

tato vismayamāpannaścintayanvai muhurmuhuḥ /
ākāśasthaṃ dadarśāsau sāmiṣaṃ kuraraṃ nṛpaḥ

bhramamāṇaṃ gṛhītāhiṃ vadhyamānaṃ nirāmiṣaiḥ /
parasparaṃ ca yuyudhuḥ sarve 'pyāmiṣakāṅkṣayā

hataścañcuprahāreṇa sa tataḥ patito 'ṃbhasi /
śūlena śūlinā yatra bhūbhāgo bheditaḥ purā

tattīrthasya prabhāveṇa sa sadyaḥ puruṣo 'bhavat /
vimānasthaṃ dadarśāsau pumāṃsaṃ divyarūpiṇam

gandharvāpsaraso yakṣāstaṃ yāntaṃ tuṣṭuvur divi /
apsarogīyamāne tu gate sūryasya mūrdhani /
citrasenas tatastasminnāścaryaṃ paramaṃ gataḥ

ṛṣiṇā kathitaṃ yadvattadvattīrthaṃ na saṃśayaḥ /
hṛṣṭaromābhavad dṛṣṭvā prabhāvaṃ tīrthasambhavam

mamādya divaso dhanyo yasmād atra samāgataḥ /
asthīni bhūmau nikṣipya snānaṃ kṛtvā yathāvidhi

tilamiśreṇa toyenātarpayat pitṛdevatāḥ /
gṛhyāsthīni tato rājā cikṣepāntarjale tadā

kṣaṇamekaṃ tato vīkṣya rājorddhvavadanaḥ sthitaḥ /
tān dadarśa punaḥ sarvān divyarūpadharāñchubhān

divyavastraiśca saṃvītān divyābharaṇabhūṣitān /
vimānair vividhair divyair apsarogaṇasevitaiḥ

pṛthagbhūtāṃśca tān sarvān vimāneṣu vyavasthitān /
utpattivatsamālokya rājā saṃharṣī so 'bhavat

ṛṣirvimānam ārūḍhaścitrasenam athābravīt /
bhobhoḥ sādho mahārāja citrasena mahīpate

tvatprasādānnṛpaśreṣṭha gatirdivyā mamedṛṣī /
jāteyaṃ yattvayā kāryaṃ kṛtaṃ paramaśobhanam

svasuto 'pi na śaknoti pitḥṇāṃ kartumīdṛśam /
madīyavacanāt tāta niṣpāpastvaṃ bhaviṣyasi

phalaṃ prāpsyasi rājendra kāmikaṃ manasepsitam /
āśīrvādāṃs tato dattvā citrasenāya dhīmate /
svargaṃ jagāma sasutas tato dīrghatapā muniḥ