રેવાખાણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 54

॥ ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે રેવાખણ્ડે શૂલભેદમાહાત્મ્યે ઋક્ષશૃઙ્ગસ્વર્ગગમનવર્ણનં નામ ત્રિપઞ્ચાશત્તમો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્વ્ અધ્યાય 54
ઈશ્વર ઉવાચ:
તતશ્ચાનન્તરં રાજા જગામોદ્વેગમ્ ઉત્તમમ્ ।
કથં યામિ ગૃહં ત્વદ્ય વારાણસ્યામ્ અહં પુનઃ

બ્રહ્મહત્યાસમાવિષ્ટો જુહોમ્યગ્નૌ કલેવરમ્ ।
અથવા તસ્ય વાક્યેન તં ગચ્છામ્યાશ્રમં પ્રતિ

કથયામિ યથાવૃત્તં ગત્વા તસ્ય મહામુનેઃ ।
એવં સંચિન્ત્ય રાજાસૌ જગામાશ્રમસન્નિધૌ

ઋક્ષશૃઙ્ગસ્ય ચાસ્થીનિ ગૃહીત્વા સ નૃપોત્તમઃ ।
દૃષ્ટિમાર્ગે સ્થિતસ્તસ્ય મહર્ષેર્ ભાવિતાત્મનઃ

દીર્ઘતપા ઉવાચ:
આગચ્છ સ્વાગતં તે ઽસ્તુ આસને ઽત્રોપવિશ્યતામ્ ।
અર્ઘં દદામ્યહં યેન મધુપર્કં સવિષ્ટરમ્

ચિત્રસેન ઉવાચ:
અર્ઘસ્યાસ્ય ન યોગ્યો ઽહં મહર્ષે નાસ્મિ ભાષણે ।
મૃગમધ્યસ્થિતો વિપ્રસ્ તવ પુત્રો મયા હતઃ

પુત્રઘ્નં વિદ્ધિ માં વિપ્ર તીવ્રદણ્ડેન દણ્ડય ।
મૃગભ્રાન્ત્યા હતો વિપ્ર ઋક્ષશૃઙ્ગો મહાતપાઃ

ઇતિ મત્વા મુનિશ્રેષ્ઠ કુરુ મે ત્વં યથોચિતમ્ ।
માતા તદ્વચનં શ્રુત્વા ગૃહાન્ નિષ્ક્રમ્ય વિહ્વલા

હા હતાસ્મીત્યુવાચેદં પપાત ધરણીતલે ।
વિલલાપ સુદુઃખાર્તા પુત્રશોકેન પીડિતા

હા હતા પુત્ર પુત્રેતિ કરુણં કુરરી યથા ।
વિલલાપાતુરા માતા ક્વ ગતો માં વિહાય વૈ ।
મુખં દર્શય ચાત્મીયં માતરં માં હિ માનય

શ્રુતાધ્યયનસમ્પન્નં જપહોમપરાયણમ્ ।
આગતં ત્વાં ગૃહદ્વારે કદા દ્રક્ષ્યામિ પુત્રક

લોકોક્ત્યા શ્રૂયતે ચૈતચ્ચન્દનં કિલ શીતલમ્ ।
પુત્રગાત્રપરિષ્વઙ્ગશ્ચન્દનાદ્ અપિ શીતલઃ

કિં ચન્દનેન પીયૂપબિન્દુના કિં કિમિન્દુના

પુત્રગાત્રપરિષ્વઙ્ગપાત્રં ગાત્રં ભવેદ્યદિ

પરિષ્વજિતુમ્ ઇચ્છામિ ત્વામહં પુત્ર સુપ્રિય ।
પઞ્ચત્વમ્ અનુયાસ્યામિ ત્વદ્વિહીનાદ્ય દુઃખિતા

એવં વિલપતી દીના પુત્રશોકેન પીડિતા ।
મૂર્છિતા વિહ્વલા દીના નિપપાત મહીતલે

ભાર્યાં ચ પતિતાં દૃષ્ટ્વા પુત્રશોકેન પીડિતામ્ ।
ચુકોપ સ મુનિસ્તત્ર ચિત્રસેનાય ભૂભૃતે

દીર્ઘતપા ઉવાચ:
યાહિ યાહિ મહાપાપ મા મુખં દર્શયસ્વ મે ।
કિં ત્વયા ઘાતિતો વિપ્રો હ્યકામાચ્ચ સુતો મમ

બ્રહ્મહત્યા ભવિષ્યન્તિ બહ્વ્યસ્તે વસુધાધિપ ।
સકુટુમ્બસ્ય મે ત્વં હિ મૃત્યુરેષ ઉપસ્થિતઃ

એવમુક્ત્વા તતો વિપ્રો વિચિન્ત્ય ચ પુનઃપુનઃ ।
પરિત્યજ્ય તદા ક્રોધં મુનિભાવાજ્જગાદ હ

દીર્ઘતપા ઉવાચ:
ઉદ્વેગં ત્યજ ભો વત્સ દુરુક્તં ગદિતો મયા ।
પુત્રશોકાભિભૂતેન દુઃખતપ્તેન માનદ

કિં કરોતિ નરઃ પ્રાજ્ઞઃ પ્રેર્યમાણઃ સ્વકર્મભિઃ ।
પ્રાગેવ હિ મનુષ્યાણાં બુદ્ધિઃ કર્માનુસારિણી

અનેનૈવ વિધાનેન પઞ્ચત્વં વિહિતં મમ ।
હત્યાસ્તવ ભવિષ્યન્તિ પૂર્વમુક્તા ન સંશયઃ

બ્રહ્મક્ષત્રવિશાં મધ્યે શૂદ્રચણ્ડાલજાતિષુ ।
કસ્ત્વં કથય સત્યં મે કસ્માચ્ચ નિહતો દ્વિજઃ

ચિત્રસેન ઉવાચ:
વિજ્ઞાપયામિ વિપ્રર્ષે ક્ષન્તવ્યં તે મમોપરિ ।
નાહં વિપ્રો ઽસ્મિ વૈ તાત ન વૈશ્યો ન ચ શૂદ્રજઃ

ન વ્યાધશ્ચાન્ત્યજાતો વા ક્ષત્રિયો ઽહં મહામુને ।
કાશીરાજો મૃગાન્ હન્તુમ્ આગતો વનમુત્તમમ્

ભ્રાન્ત્યા નિપાતિતો હ્યેષ મૃગરૂપધરો મુનિઃ ।
ઇદાનીં તવ પાદાન્તે સંશ્રિતઃ પાતકાન્વિતઃ

કિં કર્તવ્યં મયા વિપ્ર ઉપાયં કથયસ્વ મે

દીર્ઘતપા ઉવાચ:
બ્રહ્મહત્યા ન શક્યેતાપ્યેકા નિસ્તરિતું પ્રભો ।
દશૈકા ચ કથં શક્યાસ્તાઃ શૃણુષ્વ નરેશ્વર

ચત્વારો મે સુતા રાજન્ સભાર્યા માતૃપૂર્વકાઃ ।
મયા સહ ન જીવન્તિ ઋક્ષશૃઙ્ગસ્ય કારણે

ઉપાયં શોભનં તાત કથયિષ્યે શૃણુષ્વ તમ્ ।
શક્રો ઽપિ યદિ તં કર્તું સુખોપાયં નરેશ્વર

સકુટુમ્બં સમસ્તં માં દાહયિત્વાનલે નૃપ ।
અસ્થીનિ નર્મદાતોયે શૂલભેદે વિનિક્ષિપ

નર્મદાદક્ષિણે કૂલે શૂલભેદં હિ વિશ્રુતમ્ ।
સર્વપાપહરં તીર્થં સર્વદુઃખઘ્નમુત્તમમ્

શુચિર્ભૂત્વા મમાસ્થીનિ તત્ર તીર્થે વિનિક્ષિપ ।
મોક્ષ્યસે સર્વપાપૈસ્ ત્વં મમ વાક્યાન્ન સંશયઃ

રાજોવાચ:
આદેશો દીયતાં તાત કરિષ્યામિ ન સંશયઃ ।
સમસ્તં મે ઽસ્તિ યત્કિંચિદ્રાજ્યં કોશઃ સુહૃત્સુતાઃ

તવાધીનં મહાવિપ્ર પ્રયચ્છામિ પ્રસીદ મે ।
પરસ્પરં વિવદતોર્વિપ્ર રાજ્ઞોસ્તદા નૃપ

સ્ફુટિત્વા હૃદયં શીઘ્રં મુનિભાર્યા મૃતા તદા ।
પુત્રશોકસમાવિષ્ટા નિર્જીવા પતિતા ક્ષિતૌ

પુત્રાશ્ચ માતૃશોકેન સર્વે પઞ્ચત્વમાગતાઃ ।
સ્નુષાશ્ચૈવ તદા સર્વા મૃતાશ્ચ સહ ભર્તૃભિઃ

પઞ્ચત્વં ચ ગતાઃ સર્વે મુનિમુખ્યા નૃપોત્તમ ।
વિપ્રાન્ આહ્વાપયામાસ યે તત્રાશ્રમવાસિનઃ

તેભ્યો નિવેદયામાસ યથાવૃત્તં નૃપોત્તમઃ ।
સ તૈસ્તદાભ્યનુજ્ઞાતઃ કાષ્ઠાન્યાદાય યત્નતઃ

દાહં સંચયનં ચક્રે ચિત્રસેનો મહીપતિઃ ।
ઋક્ષશૃઙ્ગાદિસર્વેષાં ગૃહીત્વાસ્થીનિ યત્નતઃ

યામ્યાશાં પ્રસ્થિતો રાજા પાદચારી મહીપતે ।
ન શક્નોતિ યદા ગન્તું છાયામાશ્રિત્ય તિષ્ઠતિ

વિશ્રમ્ય ચ પુનર્ ગચ્છેદ્ ભારાક્રાન્તો મહીપતિઃ ।
સચૈલં કુરુતે સ્નાનં મુક્ત્વાસ્થીનિ પદે પદે

પિબેજ્જલં નિરાહારઃ સ ગચ્છન્ દક્ષિણામુખઃ ।
અચિરેણૈવ કાલેન સંગતો નર્મદાતટમ્

આશ્રમસ્થાન્ દ્વિજાન્ દૃષ્ટ્વા પપ્રચ્છ પૃથિવીપતિઃ

ચિત્રસેન ઉવાચ:
કથ્યતાં શૂલભેદસ્ય માર્ગં મે દ્વિજસત્તમાઃ ।
યેન યામિ મહાભાગાઃ સ્વકાર્યાર્થસ્ય સિદ્ધયે

મુનય ઊચુઃ ।
ઇતઃ ક્રોશાન્તરાદ્ અર્વાક્ તીર્થં પરમશોભનમ્ ।
નર્મદાદક્ષિણે કૂલે તતો દ્રક્ષ્યસિ નાન્યથા

ઋષિવાક્યેન રાજાસૌ શીઘ્રં ગત્વા નરેશ્વરઃ ।
સ દદર્શ તતઃ શીઘ્રં બહુદ્વિજસમાકુલમ્

બહુદ્રુમલતાકીર્ણં બહુપુષ્પોપશોભિતમ્ ।
ઋક્ષસિંહસમાકીર્ણં નાનાવ્રતધરૈઃ શુભૈઃ

એકપાદાસ્થિતાઃ કેચિદપરે સૂર્યદૃષ્ટયઃ ।
એકાઙ્ગુષ્ઠ સ્થિતાઃ કેચિદ્ ઊર્ધ્વબાહુસ્થિતાઃ પરે

દિનૈકભોજનાઃ કેચિત્ કેચિત્ કન્દફલાશનાઃ ।
ત્રિરાત્રભોજનાઃ કેચિત્પરાકવ્રતિનો ઽપરે

ચાન્દ્રાયણરતાઃ કેચિત્ કેચિત્ પક્ષોપવાસિનઃ ।
માસોપવાસિનઃ કેચિત્ કેચિદૃત્વન્તપારણાઃ

યોગાભ્યાસરતાઃ કેચિત્ કેચિદ્ધ્યાયન્તિ તત્પદમ્ ।
શીર્ણપર્ણાશિનઃ કેચિત્ કેચિચ્ચ કટુકાશનાઃ

શૈવાલભોજનાઃ કેચિત્ કેચિન્મારુતભોજનાઃ ।
ગાર્હસ્થ્યે ચ સ્થિતાઃ કેચિત્ કેચિચ્ચૈવાગ્નિહોત્રિણઃ

એવંવિધાન્ દ્વિજાન્ દૃષ્ટ્વા જાનુભ્યામવનિં ગતઃ ।
પ્રણમ્ય શિરસા રાજન્રાજા વચનમ્ અબ્રવીત્

ચિત્રસેન ઉવાચ:
કસ્મિન્દેશે ચ તત્ તીર્થં સત્યં કથયત દ્વિજાઃ ।
યેનાભિવાઞ્છિતા સિદ્ધિઃ સફલા મે ભવિષ્યતિ

ઋષય ઊચુઃ ।
ધન્વન્તરશતં ગચ્છ ભૃગુતુઙ્ગસ્ય મૂર્ધનિ ।
કુણ્ડં દ્રક્ષ્યસિ તત્પૂર્ણં વિસ્તીર્ણં પયસા શિવમ્

તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા ગતઃ કુણ્ડસ્ય સન્નિધૌ ।
દૃષ્ટ્વા ચૈવ તુ તત્ તીર્થં ભ્રાન્તિર્જાતા નૃપસ્ય વૈ

તતો વિસ્મયમાપન્નશ્ચિન્તયન્વૈ મુહુર્મુહુઃ ।
આકાશસ્થં દદર્શાસૌ સામિષં કુરરં નૃપઃ

ભ્રમમાણં ગૃહીતાહિં વધ્યમાનં નિરામિષૈઃ ।
પરસ્પરં ચ યુયુધુઃ સર્વે ઽપ્યામિષકાઙ્ક્ષયા

હતશ્ચઞ્ચુપ્રહારેણ સ તતઃ પતિતો ઽંભસિ ।
શૂલેન શૂલિના યત્ર ભૂભાગો ભેદિતઃ પુરા

તત્તીર્થસ્ય પ્રભાવેણ સ સદ્યઃ પુરુષો ઽભવત્ ।
વિમાનસ્થં દદર્શાસૌ પુમાંસં દિવ્યરૂપિણમ્

ગન્ધર્વાપ્સરસો યક્ષાસ્તં યાન્તં તુષ્ટુવુર્ દિવિ ।
અપ્સરોગીયમાને તુ ગતે સૂર્યસ્ય મૂર્ધનિ ।
ચિત્રસેનસ્ તતસ્તસ્મિન્નાશ્ચર્યં પરમં ગતઃ

ઋષિણા કથિતં યદ્વત્તદ્વત્તીર્થં ન સંશયઃ ।
હૃષ્ટરોમાભવદ્ દૃષ્ટ્વા પ્રભાવં તીર્થસમ્ભવમ્

મમાદ્ય દિવસો ધન્યો યસ્માદ્ અત્ર સમાગતઃ ।
અસ્થીનિ ભૂમૌ નિક્ષિપ્ય સ્નાનં કૃત્વા યથાવિધિ

તિલમિશ્રેણ તોયેનાતર્પયત્ પિતૃદેવતાઃ ।
ગૃહ્યાસ્થીનિ તતો રાજા ચિક્ષેપાન્તર્જલે તદા

ક્ષણમેકં તતો વીક્ષ્ય રાજોર્દ્ધ્વવદનઃ સ્થિતઃ ।
તાન્ દદર્શ પુનઃ સર્વાન્ દિવ્યરૂપધરાઞ્છુભાન્

દિવ્યવસ્ત્રૈશ્ચ સંવીતાન્ દિવ્યાભરણભૂષિતાન્ ।
વિમાનૈર્ વિવિધૈર્ દિવ્યૈર્ અપ્સરોગણસેવિતૈઃ

પૃથગ્ભૂતાંશ્ચ તાન્ સર્વાન્ વિમાનેષુ વ્યવસ્થિતાન્ ।
ઉત્પત્તિવત્સમાલોક્ય રાજા સંહર્ષી સો ઽભવત્

ઋષિર્વિમાનમ્ આરૂઢશ્ચિત્રસેનમ્ અથાબ્રવીત્ ।
ભોભોઃ સાધો મહારાજ ચિત્રસેન મહીપતે

ત્વત્પ્રસાદાન્નૃપશ્રેષ્ઠ ગતિર્દિવ્યા મમેદૃષી ।
જાતેયં યત્ત્વયા કાર્યં કૃતં પરમશોભનમ્

સ્વસુતો ઽપિ ન શક્નોતિ પિત્ઃણાં કર્તુમીદૃશમ્ ।
મદીયવચનાત્ તાત નિષ્પાપસ્ત્વં ભવિષ્યસિ

ફલં પ્રાપ્સ્યસિ રાજેન્દ્ર કામિકં મનસેપ્સિતમ્ ।
આશીર્વાદાંસ્ તતો દત્ત્વા ચિત્રસેનાય ધીમતે ।
સ્વર્ગં જગામ સસુતસ્ તતો દીર્ઘતપા મુનિઃ