Revākhāṇḍa (revised text) · Chapter 53

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe śūlabhedamāhātmye ṛkṣaśṛṅgacaritre dīrghatapomunyākhyānavarṇanaṃ nāma dvipañcāśattamo 'dhyāyaḥ ||
RKV adhyāya 53
uttānapāda uvāca:
āśrame vasatas tasya sa dīrghatapaso muneḥ /
kanīyāṃs tanayo deva kathaṃ mṛtyumupāgataḥ

īśvara uvāca:
śṛṇuṣvaikamanā bhūtvā kathāṃ divyāṃ mahīpate /
śravaṇādeva yasyāstu mucyate sarvakilbiṣaiḥ

kāśīrājo mahāvīryo mahābalaparākramaḥ /
citrasena iti khyātāṃ dharaṇyāṃ sa narādhipa

tasya rājye sadā dharmo nādharmo vidyate kvacit /
vedadharmarato nityaṃ prajā dharmeṇa pālayan

svadharmanirataścaiva yuddhātithyapriyaḥ sadā /
kṣatradharmaṃ samāśritya bhogānbhuṅkte sa kāmataḥ

kośasyānto na vidyeta hastyaśvarathapattimān /
itihāsapurāṇajñaiḥ paṇḍitaiḥ saha saṃkathām

kathayanrājate rājā kailāsa iva śaṅkaraḥ /
evaṃ sa pālayanrājyaṃ rājā mantriṇam abravīt

mṛgayāyāṃ gamiṣyāmi tiṣṭhadhvaṃ rājyapālane /
gamyatāṃ sacivaiḥ prokte gato 'sau vasudhādhipaḥ

aśvārūḍhāśca dhāvanto rājāno maṇḍalādhipāḥ /
chatraiśchatrāṇi ghṛṣyanto 'nujagmuḥ kānanaṃ prati

rajastatrotthitaṃ bhaumaṃ gajavājipadāhatam /
tenaitacchāditaṃ sarvaṃ sadiṅmārtaṇḍamaṃlam

na tatra dṛśyate sūryo na kāṣṭhā na ca candramāḥ /
pādapāśca na dṛśyante giriśṛṅgāṇi sarvataḥ

parasparaṃ na paśyanti niśārddhe vārṣike yathā /
tatrāsau sumahadyūthaṃ mṛgāṇāṃ samalakṣyata

adhāvatsahitaḥ sarvaiḥ sa rājā rājaputrakaiḥ /
vṛndāsphoṭo 'bhavat teṣāṃ śīghraṃ jagmurdiśo daśa

ekamārgagato rājā citraseno mahīpatiḥ /
ekākī sa gatastatra yatra yatra ca te mṛgāḥ

praviṣṭo 'sau tato durgaṃ kānanaṃ girigahvaram /
vallīgulmasamākīrṇaṃ sthito yatra na lakṣyate

adṛśyāṃstu mṛgānmatvā diśo rājā vyalokayat /
kāṃ diśaṃ nu gamiṣyāmi kva me sainyasamāgamaḥ

evaṃ kaṣṭaṃ gato rājā citraseno narādhipaḥ /
vṛkṣacchāyāṃ samāśritya viśrāmamakaronnṛpaḥ

kṣuttṛṣārto bhramandurge kānane girigahvare /
tato 'paśyatsaro divyaṃ padminīkhaṇḍamaṇḍitam

haṃsakāraṇḍavākīrṇaṃ cakravākopaśobhitam /
tato dṛṣṭvā sa rājendraḥ samprahṛṣṭatanūruhaḥ

kamalāni gṛhītvā tu tataḥ snānaṃ samācarat /
tarpayitvā pitṛdevānmanuṣyāṃśca yathāvidhi

ācchādya śatapatraiśca pūjayāmāsa śaṅkaram /
yayau pānīyamamalaṃ yathāvatsa samāhitaḥ

uttīrya salilāttīre dṛṣṭvā vṛkṣaṃ samīpagam /
uttarīyamadhaḥ kṛtvopaviṣṭo dharaṇītale

cintayannupaviṣṭo 'sau kimadya prakaromyaham /
tatrāsīno dadarśātha vanoddeśe mṛgānbahūn

kecitpūrvamukhāstatra cāpare dakṣiṇāmukhāḥ /
vāruṇyamimukhāḥ kecit kecit kauberadiṅmukhāḥ

kecin nidrāparāḥ kecidūrdhvakarṇāḥ sthitāḥ pare /
mṛgamadhye sthito yogī ṛkṣaśṛṅgo mahātapāḥ

mṛgāndṛṣṭvā tato rājā āhārārtham acintayat /
hatvaiteṣu mṛgaṃ kaṃcidbhakṣayāmi yadṛcchayā

svasthāvastho bhaviṣyāmi mṛgamāṃsasya bhakṣaṇāt /
kāśīṃ prati gamiṣyāmi mārgamanviṣya yatnataḥ

vicintyaivaṃ tato rājā vṛkṣamūlamupāśritaḥ /
cāpaṃ gṛhya karāgreṇa sa śaraṃ saṃdadhe tataḥ

vicikṣepa śaraṃ tatra yatra te bahavo mṛgāḥ /
teṣāṃ madhye sa vai viddha ṛkṣaśṛṅgo mahātapāḥ

jagmustrastāstu te sarve śabdaṃ kṛtvā vanaukasaḥ /
sa ṛṣiḥ patitas tatra kṛṣṇa kṛṣṇeti cābravīt

hāhā kaṣṭaṃ kṛtaṃ tena yenāhaṃ ghātito 'dhunā /
kasyaiṣā durmatirjātā pāpabuddher mamopari

mṛgamadhye sthitaścāhaṃ na kaṃcid uparodhaye /
tāṃ vācaṃ mānuṣīṃ śrutvā sa rājā vismayānvitaḥ

śīghraṃ gatvā tato 'paśyad brāhmaṇaṃ brahmatejasā /
hāhā kaṣṭaṃ kṛtaṃ me 'dya yenāsau ghātito dvijaḥ

citrasena uvāca:
akāmādghātitastvaṃ tu mṛgabhrāntyā mayānagha /
gṛhītvā bahudārūṇi svatanuṃ dāhayāmyaham

dṛṣṭādṛṣṭaṃ tu yatkiṃcinna samaṃ brahmahatyayā /
anyathā brahmahatyāyāḥ śuddhir me na bhaviṣyati

ṛkṣaśṛṅga uvāca:
na te siddhir bhavet kācinmayi pañcatvamāgate /
bahvyo hatyā bhaviṣyanti vināśe mama sāmpratam

jananī me pitā vṛddho bhrātaraśca tapasvinaḥ /
bhrātṛjāyā mariṣyanti mayi pañcatvam āgate

etā hatyā bhaviṣyanti kathaṃ śuddhirbhavet tava /
upāyaṃ kathayiṣyāmi taṃ kartuṃ yadi manyase

citrasena uvāca:
upāyaḥ kathyatāṃ me 'dya yaste manasi vartate /
kariṣye tamahaṃ sarvaṃ yatnenāpi mahāmune

ṛkṣaśṛṅga uvāca:
pṛcchāmi tvāṃ kathaṃ ko vā kutastvamiha cāgataḥ /
brahmakṣatraviśāṃ madhye ko bhavānuta śūdrajaḥ

citrasena uvāca:
nāhaṃ śūdro 'smi bhostāta na vaiśyo brāhmaṇo na vā /
na cāntyajo 'smi viprendra kṣatriyo 'smi mahāmune

dharmajñaśca kṛtajñaśca sarvasattvahite rataḥ /
akāmāt pātakaṃ jātaṃ kathaṃ śuddhirbhaviṣyati

ṛkṣaśṛṅga uvāca:
māṃ gṛhītvā āśramaṃ gaccha yatra tau pitarau mama /
āvedayasva cātmānaṃ putraghātinam āturam

te dṛṣṭvā māṃ kariṣyanti kāruṇyaṃ ca tavopari /
upāyaṃ kathayiṣyanti yena śāntirbhaviṣyati

tasya tadvacanaṃ śrutvā citraseno nṛpottama /
skandhe kṛtvā tu taṃ vipraṃ jagāmāśramasannidhau

na śaknoti yadā voḍhuṃ viśrāmyati punaḥpunaḥ /
tāvat paśyati taṃ vipraṃ mūrchitaṃ vikalendriyam

mumoca citrasenas taṃ chāyāyāṃ vaṭabhūruhaḥ /
vastraṃ caturguṇaṃ kṛtvā cakre vātaṃ muhurmuhuḥ

paśyatas tasya rājendra ṛkṣaśṛṅgo mahātapāḥ /
pañcatvamagamacchīghraṃ dhyānayogena yogavit

dāhayāmāsa taṃ vipraṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā /
snānaṃ kṛtvā sa śokārto vilalāpa muhurmuhuḥ