Revākhāṇḍa (revised text) · Chapter 50

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe śūlabhedotpattimāhātmyavarṇanaṃ nāmaikonapañcāśattamo 'dhyāyaḥ ||
RKV adhyāya 50
uttānapāda uvāca:
dvijāśca kīdṛśāḥ pūjyā apūjyāḥ kīdṛśāḥ smṛtāḥ /
śrāddhe vaivāhike kārye dāne caiva viśeṣataḥ

yadi śraddhā bhaved daivayogācchrāddhādike vidhau /
etadākhyāhi me deva kasya dānaṃ na dīyate

īśvara uvāca:
yathā kāṣṭhamayo hastī yathā carmamayo mṛgaḥ /
brāhmaṇaścānadhīyānastrayaste nāmadhārakāḥ

yathā ṣaṇḍho 'phalaḥ strīṣu yathā gaur gavi cāphalā /
yathā cājñe 'phalaṃ dānaṃ tathā vipro 'nṛco 'phalaḥ

yathā 'nṛṇe bījamuptvā vaptā na labhate phalam /
tathānṛce havirdattvā na dātā labhate phalam

rogī hīnātiriktāṅgaḥ kāṇaḥ paunarbhavastathā /
avakīrṇī śyāvadantaḥ sarvāśī vṛṣalīpatiḥ

mitradhruk piśunaḥ somavikrayī paranindakaḥ /
pitṛmātṛgurutyāgī nityaṃ brāhmaṇanindakaḥ

śūdrānnaṃ mantrasaṃyuktaṃ yo vipro bhakṣayennṛpa /
so 'spṛśyaḥ karmacāṇḍālaḥ spṛṣṭvā snānaṃ samācaret

kunakhī vṛṣalī steyī vārddhuṣyaḥ kuṇḍagolakau /
mahādānarato yaśca yaścātmahanane rataḥ

bhṛtakādhyāpakaḥ klībaḥ kanyādūṣyabhiśastakaḥ /
ete viprāḥ sadā tyājyāḥ paribhāvya prayatnataḥ

pratigrahaṃ gṛhītvā tu vāṇijyaṃ yastu kārayet /
tasya dānaṃ na dātavyaṃ vṛthā bhavati tasya tat

śrutādhyayanasampannā ye dvijā vṛttatatparāḥ /
teṣāṃ yaddīyate dānaṃ sarvamakṣayatāṃ vrajet

daridrānbhara bhūpāla mā samṛddhān kadācana /
vyādhitasyauṣadhaṃ pathyaṃ nīrujasya kimauṣadhaiḥ

uttānapāda uvāca:
kīdṛśo 'tha vidhistatra tīrthaśrāddhasya kā kriyā /
dānaṃ ca dīyate yadvat tanmamākhyāhi śaṅkara

īśvara uvāca:
śrāddhaṃ kṛtvā gṛhe bhaktyā śuciścāpi jitendriyaḥ /
guruṃ pradakṣiṇīkṛtya bhojya sīmāntake tataḥ

vāgyataḥ pravrajet tāvad yāvat sīmāṃ na laṅghayet /
śūlabhedaṃ tato gatvā snānaṃ kuryād yathāvidhi

pañcasthāneṣu ca śrāddhaṃ havyakavyādibhiḥ kramāt /
piṇḍadānaṃ ca yaḥ kuryāt pāyasair madhusarpiṣā

pitarastasya tṛpyanti dvādaśābdāni pañca ca /
akṣatair badarair bilvair gudamadhusarpiṣā

sāpi tatphalamāpnoti tīrthe 'sminnātra saṃśayaḥ /
upānahau ca yo dadyādbrāhmaṇebhyaḥ prayatnataḥ

so 'pi svargam avāpnoti hayārūḍho na saṃśayaḥ /
śayyāmaśvaṃ ca yo dadyācchattrikāṃ vā viśeṣataḥ

gacched vimānamārūḍhaḥ so 'psarovṛndaveṣṭitaḥ /
uttamaṃ yo gṛhaṃ dadyāt saptadhānyasamanvitam

svecchayā me vaselloke kāñcane bhavane hi saḥ /
tiladhenuṃ ca yo dadyāt savatsāṃ vastrasaṃplutām

nākapṛṣṭhe vaset tāvad yāvad ābhūtasamplavam /
gṛhe vā yadi vāraṇye tīrthavartmani vā nṛpa

toyamannaṃ ca yo dadyād yamalokaṃ sa nekṣate /
sarvadānāni dīyante teṣāṃ phalam avāpyate

udakaṃ cātra dānaṃ ca dadyād abhayam eva ca /
annadānāt paraṃ dānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati

kanyādānaṃ tu yaḥ kuryād vṛṣaṃ vā yaḥ samutsṛjet /
tasya vāso bhavet tatra yatrāham iti nānyathā

uttānapāda uvāca:
kanyādānaṃ kathaṃ svāmin kartavyaṃ dhārmikaiḥ sadā /
parigraho yathā poṣyaḥ kanyodvāhas tathaiva ca

anyatpṛcchāmi deveśa kasya kanyā na dīyate /
dātavyaṃ kutra taddeva kasmai dattam athākṣayam

uttamaṃ madhyamaṃ vāpi kanīyaḥ syāt kathaṃ vibho /
rājasaṃ tāmasaṃ vāpi niḥśreyasam athāpi vā

īśvara uvāca:
sarveṣāmeva dānānāṃ kanyādānaṃ viśiṣyate /
yo dadyātparayā bhaktyābhigamya tanayāṃ nijām

kulīnāya surūpāya guṇajñāya manīṣiṇe /
sulagne sumuhūrte ca dadyāt kanyām alaṃkṛtām

aśvānnā gāṃśca vāsāṃsi yo 'tra dadyātsvaśaktitaḥ /
tasya vāso bhavet tatra padaṃ yatra nirāmayam

yenātra duhitā dattā prāṇebhyo 'pi garīyasī /
tena sarvamidaṃ dattaṃ trailokyaṃ sacarācaram

yaḥ kanyārthaṃ tato labdhvā bhikṣate caiva taddhanam /
sa bhavet karmacaṇḍālaḥ kāṣṭhakīlo bhaven mṛtaḥ

gṛhe 'pi tasya yo 'śnīyājjihvālaulyāt kathaṃcana /
cāndrāyaṇena śudhyeta taptakṛcchreṇa vā punaḥ

uttānapāda uvāca:
vittaṃ na vidyate yasya kanyaivāsti ca yadgṛhe /
kathaṃ codvāhanaṃ tasya na yāñcāṃ kurute yadi

īśvara uvāca:
avitenaiva kartavyaṃ kanyodvahanakaṃ nṛpa /
kanyānāma samuccārya na doṣāya kadācana

abhigamyottamaṃ dānaṃ yacca dānamayācitam /
bhaviṣyati yugasyāntastasyānto naiva vidyate

abhigamyottamaṃ dānaṃ smṛtam āhūya madhyamam /
yācyamānaṃ kanīyaḥ syād dehi dehīti cādhamam

yathaivāśmāśmanābaddho nikṣipto vārimadhyataḥ /
dvāvetau nidhanaṃ yātas tadvad annam apātrake

asamarthe tato dānaṃ na pradeyaṃ kadācana /
dātāraṃ nayate 'dhastādātmānaṃ ca viśeṣataḥ

samarthastārayeddvau tu kāṣṭhaṃ śuṣkaṃ yathā jale /
yathā nauśca tathā vidvānprāpayedaparaṃ taṭam

āhitāgniśca gṛhṇāti yaḥ śūdrāṇāṃ pratigraham /
iha janmani śūdro 'sau mṛtaḥ śvā copajāyate

vṛthā kleśaśca jāyeta brāhmaṇe hyagnihotriṇi /
asatpratigrahaṃ kurvanguptaṃ nīcasya garhitam

abhojyaḥ sa bhavenmartyo dahyate kāriṣāgninā /
kaṭakāro bhavet paścāt sapta janma na saṃśayaḥ

lajjādākṣiṇyalobhācca yad dānaṃ coparodhajam /
bhṛtyebhyaśca tu yad dānaṃ tadvṛthā niṣphalaṃ bhavet