રેવાખાણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 50

॥ ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે રેવાખણ્ડે શૂલભેદોત્પત્તિમાહાત્મ્યવર્ણનં નામૈકોનપઞ્ચાશત્તમો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્વ્ અધ્યાય 50
ઉત્તાનપાદ ઉવાચ:
દ્વિજાશ્ચ કીદૃશાઃ પૂજ્યા અપૂજ્યાઃ કીદૃશાઃ સ્મૃતાઃ ।
શ્રાદ્ધે વૈવાહિકે કાર્યે દાને ચૈવ વિશેષતઃ

યદિ શ્રદ્ધા ભવેદ્ દૈવયોગાચ્છ્રાદ્ધાદિકે વિધૌ ।
એતદાખ્યાહિ મે દેવ કસ્ય દાનં ન દીયતે

ઈશ્વર ઉવાચ:
યથા કાષ્ઠમયો હસ્તી યથા ચર્મમયો મૃગઃ ।
બ્રાહ્મણશ્ચાનધીયાનસ્ત્રયસ્તે નામધારકાઃ

યથા ષણ્ઢો ઽફલઃ સ્ત્રીષુ યથા ગૌર્ ગવિ ચાફલા ।
યથા ચાજ્ઞે ઽફલં દાનં તથા વિપ્રો ઽનૃચો ઽફલઃ

યથા ઽનૃણે બીજમુપ્ત્વા વપ્તા ન લભતે ફલમ્ ।
તથાનૃચે હવિર્દત્ત્વા ન દાતા લભતે ફલમ્

રોગી હીનાતિરિક્તાઙ્ગઃ કાણઃ પૌનર્ભવસ્તથા ।
અવકીર્ણી શ્યાવદન્તઃ સર્વાશી વૃષલીપતિઃ

મિત્રધ્રુક્ પિશુનઃ સોમવિક્રયી પરનિન્દકઃ ।
પિતૃમાતૃગુરુત્યાગી નિત્યં બ્રાહ્મણનિન્દકઃ

શૂદ્રાન્નં મન્ત્રસંયુક્તં યો વિપ્રો ભક્ષયેન્નૃપ ।
સો ઽસ્પૃશ્યઃ કર્મચાણ્ડાલઃ સ્પૃષ્ટ્વા સ્નાનં સમાચરેત્

કુનખી વૃષલી સ્તેયી વાર્દ્ધુષ્યઃ કુણ્ડગોલકૌ ।
મહાદાનરતો યશ્ચ યશ્ચાત્મહનને રતઃ

ભૃતકાધ્યાપકઃ ક્લીબઃ કન્યાદૂષ્યભિશસ્તકઃ ।
એતે વિપ્રાઃ સદા ત્યાજ્યાઃ પરિભાવ્ય પ્રયત્નતઃ

પ્રતિગ્રહં ગૃહીત્વા તુ વાણિજ્યં યસ્તુ કારયેત્ ।
તસ્ય દાનં ન દાતવ્યં વૃથા ભવતિ તસ્ય તત્

શ્રુતાધ્યયનસમ્પન્ના યે દ્વિજા વૃત્તતત્પરાઃ ।
તેષાં યદ્દીયતે દાનં સર્વમક્ષયતાં વ્રજેત્

દરિદ્રાન્ભર ભૂપાલ મા સમૃદ્ધાન્ કદાચન ।
વ્યાધિતસ્યૌષધં પથ્યં નીરુજસ્ય કિમૌષધૈઃ

ઉત્તાનપાદ ઉવાચ:
કીદૃશો ઽથ વિધિસ્તત્ર તીર્થશ્રાદ્ધસ્ય કા ક્રિયા ।
દાનં ચ દીયતે યદ્વત્ તન્મમાખ્યાહિ શઙ્કર

ઈશ્વર ઉવાચ:
શ્રાદ્ધં કૃત્વા ગૃહે ભક્ત્યા શુચિશ્ચાપિ જિતેન્દ્રિયઃ ।
ગુરું પ્રદક્ષિણીકૃત્ય ભોજ્ય સીમાન્તકે તતઃ

વાગ્યતઃ પ્રવ્રજેત્ તાવદ્ યાવત્ સીમાં ન લઙ્ઘયેત્ ।
શૂલભેદં તતો ગત્વા સ્નાનં કુર્યાદ્ યથાવિધિ

પઞ્ચસ્થાનેષુ ચ શ્રાદ્ધં હવ્યકવ્યાદિભિઃ ક્રમાત્ ।
પિણ્ડદાનં ચ યઃ કુર્યાત્ પાયસૈર્ મધુસર્પિષા

પિતરસ્તસ્ય તૃપ્યન્તિ દ્વાદશાબ્દાનિ પઞ્ચ ચ ।
અક્ષતૈર્ બદરૈર્ બિલ્વૈર્ ગુદમધુસર્પિષા

સાપિ તત્ફલમાપ્નોતિ તીર્થે ઽસ્મિન્નાત્ર સંશયઃ ।
ઉપાનહૌ ચ યો દદ્યાદ્બ્રાહ્મણેભ્યઃ પ્રયત્નતઃ

સો ઽપિ સ્વર્ગમ્ અવાપ્નોતિ હયારૂઢો ન સંશયઃ ।
શય્યામશ્વં ચ યો દદ્યાચ્છત્ત્રિકાં વા વિશેષતઃ

ગચ્છેદ્ વિમાનમારૂઢઃ સો ઽપ્સરોવૃન્દવેષ્ટિતઃ ।
ઉત્તમં યો ગૃહં દદ્યાત્ સપ્તધાન્યસમન્વિતમ્

સ્વેચ્છયા મે વસેલ્લોકે કાઞ્ચને ભવને હિ સઃ ।
તિલધેનું ચ યો દદ્યાત્ સવત્સાં વસ્ત્રસંપ્લુતામ્

નાકપૃષ્ઠે વસેત્ તાવદ્ યાવદ્ આભૂતસમ્પ્લવમ્ ।
ગૃહે વા યદિ વારણ્યે તીર્થવર્ત્મનિ વા નૃપ

તોયમન્નં ચ યો દદ્યાદ્ યમલોકં સ નેક્ષતે ।
સર્વદાનાનિ દીયન્તે તેષાં ફલમ્ અવાપ્યતે

ઉદકં ચાત્ર દાનં ચ દદ્યાદ્ અભયમ્ એવ ચ ।
અન્નદાનાત્ પરં દાનં ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ

કન્યાદાનં તુ યઃ કુર્યાદ્ વૃષં વા યઃ સમુત્સૃજેત્ ।
તસ્ય વાસો ભવેત્ તત્ર યત્રાહમ્ ઇતિ નાન્યથા

ઉત્તાનપાદ ઉવાચ:
કન્યાદાનં કથં સ્વામિન્ કર્તવ્યં ધાર્મિકૈઃ સદા ।
પરિગ્રહો યથા પોષ્યઃ કન્યોદ્વાહસ્ તથૈવ ચ

અન્યત્પૃચ્છામિ દેવેશ કસ્ય કન્યા ન દીયતે ।
દાતવ્યં કુત્ર તદ્દેવ કસ્મૈ દત્તમ્ અથાક્ષયમ્

ઉત્તમં મધ્યમં વાપિ કનીયઃ સ્યાત્ કથં વિભો ।
રાજસં તામસં વાપિ નિઃશ્રેયસમ્ અથાપિ વા

ઈશ્વર ઉવાચ:
સર્વેષામેવ દાનાનાં કન્યાદાનં વિશિષ્યતે ।
યો દદ્યાત્પરયા ભક્ત્યાભિગમ્ય તનયાં નિજામ્

કુલીનાય સુરૂપાય ગુણજ્ઞાય મનીષિણે ।
સુલગ્ને સુમુહૂર્તે ચ દદ્યાત્ કન્યામ્ અલંકૃતામ્

અશ્વાન્ના ગાંશ્ચ વાસાંસિ યો ઽત્ર દદ્યાત્સ્વશક્તિતઃ ।
તસ્ય વાસો ભવેત્ તત્ર પદં યત્ર નિરામયમ્

યેનાત્ર દુહિતા દત્તા પ્રાણેભ્યો ઽપિ ગરીયસી ।
તેન સર્વમિદં દત્તં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્

યઃ કન્યાર્થં તતો લબ્ધ્વા ભિક્ષતે ચૈવ તદ્ધનમ્ ।
સ ભવેત્ કર્મચણ્ડાલઃ કાષ્ઠકીલો ભવેન્ મૃતઃ

ગૃહે ઽપિ તસ્ય યો ઽશ્નીયાજ્જિહ્વાલૌલ્યાત્ કથંચન ।
ચાન્દ્રાયણેન શુધ્યેત તપ્તકૃચ્છ્રેણ વા પુનઃ

ઉત્તાનપાદ ઉવાચ:
વિત્તં ન વિદ્યતે યસ્ય કન્યૈવાસ્તિ ચ યદ્ગૃહે ।
કથં ચોદ્વાહનં તસ્ય ન યાઞ્ચાં કુરુતે યદિ

ઈશ્વર ઉવાચ:
અવિતેનૈવ કર્તવ્યં કન્યોદ્વહનકં નૃપ ।
કન્યાનામ સમુચ્ચાર્ય ન દોષાય કદાચન

અભિગમ્યોત્તમં દાનં યચ્ચ દાનમયાચિતમ્ ।
ભવિષ્યતિ યુગસ્યાન્તસ્તસ્યાન્તો નૈવ વિદ્યતે

અભિગમ્યોત્તમં દાનં સ્મૃતમ્ આહૂય મધ્યમમ્ ।
યાચ્યમાનં કનીયઃ સ્યાદ્ દેહિ દેહીતિ ચાધમમ્

યથૈવાશ્માશ્મનાબદ્ધો નિક્ષિપ્તો વારિમધ્યતઃ ।
દ્વાવેતૌ નિધનં યાતસ્ તદ્વદ્ અન્નમ્ અપાત્રકે

અસમર્થે તતો દાનં ન પ્રદેયં કદાચન ।
દાતારં નયતે ઽધસ્તાદાત્માનં ચ વિશેષતઃ

સમર્થસ્તારયેદ્દ્વૌ તુ કાષ્ઠં શુષ્કં યથા જલે ।
યથા નૌશ્ચ તથા વિદ્વાન્પ્રાપયેદપરં તટમ્

આહિતાગ્નિશ્ચ ગૃહ્ણાતિ યઃ શૂદ્રાણાં પ્રતિગ્રહમ્ ।
ઇહ જન્મનિ શૂદ્રો ઽસૌ મૃતઃ શ્વા ચોપજાયતે

વૃથા ક્લેશશ્ચ જાયેત બ્રાહ્મણે હ્યગ્નિહોત્રિણિ ।
અસત્પ્રતિગ્રહં કુર્વન્ગુપ્તં નીચસ્ય ગર્હિતમ્

અભોજ્યઃ સ ભવેન્મર્ત્યો દહ્યતે કારિષાગ્નિના ।
કટકારો ભવેત્ પશ્ચાત્ સપ્ત જન્મ ન સંશયઃ

લજ્જાદાક્ષિણ્યલોભાચ્ચ યદ્ દાનં ચોપરોધજમ્ ।
ભૃત્યેભ્યશ્ચ તુ યદ્ દાનં તદ્વૃથા નિષ્ફલં ભવેત્