Revākhāṇḍa (revised text) · Chapter 5

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe narmadāpañcadaśanāmavarṇanaṃ nāma caturtho 'dhyāyaḥ ||
RKV adhyāya 5
yudhiṣṭhira uvāca:
āścaryametadakhilaṃ kathitaṃ bho dvijottama /
vismayaṃ paramāpannā ṛṣisaṃghā mayā saha

aho bhagavatī puṇyā narmadeyamayonijā /
rudradehādviniṣkrāntā mahāpāpakṣayaṃkarī

saptakalpakṣaye prāpte tvayeyaṃ saha suvrata /
na mṛtā ca mahābhāgā kimataḥ puṇyamuttamam

ke te kalpāḥ samuddiṣṭāḥ sapta kalpakṣayaṃkarāḥ /
na mṛtā cediyaṃ devī tvaṃ caiva ṛṣipuṃgava

apakṣigaṇasaṃghāte jagatyekārṇavīkṛte /
kīdṛgrūpaḥ samabhavanmahādevo yugakṣaye

kathaṃ saṃharate viśvaṃ kathaṃ cāste mahārṇave /
kathaṃ ca sṛjate viśvaṃ kathaṃ dhārayate prajāḥ

kīdṛgrūpā bhaveddevī sarid ekārṇavīkṛte /
kimarthaṃ narmadā proktā revatī ca kathaṃ smṛtā

añjaneti kimarthaṃ vā kimarthaṃ suraseti ca /
mandākinī kimarthaṃ ca śoṇaśceti kathaṃ bhavet

trikūṭeti kimarthaṃ vā kimarthaṃ vāluvāhinī /
koṭikoṭyo hi tīrthānāṃ praviṣṭā yā mahārṇavam

kiyatyaḥ saritāṃ koṭyo narmadāṃ samupāsate /
yajñopavītairṛṣibhir devatābhis tathaiva ca

vibhakteyaṃ kimarthaṃ ca śrūyate munisattama /
vaiṣṇavīti purāṇajñaiḥ kimarthamiha cocyate

keṣu sthāneṣu tīrtheṣu pūjanīyā saridvarā /
tīrthāni ca pṛthagbrūhi yatra saṃnihito haraḥ

yatpramāṇā ca sā devī yā rudreṇa vinirmitā /
kīdṛśāni ca karmāṇi rudreṇa kathitāni te

kathaṃ mlecchasamākīrṇo deśo 'yaṃ dvijasattama /
etadācakṣva māṃ brahmanmārkaṇḍeya mahāmate

śrīmārkaṇḍeya uvāca:
śṛṇvantu ṛṣayaḥ sarve tvaṃ ca tāta yudhiṣṭhira /
purāṇaṃ narmadāyāṃ tu kathitaṃ ca triśūlinā

vāyoḥ sakāśācca mayā tenāpi ca maheśvarāt /
aśakyatvānmanuṣyāṇāṃ saṃkṣiptam ṛṣibhiḥ purā

māyūraṃ prathamaṃ tāta kaurmyam ca tadanantaram /
puram tathā kauśikaṃ ca mātsyaṃ dviradam eva ca

vārāhaṃ yanmayā dṛṣṭaṃ vaiṣṇavaṃ cāṣṭamaṃ param /
nyagrodhākhyam ataḥ cāsīd ākāṅkṣaṃ punaruttamam

padmaṃ ca tāmasaṃ caiva saṃvartodvartameva ca /
mahāpralayamityāhuḥ purāṇe vedacintakāḥ

etatsaṃkṣepataḥ sarvaṃ saṃkṣiptaṃ tairmahātmabhiḥ /
vibhaktaṃ ca caturbhāgair brahmādyaiśca maharṣibhiḥ

tadahaṃ sampravakṣyāmi purāṇārthaviśārada /
sapta kalpā mahāghorā yair iyaṃ na mṛtā sarit

ā jaṅgamaṃ tamobhūtam aprajñātamalakṣaṇam /
naṣṭacandrārkakiraṇam āsīd bhūtavivarjitam

tamaso 'to mahānāmnā puruṣaḥ sa jagadguruḥ /
cacāra tasminnekākī vyaktāvyaktaḥ sanātanaḥ

sa cauṃkāramayo 'tīto gāyatrīmasṛjaddvijaḥ /
sa tayā sārddham īśānaścikrīḍa puruṣo virāṭ

svadehādasṛjad viśvaṃ pañcabhūtātmasaṃjñitam /
krīḍansamasṛjadviśvaṃ pañcabhūtātmasaṃjñitam

krīḍan sṛjad virāṭsaṃjñaḥ sabījaṃ ca hiraṇmayam /
taccāṇḍam abhavad divyaṃ dvādaśādityasannibham

tadbhittvā puruṣo jajñe caturvaktraḥ pitāmahaḥ /
so 'sṛjadviśvam evaṃ tu sadevāsuramānuṣam

satiryakpaśupakṣīkaṃ svedāṇḍajajarāyujam /
etadaṇḍaṃ purāṇeṣu prathamaṃ parikīrtitam

pūrvakalpe nṛpaśreṣṭha krīḍantyā parameṣṭhinā /
umayā saha rudrasya krīḍataścārṇavīkṛtaḥ

harṣājjajñe śubhā kanyā umāyāḥ svedasaṃbhavā /
śarvasyoraḥsthalājjajñe umā kucavimardanāt

svedādvijajñe mahatī kanyā rājīvalocanā /
dvitīyaḥ saṃbhavo yasyā rudradehād yudhiṣṭhira

sā paribhramate lokān sadevāsuramānavān /
trailokyonmādajananī rūpeṇa 'pratimā tadā

tāṃ dṛṣṭvā devadaityendrā mohitā labhate katham /
mṛgayanti sma tāṃ kanyām itaścetaśca bhārata

hāvabhāvavilāsaiśca mohayatyakhilaṃ jagat /
bhramate divyarūpā sā vidyutsaudāminī yathā

meghamadhye sthitā bhābhiḥ sarvayoṣidanuttamā /
tato rudraṃ surāḥ sarve daityāśca saha dānavaiḥ

varayanti sma tāṃ kanyāṃ kāmenākulitā bhṛśam /
tato 'bravīnmahādevo devadānavayordvayoḥ

balena tejasā caiva hyadhiko yo bhaviṣyati /
sa imāṃ prāpsyate kanyāṃ nānyathā vai surottamāḥ

tato devāsurāḥ sarve kanyāṃ vai samupāgaman /
ahamenāṃ grahīṣyāmi ahamenāmiti bruvan

paśyatāmeva sarveṣāṃ sā kanyāntaradhīyata /
punastāṃ dadṛśuḥ sarve yojanāntaradhiṣṭhitām

jagmuste tvaritāḥ sarve yatra sā samadṛśyata /
tribhiścaturbhiśca tathā yojanairdaśabhiḥ punaḥ

dhiṣṭhitāṃ samapaśyaṃste sarve mātaṃgagāminīm /
yojanānāṃ śatairbhūyaḥ sahasraiścāpyadhiṣṭhitām

tathā śatasahasreṇa laghutvāt samadṛśyata /
agrataḥ pṛṣṭhataścaiva diśāsu vidiśāsu ca

tāṃ paśyanti varārohām ekadhā bahudhā punaḥ /
divyavarṣasahasraṃ tu bhrāmitāste tayā purā

na cāvāptā tu sā kanyā mahādevāṅgasaṃbhavā /
sahomayā tato devo jahāsoccaiḥ punaḥpunaḥ

gaṇāstālakasaṃpātair nṛtyanti ca mudānvitāḥ /
akasmāddṛśyate kanyā śaṃkarasya samīpagā

tāṃ dṛṣṭvā vismayāpannā devā yānti parāṅmukhāḥ /
tasyāś cakre tato nāma svayameva pinākadhṛk

narma caibhyo dade yasmāt tatkṛtaiś ceṣṭitaiḥ pṛthak /
bhaviṣyasi varārohe saricchreṣṭhā tu narmadā

svarūpamāsthito devaḥ prāpa hāsyaṃ yato bhuvi /
narmadā tena cokteyaṃ suśītalajalā śivā

saptakalpakṣaye jāte yaduktaṃ śaṃbhunā purā /
na mṛtā tena rājendra narmadā khyātimāgatā

tatastāmadadātkanyāṃ śīlavatīṃ suśobhanām /
mahārṇavāya deveśaḥ sarvabhūtapatiḥ prabhuḥ

tataḥ sā ṛkṣaśailendrāt phenapuñjāṭṭahāsinī /
viveśa narmadā devī samudraṃ saritāṃ patim

evaṃ brāhme purā kalpe samudbhūteyamīśvarāt /
mātsye kalpe mayā dṛṣṭā samākhyātā mayā śṛṇu