રેવાખાણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 5

॥ ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે રેવાખણ્ડે નર્મદાપઞ્ચદશનામવર્ણનં નામ ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્વ્ અધ્યાય 5
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ:
આશ્ચર્યમેતદખિલં કથિતં ભો દ્વિજોત્તમ ।
વિસ્મયં પરમાપન્ના ઋષિસંઘા મયા સહ

અહો ભગવતી પુણ્યા નર્મદેયમયોનિજા ।
રુદ્રદેહાદ્વિનિષ્ક્રાન્તા મહાપાપક્ષયંકરી

સપ્તકલ્પક્ષયે પ્રાપ્તે ત્વયેયં સહ સુવ્રત ।
ન મૃતા ચ મહાભાગા કિમતઃ પુણ્યમુત્તમમ્

કે તે કલ્પાઃ સમુદ્દિષ્ટાઃ સપ્ત કલ્પક્ષયંકરાઃ ।
ન મૃતા ચેદિયં દેવી ત્વં ચૈવ ઋષિપુંગવ

અપક્ષિગણસંઘાતે જગત્યેકાર્ણવીકૃતે ।
કીદૃગ્રૂપઃ સમભવન્મહાદેવો યુગક્ષયે

કથં સંહરતે વિશ્વં કથં ચાસ્તે મહાર્ણવે ।
કથં ચ સૃજતે વિશ્વં કથં ધારયતે પ્રજાઃ

કીદૃગ્રૂપા ભવેદ્દેવી સરિદ્ એકાર્ણવીકૃતે ।
કિમર્થં નર્મદા પ્રોક્તા રેવતી ચ કથં સ્મૃતા

અઞ્જનેતિ કિમર્થં વા કિમર્થં સુરસેતિ ચ ।
મન્દાકિની કિમર્થં ચ શોણશ્ચેતિ કથં ભવેત્

ત્રિકૂટેતિ કિમર્થં વા કિમર્થં વાલુવાહિની ।
કોટિકોટ્યો હિ તીર્થાનાં પ્રવિષ્ટા યા મહાર્ણવમ્

કિયત્યઃ સરિતાં કોટ્યો નર્મદાં સમુપાસતે ।
યજ્ઞોપવીતૈરૃષિભિર્ દેવતાભિસ્ તથૈવ ચ

વિભક્તેયં કિમર્થં ચ શ્રૂયતે મુનિસત્તમ ।
વૈષ્ણવીતિ પુરાણજ્ઞૈઃ કિમર્થમિહ ચોચ્યતે

કેષુ સ્થાનેષુ તીર્થેષુ પૂજનીયા સરિદ્વરા ।
તીર્થાનિ ચ પૃથગ્બ્રૂહિ યત્ર સંનિહિતો હરઃ

યત્પ્રમાણા ચ સા દેવી યા રુદ્રેણ વિનિર્મિતા ।
કીદૃશાનિ ચ કર્માણિ રુદ્રેણ કથિતાનિ તે

કથં મ્લેચ્છસમાકીર્ણો દેશો ઽયં દ્વિજસત્તમ ।
એતદાચક્ષ્વ માં બ્રહ્મન્માર્કણ્ડેય મહામતે

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ:
શૃણ્વન્તુ ઋષયઃ સર્વે ત્વં ચ તાત યુધિષ્ઠિર ।
પુરાણં નર્મદાયાં તુ કથિતં ચ ત્રિશૂલિના

વાયોઃ સકાશાચ્ચ મયા તેનાપિ ચ મહેશ્વરાત્ ।
અશક્યત્વાન્મનુષ્યાણાં સંક્ષિપ્તમ્ ઋષિભિઃ પુરા

માયૂરં પ્રથમં તાત કૌર્મ્યમ્ ચ તદનન્તરમ્ ।
પુરમ્ તથા કૌશિકં ચ માત્સ્યં દ્વિરદમ્ એવ ચ

વારાહં યન્મયા દૃષ્ટં વૈષ્ણવં ચાષ્ટમં પરમ્ ।
ન્યગ્રોધાખ્યમ્ અતઃ ચાસીદ્ આકાઙ્ક્ષં પુનરુત્તમમ્

પદ્મં ચ તામસં ચૈવ સંવર્તોદ્વર્તમેવ ચ ।
મહાપ્રલયમિત્યાહુઃ પુરાણે વેદચિન્તકાઃ

એતત્સંક્ષેપતઃ સર્વં સંક્ષિપ્તં તૈર્મહાત્મભિઃ ।
વિભક્તં ચ ચતુર્ભાગૈર્ બ્રહ્માદ્યૈશ્ચ મહર્ષિભિઃ

તદહં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ પુરાણાર્થવિશારદ ।
સપ્ત કલ્પા મહાઘોરા યૈર્ ઇયં ન મૃતા સરિત્

આ જઙ્ગમં તમોભૂતમ્ અપ્રજ્ઞાતમલક્ષણમ્ ।
નષ્ટચન્દ્રાર્કકિરણમ્ આસીદ્ ભૂતવિવર્જિતમ્

તમસો ઽતો મહાનામ્ના પુરુષઃ સ જગદ્ગુરુઃ ।
ચચાર તસ્મિન્નેકાકી વ્યક્તાવ્યક્તઃ સનાતનઃ

સ ચૌંકારમયો ઽતીતો ગાયત્રીમસૃજદ્દ્વિજઃ ।
સ તયા સાર્દ્ધમ્ ઈશાનશ્ચિક્રીડ પુરુષો વિરાટ્

સ્વદેહાદસૃજદ્ વિશ્વં પઞ્ચભૂતાત્મસંજ્ઞિતમ્ ।
ક્રીડન્સમસૃજદ્વિશ્વં પઞ્ચભૂતાત્મસંજ્ઞિતમ્

ક્રીડન્ સૃજદ્ વિરાટ્સંજ્ઞઃ સબીજં ચ હિરણ્મયમ્ ।
તચ્ચાણ્ડમ્ અભવદ્ દિવ્યં દ્વાદશાદિત્યસન્નિભમ્

તદ્ભિત્ત્વા પુરુષો જજ્ઞે ચતુર્વક્ત્રઃ પિતામહઃ ।
સો ઽસૃજદ્વિશ્વમ્ એવં તુ સદેવાસુરમાનુષમ્

સતિર્યક્પશુપક્ષીકં સ્વેદાણ્ડજજરાયુજમ્ ।
એતદણ્ડં પુરાણેષુ પ્રથમં પરિકીર્તિતમ્

પૂર્વકલ્પે નૃપશ્રેષ્ઠ ક્રીડન્ત્યા પરમેષ્ઠિના ।
ઉમયા સહ રુદ્રસ્ય ક્રીડતશ્ચાર્ણવીકૃતઃ

હર્ષાજ્જજ્ઞે શુભા કન્યા ઉમાયાઃ સ્વેદસંભવા ।
શર્વસ્યોરઃસ્થલાજ્જજ્ઞે ઉમા કુચવિમર્દનાત્

સ્વેદાદ્વિજજ્ઞે મહતી કન્યા રાજીવલોચના ।
દ્વિતીયઃ સંભવો યસ્યા રુદ્રદેહાદ્ યુધિષ્ઠિર

સા પરિભ્રમતે લોકાન્ સદેવાસુરમાનવાન્ ।
ત્રૈલોક્યોન્માદજનની રૂપેણ ઽપ્રતિમા તદા

તાં દૃષ્ટ્વા દેવદૈત્યેન્દ્રા મોહિતા લભતે કથમ્ ।
મૃગયન્તિ સ્મ તાં કન્યામ્ ઇતશ્ચેતશ્ચ ભારત

હાવભાવવિલાસૈશ્ચ મોહયત્યખિલં જગત્ ।
ભ્રમતે દિવ્યરૂપા સા વિદ્યુત્સૌદામિની યથા

મેઘમધ્યે સ્થિતા ભાભિઃ સર્વયોષિદનુત્તમા ।
તતો રુદ્રં સુરાઃ સર્વે દૈત્યાશ્ચ સહ દાનવૈઃ

વરયન્તિ સ્મ તાં કન્યાં કામેનાકુલિતા ભૃશમ્ ।
તતો ઽબ્રવીન્મહાદેવો દેવદાનવયોર્દ્વયોઃ

બલેન તેજસા ચૈવ હ્યધિકો યો ભવિષ્યતિ ।
સ ઇમાં પ્રાપ્સ્યતે કન્યાં નાન્યથા વૈ સુરોત્તમાઃ

તતો દેવાસુરાઃ સર્વે કન્યાં વૈ સમુપાગમન્ ।
અહમેનાં ગ્રહીષ્યામિ અહમેનામિતિ બ્રુવન્

પશ્યતામેવ સર્વેષાં સા કન્યાન્તરધીયત ।
પુનસ્તાં દદૃશુઃ સર્વે યોજનાન્તરધિષ્ઠિતામ્

જગ્મુસ્તે ત્વરિતાઃ સર્વે યત્ર સા સમદૃશ્યત ।
ત્રિભિશ્ચતુર્ભિશ્ચ તથા યોજનૈર્દશભિઃ પુનઃ

ધિષ્ઠિતાં સમપશ્યંસ્તે સર્વે માતંગગામિનીમ્ ।
યોજનાનાં શતૈર્ભૂયઃ સહસ્રૈશ્ચાપ્યધિષ્ઠિતામ્

તથા શતસહસ્રેણ લઘુત્વાત્ સમદૃશ્યત ।
અગ્રતઃ પૃષ્ઠતશ્ચૈવ દિશાસુ વિદિશાસુ ચ

તાં પશ્યન્તિ વરારોહામ્ એકધા બહુધા પુનઃ ।
દિવ્યવર્ષસહસ્રં તુ ભ્રામિતાસ્તે તયા પુરા

ન ચાવાપ્તા તુ સા કન્યા મહાદેવાઙ્ગસંભવા ।
સહોમયા તતો દેવો જહાસોચ્ચૈઃ પુનઃપુનઃ

ગણાસ્તાલકસંપાતૈર્ નૃત્યન્તિ ચ મુદાન્વિતાઃ ।
અકસ્માદ્દૃશ્યતે કન્યા શંકરસ્ય સમીપગા

તાં દૃષ્ટ્વા વિસ્મયાપન્ના દેવા યાન્તિ પરાઙ્મુખાઃ ।
તસ્યાશ્ ચક્રે તતો નામ સ્વયમેવ પિનાકધૃક્

નર્મ ચૈભ્યો દદે યસ્માત્ તત્કૃતૈશ્ ચેષ્ટિતૈઃ પૃથક્ ।
ભવિષ્યસિ વરારોહે સરિચ્છ્રેષ્ઠા તુ નર્મદા

સ્વરૂપમાસ્થિતો દેવઃ પ્રાપ હાસ્યં યતો ભુવિ ।
નર્મદા તેન ચોક્તેયં સુશીતલજલા શિવા

સપ્તકલ્પક્ષયે જાતે યદુક્તં શંભુના પુરા ।
ન મૃતા તેન રાજેન્દ્ર નર્મદા ખ્યાતિમાગતા

તતસ્તામદદાત્કન્યાં શીલવતીં સુશોભનામ્ ।
મહાર્ણવાય દેવેશઃ સર્વભૂતપતિઃ પ્રભુઃ

તતઃ સા ઋક્ષશૈલેન્દ્રાત્ ફેનપુઞ્જાટ્ટહાસિની ।
વિવેશ નર્મદા દેવી સમુદ્રં સરિતાં પતિમ્

એવં બ્રાહ્મે પુરા કલ્પે સમુદ્ભૂતેયમીશ્વરાત્ ।
માત્સ્યે કલ્પે મયા દૃષ્ટા સમાખ્યાતા મયા શૃણુ