Revākhāṇḍa (revised text) · Chapter 181
|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe daśāśvamedhatīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāmāśītyuttaraśatatamo 'dhyāyaḥ ||
RKV adhyāya 181
śrīmārkaṇḍeya uvāca:
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi bhṛgutīrthasya vistaram /
yaṃ śrutvā brahmahā goghno mucyate sarvapātakaiḥ
tatra tīrthe tu vikhyātaṃ vṛṣakhātam iti śrutam /
bhṛguṇā tatra rājendra tapastaptaṃ purā kila
yudhiṣṭhira uvāca:
bhṛgukacche sa viprendro nivasan kena hetunā /
tapastaptvā suvipulaṃ parāṃ siddhim upāgataḥ
ko vā vṛṣa iti proktas tat khātaṃ yena khānitam /
etatsarvaṃ yathānyāyaṃ kathayasva mamānagha
śrīmārkaṇḍeya uvāca:
eṣa praśno mahārāja yastvayā paripṛcchitaḥ /
tatsarvaṃ kathayiṣyāmi śṛṇuṣvaikamanā nṛpa
ṣaṣṭhastu brahmaṇaḥ putro mānaso bhṛgusattamaḥ /
tapaścacāra vipulaṃ śrīvṛte kṣetra uttame
divyaṃ varṣasahasraṃ tu saṃśuṣko munisattamaḥ /
nirāhāro nirānandaḥ kāṣṭhapāṣāṇavatsthitaḥ
tataḥ kadācid deveśo vimānavaramāsthitaḥ /
umayā sahitaḥ śrīmāṃstena mārgeṇa cāgataḥ
dṛṣṭvā tatra mahābhāgaṃ bhṛguṃ valmīkavatsthitam /
uvāca devī deveśaṃ kimidaṃ dṛśyate prabho
īśvara uvāca:
bhṛgurnāma mahādevi tapastaptvā sudāruṇam /
divyaṃ varṣasahasraṃ tu mama dhyānaparāyaṇaḥ
jalabindu kuśāgreṇa māse māse pibecca saḥ /
saṃvatsaraśataṃ sāgraṃ tiṣṭhate ca varānane
tacchrutvā vacanaṃ gaurī krodhasaṃvartitekṣaṇā /
uvāca devī deveśaṃ śūlapāṇiṃ maheśvaram
satyamugro 'si loke tvaṃ khyāpito vṛṣabhadhvaja /
niṣkāruṇyo durārādhyaḥ sarvabhūtabhayaṃkaraḥ
divyaṃ varṣasahasraṃ tu dhyāyamānasya śaṅkaram /
brāhmaṇasya varaṃ kasmān na prayacchasi śaṃsa me
evamukto 'tha deveśaḥ prahasya girinandinīm /
uvāca naraśārdūla meghagambhīrayā girā
strī vinaśyati garveṇa tapaḥ krodhena naśyati /
gāvo dūrapracāreṇa śūdrānnena dvijottamāḥ
krodhānvito dvijo gaurī tena siddhir na vidyate /
varṣāyutais tathā lakṣair na kiṃcit kāraṇaṃ priye
evambhūtasya tasyāpi krodhasya caritaṃ mahat /
evamuktvā tataḥ śambhurvṛṣaṃ dadhyau ca tatkṣaṇe
vṛṣo hi bhagavanbrahmā vṛṣarūpī maheśvaraḥ /
dhyānaprāptaḥ kṣaṇād eva garjayan vai muhurmuhuḥ
kiṃ karomi suraśreṣṭha dhyātaḥ kenaiva hetunā /
karomi kasya nidhanamakāle parameśvara
īśvara uvāca:
kopayasva dvijaśreṣṭhaṃ gatvā tvaṃ bhṛgusattamam /
yena me śraddadhatyeṣā gaurī lokaikasundarī
etacchrutvā vṛṣo gatvā dharṣaṇārthaṃ dvijottamam /
narmadāyāstaṭe ramye samīpe cāśrame bhṛguḥ
tataḥ śṛṅgairgṛhītvā tu prakṣipto narmadājale /
tataḥ kruddho bhṛgustatra daṇḍahasto mahāmuniḥ
paśuvatte vadhiṣyāmi daṇḍaghātena mastake /
śikhāyajñopavīte ca paridhānaṃ varāsane
susaṃvṛtaṃ kṛtaṃ tena dhāvanvai pṛṣṭhato bravīt
bhṛguruvāca:
pāpakarmandurācāra kathaṃ yāsyasi me vṛṣa /
avamānaṃ samutpādya kṛtvā gartaṃ khuraistathā
garjayitvā mahānādaṃ tato vipramapātayat /
ātmānaṃ pātitaṃ jñātvā vṛṣeṇa parameṣṭhinā
bhṛguḥ krodhena jajvāla hutāhutirivānalaḥ /
kare gṛhya mahādaṇḍaṃ brahmadaṇḍam ivāparam
hantukāmo vṛṣaṃ vipro 'bhyadhāvata yudhiṣṭhira /
dhāvamānaṃ tato dṛṣṭvā sa vṛṣaḥ pūrvasāgare
jambūdvīpaṃ kuśāṃ krauñcaṃ śālmaliṃ śākameva ca /
gomedaṃ puṣkaraṃ prāptaḥ pūrvato dakṣiṇāpatham
uttaraṃ paścimaṃ caiva dvīpāddvīpaṃ nareśvara /
pātālaṃ sutalaṃ paścādvitalaṃ ca talātalam
tāmisramandhatāmisraṃ pātālaṃ saptamaṃ yayau /
tato jagāma bhūrlokaṃ prāṇārthī sa vṛṣottamaḥ
bhuvaḥ svaścaiva ca mahastapaḥ satyaṃ janastathā /
anugamyamāno vipreṇa na śarma labhate kvacit
pāpaṃ kṛtvaiva puruṣaḥ kāmakrodhabalārditaḥ /
tato jagāma śaraṇaṃ brahmāṇaṃ viṣṇumeva ca
indraṃ candraṃ tathādityair yāmyavāruṇamārutaiḥ /
yadā sarvaiḥ parityakto lokālokaiḥ sureśvaraiḥ
tadā devaṃ namaskṛtvā rakṣa rakṣasva cābravīt /
vadhyamānaṃ mahādevo bhṛguṇā parameṣṭhinā
sarvalokaiḥ parityaktamanāthamiva taṃ prabho /
dṛṣṭvā śrāntaṃ vṛṣaṃ devaḥ patitaṃ caraṇāgrataḥ
tataḥ provāca bhagavān smitapūrvam idaṃ vacaḥ
īśvara uvāca:
paśya devi mahābhāge śamaṃ viprasya sundari
pārvatyuvāca:
yāvadvipro na cāsmākaṃ kupyate parameśvara /
tāvadvaraṃ prayacchāśu yadi cecchasi matpriyam
tato bhasmī jaṭī śūlī candrārdhakṛtaśekharaḥ /
umārddhadeho bhagavānbhūtvā vipramuvāca ha
bhobho dvijavaraśreṣṭha krodhaste na śamaṃ gataḥ /
yasmāt tasmād idaṃ tāta krodhasthānaṃ bhaviṣyati
tato dṛṣṭvā ca taṃ śambhuṃ bhṛguḥ śreṣṭhaṃ trilocanam /
jānubhyām avaniṃ gatvā idaṃ stotram udairayat
bhṛguruvāca:
praṇipatya bhūtanāthaṃ bhavodbhavaṃ bhūtidaṃ bhayātītam /
bhavabhīto bhuvanapate vijñaptuṃ kiṃcidicchāmi
tvadguṇanikarānvaktuṃ kā śaktirmānuṣasyāsya /
vāsukirapi na tāvadvaktuṃ vadanasahasraṃ bhavedyasya
bhaktyā tathāpi śaṅkara śaśidhara karajāladhavalitāśeṣa /
stutimukharasya maheśvara prasīda tava caraṇaniratasya
sattvaṃ rajastamastvaṃ sthityutpattivināśanaṃ deva /
bhavabhīto bhuvanapate bhuvaneśa śaraṇaniratasya
yamaniyamayajñadānaṃ vedābhyāsaśca dhāraṇāyogaḥ /
tvadbhakteḥ sarvamidaṃ nārhanti vai kalāsahasrāṃśam
utkṛṣṭarasarasāyanakhaḍgāṃ janavivarapādukāsiddhiḥ /
cihnaṃ hi tava natānāṃ dṛśyata iha janmani prakaṭam
śāṭhyena yadi praṇamati vitarasi tasyāpi bhūtimicchayā deva /
bhavati bhavacchedakarī bhaktirmokṣāya nirmitā nātha
paradāraparasvarataṃ paraparibhavaduḥkhaśokasaṃtaptam /
paravadanavīkṣaṇaparaṃ parameśvara māṃ paritrāhi
adhikābhimānamuditaṃ kṣaṇabhaṅguravibhavavilasantam /
krūraṃ kupathābhimukhaṃ śaṅkara śaraṇāgataṃ paritrāhi
dīnaṃ dvijaṃ varārthe bandhujane naiva pūritā hyāśā /
chinddhi maheśvara tṛṣṇāṃ kiṃ mūḍhaṃ māṃ viḍambayasi
tṛṣṇāṃ harasva śīghraṃ lakṣmīṃ dada hṛdayavāsinīṃ nityam /
chinddhi madamohapāśaṃ māmuttāraya bhavācca deveśa
karuṇābhyudayaṃ nāma stotram idaṃ sarvasiddhidaṃ divyam /
yaḥ paṭhati bhṛguṃ smarati ca śivalokam asau prayāti dehānte
etacchrutvā mahādevaḥ stotraṃ ca bhṛgubhāṣitam /
uvāca varado 'smīti devyā saha varottamam
bhṛguruvāca:
prasanno devadeveśa yadi deyo varo mama /
siddhikṣetram idaṃ sarvaṃ bhavitā mama nāmataḥ
bhavadbhiḥ sannidhānena sthātavyaṃ hi sahomayā /
devakṣetramidaṃ puṇyaṃ yena sarvaṃ bhaviṣyati
atra sthāne mahāsthānaṃ karomi jagadīśvara /
tava prasādāddeveśa pūryantāṃ me manorathāḥ
īśvara uvāca:
śriyā kṛtamidaṃ pūrvaṃ kiṃ na jñātaṃ tvayā dvija /
anumānya śriyaṃ devīṃ yadīyaṃ manyate bhavān
kuruṣva yadabhipretaṃ tvatkṛtaṃ naḥ tadanyathā /
evamuktvā gate deve snātvā gatvā bhṛguḥ śriyam
kṛtvā ca pāraṇaṃ tatra vasanviprastayā saha /
śriyā ca sahitaḥ kāla idaṃ vacanam abravīt
bhṛguruvāca:
yadi te rocate bhadre duḥkhāsīnaṃ ca te yadi /
tvayā vṛte mahākṣetre svīyaṃ sthānaṃ karomyaham
śrīruvāca:
mama nāmnā tu viprarṣe tava nāmnā tu śobhanam /
sthānaṃ kuruṣvābhipretamavirodhena me matiḥ
bhṛguruvāca:
kacchapādhiṣṭhitaṃ hyetattasya pṛṣṭhigataṃ rame /
saṃmantrya sahitaṃ tena śobhanaṃ bhavatī kuru
Original text: Revākhāṇḍa of the Vāyupurāṇa (RKV) · Edition: Śrīkṛṣṇadās, Kṣemrāj (ed.): Śrīskandamahāpurāṇam. Veṅkateśvara Steam Press, Bombay: 1910 and its reprint: Siṃha, Nāgaśaraṇa (ed.): Śrīskandamahāpurāṇam. pañcama bhāga: śrī āvantyakhaṇḍam. Nag Publishers, Delhi: 1986. · Data entry Jürgen Neuss · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0