Revākhāṇḍa (revised text) · Chapter 180

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe gautameśvaratīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma ekonāśītyadhikaśatatamo 'dhyāyaḥ ||
RKV adhyāya 180
śrīmārkaṇḍeya uvāca:
tato gacchenmahīpāla daśāśvamedhikaṃ param /
tīrthaṃ sarvaguṇopetaṃ mahāpātakanāśanam

yatra gatvā mahārāja snātvā sampūjya ceśvaram /
daśānāmaśvamedhānāṃ phalaṃ prāpnoti mānavaḥ

yudhiṣṭhira uvāca:
aśvamedho mahāyajño bahusambhāradakṣiṇaḥ /
aśakyaḥ prākṛtaiḥ kartuṃ kathaṃ teṣāṃ phalaṃ labhet

atyāścaryamidaṃ tattvaṃ tvayoktaṃ vadatā satā /
yathā me jāyate śraddhā dīrghāyustvaṃ tathā vada

mārkaṇḍeya uvāca:
idamāścaryabhūtaṃ hi gauryā pṛṣṭastriyambakaḥ /
tatte 'haṃ sampravakṣyāmi pṛcchate nipuṇāya vai

purā vṛṣastho deveśa hyumayā saha śaṅkaraḥ /
kadācitparyaṭanpṛthivīṃ narmadātaṭamāśritaḥ

daśāśvamedhikaṃ tīrthaṃ dṛṣṭvā devo maheśvaraḥ /
tīrthaṃ pratyañjaliṃ baddhvā namaścakre trilocanaḥ

kṛtāñjalipuṭaṃ devaṃ dṛṣṭvā devīdamabravīt

devyuvāca:
kimetaddevadeveśa carācaranamaskṛta /
prahvanamrāñjaliṃ baddhvā bhaktyā paramayā yutaḥ

etadāścaryamatulaṃ sarvaṃ kathaya me prabho

īśvara uvāca:
pratyakṣaṃ paśya tīrthasya phalaṃ mā vismitā bhava /
viyatsthā me bhuvisthasya kṣaṇaṃ devi sthirā bhava

evamuktvā tu deveśo gauravarṇo dvijo 'bhavat /
kṣutkṣāmakaṇṭho jaṭilaḥ śuṣko dhamanisaṃtataḥ

upaviśya bhuvaḥ pṛṣṭhe susvaraṃ mantramuccaran /
kramapriyo mahādevo mādhuryeṇa pramodayan

śrutvā tāṃ madhurāṃ vāṇīṃ svayaṃ devena nirmitām /
saṃbhrāntā brāhmaṇāḥ sarve snātuṃ ye tatra cāgatāḥ

nityakriyā ca sarveṣāṃ vismṛtā śrutivibhramāt /
taṃ dṛṣṭvā paṭhamānaṃ tu kṣutpipāsābhipīḍitam

dvijo 'nyamantrayat kaścid bhaktyā taṃ bhojanāya vai /
prasādaḥ kriyatāṃ brahmanbhojanāya gṛhe mama

adya me saphalaṃ janma hyadya me saphalāḥ kriyāḥ /
sarvānkāmānpradāsyanti prītā me 'dya pitāmahāḥ

tvayi bhukte dvijaśreṣṭha prasīda tvaṃ dhruvaṃ mama /
evamukto mahādevo dvijarūpadharastadā

prahasya pratyuvācedaṃ brāhmaṇaṃ ślakṣṇayā girā /
mayā varṣasahasraṃ tu nirāhāraṃ tapaḥ kṛtam

idānīṃ tu gṛhe tasya kariṣye dvijasattama /
daśabhirvājimedhaiśca yeneṣṭaṃ pāraṇaṃ tathā

ityukto devadevena brāhmaṇo vismayānvitaḥ /
uttamāṅgaṃ vidhunvanvai jagāma svagṛhaṃ prati

evaṃ te bahavo viprāḥ pratyākhyāte nimantraṇe /
purāṇārthamajānanto nāstikā bahavo gatāḥ

atha kaściddvijo vidvānpurāṇārthasya tattvavit /
devaṃ nimantrayāmāsa dvijarūpadharaṃ śivam

tathaiva so 'pi devena proktaḥ sa prāha taṃ punaḥ /
manasā cintayitvā tu purāṇoktaṃ dvijottamaḥ

smṛtivedapurāṇeṣu yaduktaṃ tattathā bhavet /
iti niścitya taṃ vipramuvāca prahasanniva

bhobho vipra pratīkṣasva yāvadāgamanaṃ punaḥ /
ityuktvā tu dvijo gatvā daśāśvamedhikaṃ param

snānaṃ mahālambhanādi kṛtaṃ tena dvijanmanā /
japaṃ śrāddhaṃ tathā dānaṃ kṛtvā dharmānusārataḥ

saṃkalpya kapilāṃ tatra purāṇoktavidhānataḥ /
samāyāttvaritaṃ tatra yatrāsau tiṣṭhate dvijaḥ

athāgatya dvijaṃ prāha vājimedhaḥ kṛto mayā /
uttiṣṭha me gṛhaṃ ramyaṃ bhojanārthaṃ hi gamyatām

ityuktaḥ śaṅkarastena brāhmaṇenātivismitaḥ /
uvāca brāhmaṇaṃ deva idānīṃ tvamito gataḥ

dvijavarya kathaṃ ceṣṭā daśa yajñā mahādhanāḥ

dvija uvāca:
na vicārastvayā kāryaḥ kṛtā yajñā na saṃśayaḥ /
yadi vedāḥ pramāṇaṃ taṃ bhuvi devā dvijāstathā

daśāśvamedhikaṃ tīrthaṃ tathā satyaṃ dvijottama /
yadi vedapurāṇoktaṃ vākyaṃ niḥsaṃśayaṃ bhavet

tadā prāptaṃ mayā sarvaṃ nātra kāryā vicāraṇā /
evamuktastu deveśa āstikyaṃ tasya cetasaḥ

vimṛśya bahubhiḥ kiṃciduttaraṃ na prapadyata /
jagāma tadgṛhaṃ ramyaṃ paṭhanbrahma sanātanam

samprāptaṃ taṃ dvijaṃ bhaktyā pādyārghyeṇa tamarcayat /
ṣaḍrasaṃ bhojanaṃ tena dattaṃ paścādyathāvidhi

tato bhukte mahādeve sarvadevamaye śive /
puṣpavṛṣṭiḥ papātāśu gaganāttasya mūrdhani /
tasyāstikyaṃ tu saṃlakṣya tuṣṭaḥ provāca śaṅkaraḥ

īśvara uvāca:
kiṃ te 'dya kriyatāṃ brūhi varado 'haṃ dvijottama /
adeyamapi dāsyāmi ekacittasya te dhruvam

brāhmaṇa uvāca:
yadi prīto 'si me deva yadi deyo varo mama /
asmiṃstīrthe mahādeva sthātavyaṃ sarvadaiva hi

upakārāya deveśa eṣa me vara uttamaḥ /
evamuktastu devena āruroha dvijottamaḥ

gandharvāpsaraḥsambādhaṃ vimānaṃ sārvakāmikam /
pūjyamāno gatastatra yatra lokā nirāmayāḥ

mārkaṇḍeya uvāca:
etadāścaryamatulaṃ dṛṣṭvā devī suvismitā /
vismayotphullanayanā punaḥ papraccha śaṅkaram

pārvatyuvāca:
katham etad bhavet satyaṃ yatredam asamañjasam /
snānaṃ kurvanti bahavo lokā hyatra maheśvara

teṣāṃ tu svargagamanaṃ yathaiṣa svargatiṃ gataḥ /
katham etat samācakṣva vismayaḥ paramo mama

etacchrutvā tu deveśaḥ prahasanpratyuvāca tām /
vedavākye purāṇārthe smṛtyarthe dvijabhāṣite

vismayo hi na kartavyo hyanumānaṃ hi tat tathā /
asaṃbhāvyaṃ hi lokānāṃ purāṇe yatpragīyate

yadi pakṣaṃ puraskṛtya lokāḥ kurvanti pārvati /
tasmānna siddhir eteṣāṃ bhavatyeko na vismayaḥ

nāstikā bhinnamaryādā ye niścayabahiṣkṛtāḥ /
teṣāṃ siddhir na vidyeta āstikyād bhavate dhruvam

śrutvākhyānam idaṃ devī vavande tīrthamuttamam /
sarvapāpaharaṃ puṇyaṃ narmadāyāṃ vyavasthitam

mārkaṇḍeya uvāca:
daśāśvamedhaṃ rājendra sarvatīrthottamottamam /
tīrthaṃ sarvaguṇopetaṃ mahāpātakanāśanam

tatrāgatā mahābhāgā snātukāmā sarasvatī /
puṇyānāṃ paramā puṇyā nadīnām uttamā nadī

nāmamātreṇa yasyāstu sarvapāpaiḥ pramucyate /
snātāstatra divaṃ yānti ye mṛtāste 'punarbhavāḥ

daśāśvamedhe sā rājanniyatā brahmacāriṇī /
ārādhayitvā deveśaṃ paraṃ nirvāṇamāgatīḥ

kāluṣyaṃ brahmasambhūtā saṃvatsarasamudbhavam /
prakṣālayitum āyāti daśamyāmāśvinasya ca

upoṣya rajanīṃ tāṃ tu sampūjya tripurāntakam /
rājanniṣkalmaṣā yānti śvobhūte śāśvataṃ padam

yudhiṣṭhira uvāca:
sarasvatī mahāpuṇyā nadīnāmuttamā nadī /
śrīmārkaṇḍeya uvāca:
rājannāśvayuje māsi daśamyāṃ tadviśiṣyate /
pārthiveṣu ca tīrthe tu sarveṣveva na saṃśayaḥ

daśāśvamedhike rājannityaṃ hi daśamī śubhā /
viśeṣādāśvine śuklā mahāpātakanāśinī

tasyāsnātvārcayed devānupavāsaparāyaṇaḥ /
śrāddhaṃ kṛtvā vidhānena paścāt sampūjayecchivam

tatrasthāṃ pūjayed devīṃ snātukāmāṃ sarasvatīm /
namo namaste deveśi brahmadehasamudbhave

kuru pāpakṣayaṃ devi saṃsārānmāṃ samuddhara /
gandhadhūpaiśca sampūjya hyarcayitvā punaḥpunaḥ

daśa pradakṣiṇā dattvā sūtreṇa pariveṣṭayet /
kapilāṃ tu tato vipre dadyād vigatamatsaraḥ

sarvalakṣaṇasampannāṃ sarvopaskarasaṃyutām /
dattvā viprāya kapilāṃ na śocati kṛtākṛte

paścājjāgaraṇaṃ kuryād ghṛtenājvālya dīpakam /
purāṇapaṭhanenaiva nṛtyagītavivādanaiḥ

vedoktaiścaiva pūjayec chaśiśekharam /
prabhāte vimale paścātsnātvā vai narmadājale

brāhmaṇān bhojayed bhaktyā śivabhaktāṃśca yoginaḥ /
evaṃ kṛte tato rājan samyak tīrthaphalaṃ labhet

tatra tīrthe tu yaḥ snātvā pūjayecchaṅkaraṃ naraḥ /
daśāśvamedhāvabhṛthaṃ labhate puṇyamuttamam

pūtātmā tena puṇyena rudralokaṃ sa gacchati /
ārūḍhaḥ paramaṃ yānaṃ kāmagaṃ ca suśobhanam

tatra divyāpsarobhistu vījyamāno 'tha cāmaraiḥ /
krīḍate suciraṃ kālaṃ jayaśabdādimaṅgalaiḥ

tato 'vatīrṇaḥ kālena iha rājā bhaved dhruvam /
hastyaśvarathasampanno mahābhogī paraṃtapaḥ

daśāśvamedhe yaddānaṃ dīyate śivayoginām /
daśāśvamedhasadṛśaṃ bhavet tannātra saṃśayaḥ

sarveṣāmeva yajñānām aśvamedho viśiṣyate /
durlabhaḥ svalpavittānāṃ bhūriśaḥ pāpakarmaṇām

tatra tīrthe tu rājendra durlabho 'pi surāsuraiḥ /
prāpyate snānadānena ityevaṃ śaṅkaro 'bravīt

akāmo vā sakāmo vā mṛtastatra nareśvara /
devatvaṃ prāpnuyāt so 'pi nātra kāryā vicāraṇā

agnipraveśaṃ yaḥ kuryāt tatra tīrthe narottama /
agniloke vaset tāvad yāvad ābhūtasamplavam

jalapraveśaṃ yaḥ kuryāt tatra tīrthe narādhipa /
dhyāyamāno mahādevaṃ vāruṇaṃ lokamāpnuyāt

daśāśvamedhe yaḥ kaścicchūravṛttyā tanuṃ tyajet /
akṣayā nu gatistasya ityevaṃ śrutinodanā

na tāṃ gatiṃ yānti bhṛguprapātino na daṇḍino naiva ca sāṃkhyayoginaḥ /
dhvajākule dundubhiśaṅkhanādite kṣaṇena yāṃ yānti mahāhave mṛtāḥ

yatra tatra hataḥ śūraḥ śatrubhiḥ pariveṣṭitaḥ /
akṣayāṃl labhate lokānyadi klībaṃ na bhāṣate

daśāśvamedhe saṃnyāsaṃ yaḥ karoti vidhānataḥ /
anivartikā gatis tasya rudralokātkadācana

daśāśvamedhe yatpuṇyaṃ saṃkṣepeṇa yudhiṣṭhira /
kathitaṃ parayā bhaktyā sarvapāpapraṇāśanam