રેવાખાણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 181

॥ ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે રેવાખણ્ડે દશાશ્વમેધતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનં નામાશીત્યુત્તરશતતમો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્વ્ અધ્યાય 181
શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ:
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ ભૃગુતીર્થસ્ય વિસ્તરમ્ ।
યં શ્રુત્વા બ્રહ્મહા ગોઘ્નો મુચ્યતે સર્વપાતકૈઃ

તત્ર તીર્થે તુ વિખ્યાતં વૃષખાતમ્ ઇતિ શ્રુતમ્ ।
ભૃગુણા તત્ર રાજેન્દ્ર તપસ્તપ્તં પુરા કિલ

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ:
ભૃગુકચ્છે સ વિપ્રેન્દ્રો નિવસન્ કેન હેતુના ।
તપસ્તપ્ત્વા સુવિપુલં પરાં સિદ્ધિમ્ ઉપાગતઃ

કો વા વૃષ ઇતિ પ્રોક્તસ્ તત્ ખાતં યેન ખાનિતમ્ ।
એતત્સર્વં યથાન્યાયં કથયસ્વ મમાનઘ

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ:
એષ પ્રશ્નો મહારાજ યસ્ત્વયા પરિપૃચ્છિતઃ ।
તત્સર્વં કથયિષ્યામિ શૃણુષ્વૈકમના નૃપ

ષષ્ઠસ્તુ બ્રહ્મણઃ પુત્રો માનસો ભૃગુસત્તમઃ ।
તપશ્ચચાર વિપુલં શ્રીવૃતે ક્ષેત્ર ઉત્તમે

દિવ્યં વર્ષસહસ્રં તુ સંશુષ્કો મુનિસત્તમઃ ।
નિરાહારો નિરાનન્દઃ કાષ્ઠપાષાણવત્સ્થિતઃ

તતઃ કદાચિદ્ દેવેશો વિમાનવરમાસ્થિતઃ ।
ઉમયા સહિતઃ શ્રીમાંસ્તેન માર્ગેણ ચાગતઃ

દૃષ્ટ્વા તત્ર મહાભાગં ભૃગું વલ્મીકવત્સ્થિતમ્ ।
ઉવાચ દેવી દેવેશં કિમિદં દૃશ્યતે પ્રભો

ઈશ્વર ઉવાચ:
ભૃગુર્નામ મહાદેવિ તપસ્તપ્ત્વા સુદારુણમ્ ।
દિવ્યં વર્ષસહસ્રં તુ મમ ધ્યાનપરાયણઃ

જલબિન્દુ કુશાગ્રેણ માસે માસે પિબેચ્ચ સઃ ।
સંવત્સરશતં સાગ્રં તિષ્ઠતે ચ વરાનને

તચ્છ્રુત્વા વચનં ગૌરી ક્રોધસંવર્તિતેક્ષણા ।
ઉવાચ દેવી દેવેશં શૂલપાણિં મહેશ્વરમ્

સત્યમુગ્રો ઽસિ લોકે ત્વં ખ્યાપિતો વૃષભધ્વજ ।
નિષ્કારુણ્યો દુરારાધ્યઃ સર્વભૂતભયંકરઃ

દિવ્યં વર્ષસહસ્રં તુ ધ્યાયમાનસ્ય શઙ્કરમ્ ।
બ્રાહ્મણસ્ય વરં કસ્માન્ ન પ્રયચ્છસિ શંસ મે

એવમુક્તો ઽથ દેવેશઃ પ્રહસ્ય ગિરિનન્દિનીમ્ ।
ઉવાચ નરશાર્દૂલ મેઘગમ્ભીરયા ગિરા

સ્ત્રી વિનશ્યતિ ગર્વેણ તપઃ ક્રોધેન નશ્યતિ ।
ગાવો દૂરપ્રચારેણ શૂદ્રાન્નેન દ્વિજોત્તમાઃ

ક્રોધાન્વિતો દ્વિજો ગૌરી તેન સિદ્ધિર્ ન વિદ્યતે ।
વર્ષાયુતૈસ્ તથા લક્ષૈર્ ન કિંચિત્ કારણં પ્રિયે

એવમ્ભૂતસ્ય તસ્યાપિ ક્રોધસ્ય ચરિતં મહત્ ।
એવમુક્ત્વા તતઃ શમ્ભુર્વૃષં દધ્યૌ ચ તત્ક્ષણે

વૃષો હિ ભગવન્બ્રહ્મા વૃષરૂપી મહેશ્વરઃ ।
ધ્યાનપ્રાપ્તઃ ક્ષણાદ્ એવ ગર્જયન્ વૈ મુહુર્મુહુઃ

કિં કરોમિ સુરશ્રેષ્ઠ ધ્યાતઃ કેનૈવ હેતુના ।
કરોમિ કસ્ય નિધનમકાલે પરમેશ્વર

ઈશ્વર ઉવાચ:
કોપયસ્વ દ્વિજશ્રેષ્ઠં ગત્વા ત્વં ભૃગુસત્તમમ્ ।
યેન મે શ્રદ્દધત્યેષા ગૌરી લોકૈકસુન્દરી

એતચ્છ્રુત્વા વૃષો ગત્વા ધર્ષણાર્થં દ્વિજોત્તમમ્ ।
નર્મદાયાસ્તટે રમ્યે સમીપે ચાશ્રમે ભૃગુઃ

તતઃ શૃઙ્ગૈર્ગૃહીત્વા તુ પ્રક્ષિપ્તો નર્મદાજલે ।
તતઃ ક્રુદ્ધો ભૃગુસ્તત્ર દણ્ડહસ્તો મહામુનિઃ

પશુવત્તે વધિષ્યામિ દણ્ડઘાતેન મસ્તકે ।
શિખાયજ્ઞોપવીતે ચ પરિધાનં વરાસને

સુસંવૃતં કૃતં તેન ધાવન્વૈ પૃષ્ઠતો બ્રવીત્

ભૃગુરુવાચ:
પાપકર્મન્દુરાચાર કથં યાસ્યસિ મે વૃષ ।
અવમાનં સમુત્પાદ્ય કૃત્વા ગર્તં ખુરૈસ્તથા

ગર્જયિત્વા મહાનાદં તતો વિપ્રમપાતયત્ ।
આત્માનં પાતિતં જ્ઞાત્વા વૃષેણ પરમેષ્ઠિના

ભૃગુઃ ક્રોધેન જજ્વાલ હુતાહુતિરિવાનલઃ ।
કરે ગૃહ્ય મહાદણ્ડં બ્રહ્મદણ્ડમ્ ઇવાપરમ્

હન્તુકામો વૃષં વિપ્રો ઽભ્યધાવત યુધિષ્ઠિર ।
ધાવમાનં તતો દૃષ્ટ્વા સ વૃષઃ પૂર્વસાગરે

જમ્બૂદ્વીપં કુશાં ક્રૌઞ્ચં શાલ્મલિં શાકમેવ ચ ।
ગોમેદં પુષ્કરં પ્રાપ્તઃ પૂર્વતો દક્ષિણાપથમ્

ઉત્તરં પશ્ચિમં ચૈવ દ્વીપાદ્દ્વીપં નરેશ્વર ।
પાતાલં સુતલં પશ્ચાદ્વિતલં ચ તલાતલમ્

તામિસ્રમન્ધતામિસ્રં પાતાલં સપ્તમં યયૌ ।
તતો જગામ ભૂર્લોકં પ્રાણાર્થી સ વૃષોત્તમઃ

ભુવઃ સ્વશ્ચૈવ ચ મહસ્તપઃ સત્યં જનસ્તથા ।
અનુગમ્યમાનો વિપ્રેણ ન શર્મ લભતે ક્વચિત્

પાપં કૃત્વૈવ પુરુષઃ કામક્રોધબલાર્દિતઃ ।
તતો જગામ શરણં બ્રહ્માણં વિષ્ણુમેવ ચ

ઇન્દ્રં ચન્દ્રં તથાદિત્યૈર્ યામ્યવારુણમારુતૈઃ ।
યદા સર્વૈઃ પરિત્યક્તો લોકાલોકૈઃ સુરેશ્વરૈઃ

તદા દેવં નમસ્કૃત્વા રક્ષ રક્ષસ્વ ચાબ્રવીત્ ।
વધ્યમાનં મહાદેવો ભૃગુણા પરમેષ્ઠિના

સર્વલોકૈઃ પરિત્યક્તમનાથમિવ તં પ્રભો ।
દૃષ્ટ્વા શ્રાન્તં વૃષં દેવઃ પતિતં ચરણાગ્રતઃ

તતઃ પ્રોવાચ ભગવાન્ સ્મિતપૂર્વમ્ ઇદં વચઃ

ઈશ્વર ઉવાચ:
પશ્ય દેવિ મહાભાગે શમં વિપ્રસ્ય સુન્દરિ

પાર્વત્યુવાચ:
યાવદ્વિપ્રો ન ચાસ્માકં કુપ્યતે પરમેશ્વર ।
તાવદ્વરં પ્રયચ્છાશુ યદિ ચેચ્છસિ મત્પ્રિયમ્

તતો ભસ્મી જટી શૂલી ચન્દ્રાર્ધકૃતશેખરઃ ।
ઉમાર્દ્ધદેહો ભગવાન્ભૂત્વા વિપ્રમુવાચ હ

ભોભો દ્વિજવરશ્રેષ્ઠ ક્રોધસ્તે ન શમં ગતઃ ।
યસ્માત્ તસ્માદ્ ઇદં તાત ક્રોધસ્થાનં ભવિષ્યતિ

તતો દૃષ્ટ્વા ચ તં શમ્ભું ભૃગુઃ શ્રેષ્ઠં ત્રિલોચનમ્ ।
જાનુભ્યામ્ અવનિં ગત્વા ઇદં સ્તોત્રમ્ ઉદૈરયત્

ભૃગુરુવાચ:
પ્રણિપત્ય ભૂતનાથં ભવોદ્ભવં ભૂતિદં ભયાતીતમ્ ।
ભવભીતો ભુવનપતે વિજ્ઞપ્તું કિંચિદિચ્છામિ

ત્વદ્ગુણનિકરાન્વક્તું કા શક્તિર્માનુષસ્યાસ્ય ।
વાસુકિરપિ ન તાવદ્વક્તું વદનસહસ્રં ભવેદ્યસ્ય

ભક્ત્યા તથાપિ શઙ્કર શશિધર કરજાલધવલિતાશેષ ।
સ્તુતિમુખરસ્ય મહેશ્વર પ્રસીદ તવ ચરણનિરતસ્ય

સત્ત્વં રજસ્તમસ્ત્વં સ્થિત્યુત્પત્તિવિનાશનં દેવ ।
ભવભીતો ભુવનપતે ભુવનેશ શરણનિરતસ્ય

યમનિયમયજ્ઞદાનં વેદાભ્યાસશ્ચ ધારણાયોગઃ ।
ત્વદ્ભક્તેઃ સર્વમિદં નાર્હન્તિ વૈ કલાસહસ્રાંશમ્

ઉત્કૃષ્ટરસરસાયનખડ્ગાં જનવિવરપાદુકાસિદ્ધિઃ ।
ચિહ્નં હિ તવ નતાનાં દૃશ્યત ઇહ જન્મનિ પ્રકટમ્

શાઠ્યેન યદિ પ્રણમતિ વિતરસિ તસ્યાપિ ભૂતિમિચ્છયા દેવ ।
ભવતિ ભવચ્છેદકરી ભક્તિર્મોક્ષાય નિર્મિતા નાથ

પરદારપરસ્વરતં પરપરિભવદુઃખશોકસંતપ્તમ્ ।
પરવદનવીક્ષણપરં પરમેશ્વર માં પરિત્રાહિ

અધિકાભિમાનમુદિતં ક્ષણભઙ્ગુરવિભવવિલસન્તમ્ ।
ક્રૂરં કુપથાભિમુખં શઙ્કર શરણાગતં પરિત્રાહિ

દીનં દ્વિજં વરાર્થે બન્ધુજને નૈવ પૂરિતા હ્યાશા ।
છિન્દ્ધિ મહેશ્વર તૃષ્ણાં કિં મૂઢં માં વિડમ્બયસિ

તૃષ્ણાં હરસ્વ શીઘ્રં લક્ષ્મીં દદ હૃદયવાસિનીં નિત્યમ્ ।
છિન્દ્ધિ મદમોહપાશં મામુત્તારય ભવાચ્ચ દેવેશ

કરુણાભ્યુદયં નામ સ્તોત્રમ્ ઇદં સર્વસિદ્ધિદં દિવ્યમ્ ।
યઃ પઠતિ ભૃગું સ્મરતિ ચ શિવલોકમ્ અસૌ પ્રયાતિ દેહાન્તે

એતચ્છ્રુત્વા મહાદેવઃ સ્તોત્રં ચ ભૃગુભાષિતમ્ ।
ઉવાચ વરદો ઽસ્મીતિ દેવ્યા સહ વરોત્તમમ્

ભૃગુરુવાચ:
પ્રસન્નો દેવદેવેશ યદિ દેયો વરો મમ ।
સિદ્ધિક્ષેત્રમ્ ઇદં સર્વં ભવિતા મમ નામતઃ

ભવદ્ભિઃ સન્નિધાનેન સ્થાતવ્યં હિ સહોમયા ।
દેવક્ષેત્રમિદં પુણ્યં યેન સર્વં ભવિષ્યતિ

અત્ર સ્થાને મહાસ્થાનં કરોમિ જગદીશ્વર ।
તવ પ્રસાદાદ્દેવેશ પૂર્યન્તાં મે મનોરથાઃ

ઈશ્વર ઉવાચ:
શ્રિયા કૃતમિદં પૂર્વં કિં ન જ્ઞાતં ત્વયા દ્વિજ ।
અનુમાન્ય શ્રિયં દેવીં યદીયં મન્યતે ભવાન્

કુરુષ્વ યદભિપ્રેતં ત્વત્કૃતં નઃ તદન્યથા ।
એવમુક્ત્વા ગતે દેવે સ્નાત્વા ગત્વા ભૃગુઃ શ્રિયમ્

કૃત્વા ચ પારણં તત્ર વસન્વિપ્રસ્તયા સહ ।
શ્રિયા ચ સહિતઃ કાલ ઇદં વચનમ્ અબ્રવીત્

ભૃગુરુવાચ:
યદિ તે રોચતે ભદ્રે દુઃખાસીનં ચ તે યદિ ।
ત્વયા વૃતે મહાક્ષેત્રે સ્વીયં સ્થાનં કરોમ્યહમ્

શ્રીરુવાચ:
મમ નામ્ના તુ વિપ્રર્ષે તવ નામ્ના તુ શોભનમ્ ।
સ્થાનં કુરુષ્વાભિપ્રેતમવિરોધેન મે મતિઃ

ભૃગુરુવાચ:
કચ્છપાધિષ્ઠિતં હ્યેતત્તસ્ય પૃષ્ઠિગતં રમે ।
સંમન્ત્ર્ય સહિતં તેન શોભનં ભવતી કુરુ