Revākhāṇḍa (revised text) · Chapter 182
|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe bhṛgukacchotpattivarṇanaṃ nāmaikāśītyuttaraśatatamo 'dhyāyaḥ ||
RKV adhyāya 182
śrīmārkaṇḍeya uvāca:
tato bhṛguḥ śriyā caiva sametaḥ kacchapaṃ gataḥ /
abhinandya yathānyāyam uvāca vacanaṃ śubham
tvayā dhṛtā dharā sarvā tathā lokāścarācarāḥ /
tathaiva puṇyabhāvatvātsthitastatra mahāmate
cāturvidyasya saṃsthānaṃ karomi ramayā saha /
yadi tvaṃ manyase deva tadādeśaya māṃ vibho
kūrma uvāca:
evameva dvijaśreṣṭha mama nāmāṅkitaṃ puram /
bhaviṣyati mahatkālaṃ mamopari susaṃsthitam
acalaṃ susthiraṃ tāta na bhīḥ kāryā sulocane /
etacchrutvā śubhaṃ vākyaṃ kacchapasya mukhāccyutam
hṛṣṭastuṣṭaḥ śriyā sārddhaṃ padmayonisuto bhṛguḥ /
abhīci udaye prāpte kṛtakautukamaṅgalaḥ
nandane vatsare māghe pañcamyāṃ bharatarṣabha /
śaste tu hyuttarāyoge kumbhasthe śaśimaṇḍale
revāyā uttare tīre gambhīre cābhivāruṇi /
prāgudakpravaṇe deśe koṭitīrthasamanvitam
krośapramāṇaṃ tatkṣetraṃ prāsādaśatasaṃkulam /
acireṇaiva kālena tapobalasamanvitaḥ /
vicintya viśvakarmāṇaṃ cakāra bhṛgusattamaḥ
brāhmaṇā vedavidvāṃsaḥ kṣatriyā rājyapālakāḥ /
vaiśyā vṛttiratāstatra śūdrāḥ śuśrūṣakāstriṣu
evaṃ śriyā vṛtaṃ kṣetraṃ paramānandananditam /
nirmitaṃ bhṛguṇā tāta sarvapātakanāśanam /
iti bhṛgukacchotpattiḥ
mārkaṇḍeya uvāca:
tataḥ kālena mahatā kasmiṃścit kāraṇāntare /
devalokaṃ jagāmāśu lakṣmīr ṛṣisamāgame
samarpya kuñcikāṭṭālaṃ bhṛgave brahmavādine /
pālayasva yathārthaṃ vai sthānakaṃ mama suvrata
devakāryāṇyaśeṣāṇi kṛtvā śrīḥ punarāgatā /
ājagāma ramā devī bhṛgukacchaṃ tvarānvitā
prārthitaṃ kuñcikāṭṭālaṃ svagṛhaṃ saparigraham /
bhṛguryadā tadā pārtha mithyā nāsti tadā vadata
eva vivādaḥ sumahānsaṃjātaśca nareśvara /
mameti mama caiveti parasparasamāgame
tataḥ kālena mahatā bhṛguṇā paramarṣiṇā /
cāturvidyapramāṇārthaṃ cakāra mahatīṃ sthitim
asmadīyaṃ yathā sarvaṃ nagaraṃ mṛgalocane /
cāturvidyā dvijāḥ sarve tathā jānanti sundari
śrīruvāca:
pramāṇaṃ mama viprendra cāturvaṇyā na saṃśayaḥ /
madīyaṃ vā tvadīyaṃ vā kathayantu dvijottamāḥ
tataḥ samastairvibudhaiḥ sampradhārya parasparam /
dvidhā tairvāksthalaṃ dṛṣṭvā brāhmaṇā nṛpasaṃhitam
aṣṭādaśasahasrāṇi nocurvai kiṃciduttaram /
aṣṭādaśasahasreṣu bhṛgukopabhayānnṛpa /
uktaṃ ca tālakaṃ haste yasya tasyedamuttaram
etacchrutvā tu sā devī nigamaṃ naigamaiḥ kṛtam /
krodhena mahatāviṣṭā śaśāpa dvijapuṃgavān
śrīdevyuvāca:
yasmātsatyaṃ samutsṛjya lobhopahatamānasaiḥ /
madīyaṃ lopitaṃ sthānaṃ tasmācchṛṇvantu me giram
tripauruṣā bhavedvidyā tripuruṣaṃ na bhaveddhanam /
na dvitīyastu vo vedaḥ paṭhito bhavati dvijāḥ
gṛhāṇi na dvibhaumāni na ca bhūtiḥ sthirā dvijāḥ /
pakṣapātena vo dharmo na ca niḥśreyabhāvataḥ
iṣṭo gotrajanaḥ kaścillobhenāvṛtamānasaḥ /
na ca dvaidhaṃ parityajya hyekaṃ satyaṃ bhaviṣyati
adyaprabhṛti sarveṣām ahaṅkāro dvijanmanām /
na pitā putravākyena na putraḥ pitṛkarmaṇi
ahaṅkārakṛtāḥ sarve bhaviṣyanti na saṃśayaḥ /
iti śaptvā ramādevī tadaiva ca divaṃ yayau
tato gatāyāṃ vai lakṣmyāṃ devā brahmarṣayo 'malāḥ /
krodhalobhamidaṃ sthānaṃ te 'pi coktvā divaṃ yayuḥ
gatāṃ dṛṣṭvā tato devīm ṛṣīṃścaiva tapodhanān /
bhṛguśca parameṣṭhī sa viṣādam agamat param /
prasādayāmāsa punaḥ śaṅkaraṃ tripurāntakam
tapasā mahatā pārtha tatastuṣṭo maheśvaraḥ /
uvāca vacanaṃ kāle harṣayan bhṛgusattamam
kiṃ viṣaṇṇo 'si viprendra kiṃ vā santāpakāraṇam /
mayi prasanne 'pi tava hyetatkathaya me 'nagha
bhṛguruvāca:
śāpayitvā dvijānsarvānpurā lakṣmīrvinirgatā /
apavitramidaṃ coktvā tato devā vinirgatāḥ
īśvara uvāca:
purā mayā yathā proktaṃ tattathā na tadanyathā /
krodhasthānam asaṃdehaṃ tathānyadapi tacchṛṇu
tatra sthānasamudbhūtā mahadbhayavivarjitāḥ /
brāhmaṇā matprasādena bhaviṣyanti na saṃśayaḥ
vedavidyāvratasnātāḥ sarvaśāstraviśāradāḥ /
ye 'pi te śatasāhasrāstvaritā hyāgatāstviha
apaṭhasyāpi mūrkhasya sarvāvasthāṃ gatasya ca /
uttarāduttaraṃ śakro dātuṃ na tu bhṛgūttama
koṭitīrtham idaṃ sthānaṃ sarvapāpapraṇāśanam /
adyaprabhṛti viprendra bhaviṣyati na saṃśayaḥ
matprasādāddevagaṇaiḥ sevitaṃ ca bhaviṣyati /
bhṛgukṣetre mṛtā ye tu kṛmikīṭapataṃgakāḥ
vāsas teṣāṃ śive loke matprasādād bhaviṣyati /
vṛṣakhāte naraḥ snātvā pūjayitvā maheśvaram
sarvamedhasya yajñasya phalaṃ prāpnotyasaṃśayam /
bhṛgutīrthe naraḥ snātvā tarpayet pitṛdevatāḥ
tasya te dvādaśābdāni śāntiṃ gacchanti tarpitāḥ /
dadhikṣīreṇa toyena ghṛtena madhunā saha
ye snapanti virūpākṣaṃ teṣāṃ vāsastriviṣṭape /
matprasādād dvijaśreṣṭha sarvadevānusevitam
bhaviṣyati bhṛgukṣetraṃ kurukṣetrādibhiḥ samam /
mārtaṇḍagrahaṇe prāpte yavaṃ kṛtvā hiraṇmayam
dattvā śirasi yaḥ snāti bhṛgukṣetre dvijottama /
avicāreṇa taṃ viddhi saṃsnātaṃ kurujāṅgale
ahaṃ caiva vasiṣyāmi ambikā ca mama priyā /
sarvaduḥkhāpahā devī nāmnā saubhāgyasundarī
vasiṣyāmi tayā devyā sahito bhṛgukacchake /
evamuktvā sthito devo bhṛgukacche 'mbikā tathā
bhṛgustu svapuraṃ prāyādbrahmaghoṣanināditam /
ṛgyajuḥsāmaghoṣeṇa hyatharvaṇanināditam
tatra tīrthe tu yaḥ snātvā vṛṣamutsṛjate naraḥ /
sa yāti śivasāyujyamityevaṃ śaṅkaro 'bravīt
tatra tīrthe tu yaḥ snātvā caitre māsi samācaret /
dadyācca lavaṇaṃ vipre pūjya saubhāgyasundarīm
gobhūhiraṇyaṃ viprebhyaḥ prīyetāṃ lalitāśivau /
na duḥkhaṃ durbhagatvaṃ ca viyogaṃ patinā saha
prāpnoti nārī rājendra bhṛgutīrthāplavena ca /
yastu nityaṃ bhṛguṃ devaṃ paśyedvai pāṇḍunandana
ā brahmasadanaṃ yāvattatrasthairdaivataiḥ saha /
yatphalaṃ samavāpnoti tacchṛṇuṣva nṛpottama
suvarṇaśṛṅgīṃ kapilāṃ payasvinīṃ sādhvīṃ suśīlāṃ taruṇīṃ savatsām /
dattvā dvije sarvavratopapanne phalaṃ ca yatsyāttadihaiva nūnam
samāḥ sahasrāṇi tu sapta vai jale mriyel labhed dvādaśavahnimadhye /
tyajaṃstanuṃ śūravṛttyā narendra śakrātithyaṃ yāti vai martyadharmā
ākhyānametacca sadā yaśasyaṃ svargyaṃ dhanyaṃ putryamāyuṣyakāri /
śṛṇvaṃllabhetsarvametaddhi bhaktyā parvaṇi parvaṇyājamīḍhas sadaiva
saṃnyāsaṃ kurute yastu bhṛgutīrthe vidhānataḥ /
sa mṛtaḥ paramaṃ sthānaṃ gacchedvai yacca durlabham
etacchrutvā bhṛguśreṣṭho devadevena bhāṣitam /
prahṛṣṭavadano bhūtvā tatraiva saṃsthito dvijaḥ
tirobhāvaṃ gate deve bhṛguḥ śreṣṭho dvijottamaḥ /
svamūrti tatra muktvā tu brahmalokaṃ jagāma ha
bhṛgukacchasya cotpattiḥ kathitā tava pāṇḍava /
saṃkṣepeṇa mahārāja sarvapāmapraṇāśanī
etatpuṇyaṃ pāpaharaṃ kṣetraṃ devena kīrtitam /
caturyugasahasreṇa pitāmahadinaṃ smṛtam
prāpte brahmadine viprā jāyate yugasambhavaḥ /
na paśyāmi tvidaṃ kṣetram iti rudraḥ svayaṃ jagau
yaḥ śṛṇoti tvidaṃ bhaktyā nārī vā puruṣo 'pi vā /
sa yāti paramaṃ lokam iti rudraḥ svayaṃ jagau
devakhāte naraḥ snātvā piṇḍadānādisatkriyām /
yāṃ karoti nṛpaśreṣṭha tām akṣayaphalāṃ viduḥ
ya imaṃ śṛṇuyād bhaktyā bhṛgukacchasya vistaram /
koṭitīrthaphalaṃ tasya bhaved vai nātra saṃśayaḥ
Original text: Revākhāṇḍa of the Vāyupurāṇa (RKV) · Edition: Śrīkṛṣṇadās, Kṣemrāj (ed.): Śrīskandamahāpurāṇam. Veṅkateśvara Steam Press, Bombay: 1910 and its reprint: Siṃha, Nāgaśaraṇa (ed.): Śrīskandamahāpurāṇam. pañcama bhāga: śrī āvantyakhaṇḍam. Nag Publishers, Delhi: 1986. · Data entry Jürgen Neuss · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0