Rāvaṇavadha · Chapter 8

āgādhata tato vyoma hanūmānuru-vigrahaḥ,
atyaśerata tad-vegaṃ na suparṇā'rka-mārutāḥ

abhāyata yathā'rkeṇa suprātena śaran-mukhe,
gamyamānaṃ na tenā''sīdagataṃ krāmatā puraḥ.

viyati vyatyatanvātāṃ mūrtī hari-payonidhī,
vyatyaitāṃ cottamaṃ mārgamarkendrendu-niṣevitam.

vyatijigye samudro'pi na dhairyaṃ tasya gacchataḥ
vyatyagacchan na ca gataṃ pracaṇḍo'pi prabhañjanaḥ.

vyatighnantīṃ vyatighnantāṃ rākṣasīṃ pavanā''tmajaḥ
jaghānā''viśya vadanaṃ niryāt bhittvodaraṃ drutam

anyonyaṃ sma vyatiyutaḥ śabdān śabdais tu bhīṣaṇān
udanvāṃś cāniloddhūto mriyamāṇā ca rākṣasī.

nyavikṣata mahā-grāha-saṃkulaṃ makarā''layam
saikā bahūnāṃ kurvāṇā nakrāṇāṃ svā''śitambhavam

kṛtenopakṛtaṃ vāyoḥ parikrīṇānamutthitam
pitrā saṃrakṣitaṃ śakrāt sa mainākā'drimaikṣata.

khaṃ parājayamāno'sāvunnatya pavanā'tmajam
jagādā'drir "vijeṣīṣṭhā mayi viśramya vairiṇam.

phalānyādatsva citrāṇi, parikrīḍasva sānuṣu,
sādhvanukrīḍamānāni paśya vṛndāni pakṣiṇām.

kṣaṇaṃ bhadrā'vatiṣṭhasva, tataḥ prasthāsyase punaḥ
na tat saṃsthāsyate kāryaṃ dakṣeṇorīkṛtaṃ tvayā.

tvayi nas tiṣṭhate prītis tubhyaṃ tiṣṭhāmahe vayam,
uttiṣṭhamānaṃ mitrā'rthe kas tvāṃ na bahu manyate.

ye sūryamupatiṣṭhante mantraiḥ saṃdhyā-trayaṃ dvijāḥ,
rakṣobhis tāpitās te'pi siddhiṃ dyāyanti te'dhunā.

a-vyagramupatiṣṭhasva vīra ! vāyorahaṃ suhṛt,
ravir vitapate'tyarthamāśvasya mayi gamyatām.

tīvramuttapamāno 'yama-śakyaḥ soḍhumātapaḥ,
āghnāna iva saṃdīptairalātaiḥ sarvato muhuḥ.

saṃśṛṇuṣva kape ! matkaiḥ saṃgacchasva vanaiḥ śubhaiḥ,
samāranta mamā 'bhīṣṭāḥ saṃkalpās tvayyupāgate.

ke na saṃvidrate, vāyor mainākā'drir yathā sakhā,
yatnādupāhvaye pratītaḥ, saṃhvayasva vivakṣitam.

dyāmivāvayamānaṃ tamavocad bhūdharaṃ kapiḥ
upakurvantamatyarthaṃ prakurvāṇo'nujīvi-vat.

"kula-bhāryāṃ prakurvāṇamahaṃ draṣṭuṃ daśānanam
yāmi tvarā-vān śailendra !, mā kasyacidupaskṛthāḥ.

yo'pacakre vanāt sītāmadhicakre na yaṃ hariḥ,
vikurvāṇaḥ svarānadya balaṃ tasya nihanmyaham.

vikurve nagare tasya pāpasyā 'dya raghu-dviṣaḥ,
vineṣye vā priyān prāṇānudāneṣye'thavā yaśaḥ.

vineṣye krodhamathavā kramamāṇo'ri-saṃsadi"
ityuktvā khe parākraṃsta tūrṇaṃ sūnur nabhasvataḥ.

parīkṣitumupākraṃsta rākṣasī tasya vikramam
divamākramamāṇeva ketu-tārā bhaya-pradā.

jale vikramamāṇāyā hanūmān śata-yojanam
āsyaṃ praviśya nirayādaṇūbhūyā 'pracetitaḥ.

draṣṭuṃ prakramamāṇo 'sau sītāmambhonidhes taṭam,
upākraṃstā ''kulaṃ ghoraiḥ kramamāṇair niśācaraiḥ

ātmānamapajānānaḥ śaśa-mātro 'nayad dinam,
jñāsye rātrāviti prājñaḥ pratyajñāsta kriyā-paṭuḥ.

saṃjānānān paridharan rāvaṇā'nucarān bahūn
laṅkāṃ samāviśad rātrau vadamāno'ri-durgamām.

kiṃcin nopāvadiṣṭā 'sau, kenacid vyavadiṣṭa na,
śṛṇvan saṃpravadamānād rāvaṇasya guṇān janāt.

jalpitotkruṣṭa-saṃgīta-pranṛtta-smita-valgitaiḥ
ghoṣasyānvavadiṣṭeva laṅkā putā-kratoḥ puraḥ

aid vipravadamānais tāṃ saṃyuktāṃ brahma-rākṣasaiḥ
tathā'vagiramāṇaiś ca piśācair māmsa-śoṇitam.

yathā-svaṃ saṃgirante sma goṣṭhīṣu svāmino guṇān,
pāna-śauṇḍāḥ pathaḥ kṣībā vṛndairudacaranta ca.

yānaiḥ samacarantā 'nye kuñjarā'śva-rathā''dibhiḥ,
saṃprāyacchanta bandībhiranye puṣpa-phalaṃ śubham.

kopāt kāścit priyaiḥ prattamupāyaṃsata nā''savam,
prema jijñāsamānābhyas tābhyo''śapsata kāminaḥ

prādidṛkṣata no nṛtyaṃ, nā 'śuśrūṣata gāyanān
rāmaṃ susmūrṣamāṇo'sau kapir viraha-duḥkhitam.

anujijñāsatevā'tha laṅkā-darṣanamindunā
tamo'pahavimuktāṃ'śu pūrvasyāṃ diśyudaiyata.

āśuśrūṣan sa maithilyā vārtāṃ harmyeṣu rakṣasām
śīyamāna'ndhakāreṣu samacārīda-śaṅkitaḥ.

śata-sāhasramārakṣaṃ madhyagaṃ rakṣasāṃ kapiḥ
dadarśa, yaṃ kṛtānto'pi mriyetā''sādya bhīṣaṇam,

adhyāsisiṣamāṇe 'tha viyan-madhyaṃ niśā-kare
kāsāṃcakre purī saughairatīvodbhāsibhiḥ sitaiḥ

induṃ caṣaka-saṃkrāntamupāyuṅkta yathā'mṛtam,
payuñjānaḥ priyā vācaḥ samājā'nurato janaḥ

saṃkṣṇuvāna ivotkaṇṭhāmupābhuṅkta surāmalam
jyotsnāyāṃ vigalan-mānas taruṇo rakṣasāṃ gaṇaḥ

madhvapāyayata svacchaṃ sotpalaṃ dayitā'ntike
ātmānaṃ suratā''bhoga-viśrambhotpādanaṃ muhuḥ

abhīṣayanta ye śakraṃ rākṣasā raṇa-paṇḍitāḥ
avismāpayamānas tān kapiroṭīd gṛhād gṛham,

sītāṃ didṛkṣuḥ pracchannaḥ so 'gardhayata rākṣasān,
avañcayata māyāś ca sva-māyābhir naradviṣām,

apalāpayamānasya śatrūṃs tasyā'bhavan matiḥ
"mithyā kārayate cārair ghoṣaṇāṃ rākṣasā'dhipaḥ"

gūhamānaḥ sva-māhātmyamaṭitvā mantri-saṃsadaḥ
nṛbhyo 'pavadamānasya rāvaṇasya gṛhaṃ yayau,

diśo dyotayamānābhir divya-nārībhirākulam
śriyamāyacchamānābhiruttamābhiranuttamām

nityamudyacchamānābhiḥ smarasaṃbhoga-karmasu
jānānābhiralaṃ līlā-kila kiṃcita-vibhramān

svaṃ karma kārayannāste niścinto yā jhaṣa-dhvajaḥ,
svārthaṃ kārayamāṇābhir yūno mada-vimohitān

kāntiṃ svāṃ vahamānābhir yajantībhiḥ sva-vigrahān
netrairiva pibantībhiḥ paśyatāṃ citta-saṃhatīḥ

tā hanūmān parākurvannagamat puṣpakaṃ prati
vimānaṃ mandarasyādreranukurvadiva śriyam.

tasmin kailāsa-saṃkāśāṃ śiraḥ-śṛṅgaṃ bhaja-drumam
abhikṣipantamaikṣiṣṭa rāvaṇaṃ parvata-śriyam

pravahantaṃ sadāmodaṃ suptaṃ parijanā'nvitam
maghone parimṛṣyantamārabhantaṃ paraṃ smare

vyaramat pradhanād yasmāt paritrastaḥ sahasra-dṛk,
kṣaṇaṃ paryaramat tasya darśanān mārutā''tmajaḥ.

upāraṃsīc ca saṃpaśyan vānaras taṃ cikīrṣitāt
ramyaṃ merumivā''dhūta-kānanaṃ śvasanormibhiḥ

dṛṣṭvā dayitayā sākaṃ rahībhūtaṃ daśānanam
nā 'tra sītetyupāraṃsta durmanā vāyu-saṃbhavaḥ.

tataḥ prākāramārohat kṣapāṭānavibodhayan,
nā'yodhayat samartho'pi sītā-darśana-lālasaḥ.

adhyāsīd, "rāghavasyā 'haṃ nāśayeyaṃ kathaṃ śucam,
vaidehyā janayeyaṃ vā kathamānandamuttamam.

dṛṣṭvā rāghava-kāntāṃ tāṃ drāvayiṣyāmi rākṣasān,
tasyā hi darśanāt pūrvaṃ vikramaḥ kārya-nāśa-kṛt.

cintayannitthamuttuṅgaiḥ prāvayantīṃ divaṃ vanaiḥ
aśoka-vanikāmārādapaśyat stabakā''citām.

tāṃ prāviśat kapi-vyāghras tarūna-calayan śanaiḥ
a-trāsayan vana-śayān suptān śākhāsu pakṣiṇaḥ.

avād vāyuḥ śanair yasyāṃ latāṃ nartayamāna-vat
nā''yāsayanta saṃtrastā ṛtavo'nyonya-saṃpadaḥ.

jyotsnā 'mṛtaṃ śaśī vasyāṃ vāpīr vikasitotpalāḥ
apāyayata saṃpūrṇaḥ sadā daśa-mukhā''jñayā.

prādamayanta puṣpeṣuṃ yasyāṃ bandyaḥ samāhṛtāḥ
parimohayamāṇābhī rākṣasībhiḥ samāvṛtāḥ.

yasyāṃ vāsayate sītāṃ kevalaṃ sma ripuḥ smarāt
na tvarocayatā ''tmānaṃ caturo vṛddhi-mānapi

mandāyamāna-gamano haritāyat-taruṃ kapiḥ,
drumaiḥ śakaśakāyadbhir mārutenā ''ṭa sarvataḥ.

asyandannindu-maṇayato, vyarucan kumudā''karāḥ,
aloṭhiṣata vātena prakīrṇaḥ stabakoccayāḥ.

sītā'ntike vivṛtsantaṃ vartsyat-siddhiṃ plavaṅgamam
patatriṇaḥ śubhā mandramānuvānās tvajihladan.

vartiṣyamāṇamātmānaṃ sītā patyurivā 'ntike
udapaśyat tadā tathyair nimittairiṣṭa-darśanaiḥ.

"niravartsyan na ced vārtā sītāyā, vitathaiva naḥ
akalpsyadudyatiḥ sarvā", hanūmānityacintayat.

vṛkṣād vṛkṣaṃ parikrāman rāvaṇād bibhyatīṃ bhṛśam
śatros trāṇama-paśyantīma-dṛśyo janakā''tmajām

tāṃ parājayamānāṃ sa prīte rakṣyāṃ daśā''nanāt
antardadhānāṃ rakṣobhyo malināṃ mlāna-mūrdhajām

rāmādadhīta-saṃdeśo vāyor jātaś cyuta-smitām
prabhavantīmivādityādapaśyat kapi-kuñjaraḥ.

rocamānaḥ ku-dṛṣṭibhyo rakṣobhyaḥ prattavān śriyam
ślāghamānaḥ para-strībhyas tatra''gād rākṣasā'dhipaḥ.

aśapta nihnuvāno 'sau sītāyau smara-mohitaḥ,
dhārayānniva caitasyai vasūni pratyapadyata.

tasyai spṛhayamāṇo 'sau bahu priyamabhāṣata,
sānunītiś ca sītāyai na 'krudhyan, nāpyasūyata.

"saṃkrudhyasi mṛśā kiṃ tvaṃ didṛkṣuṃ māṃ mṛgekṣaṇe !,
īkṣitavyaṃ para-strībhyaḥ sva-dharmo rakṣasāmayam.

śṛṇvadbhyaḥ pratiśṛṇvanti madhyamā bhīru ! nottamāḥ,
gṛṇadbhyo 'nugṛṇantyanye 'kṛtā'rthā, naiva mad-vidhāḥ.

iccha snehena dīvyantī viṣayān bhuvaneśvaram,
saṃbhogāya parikrītaḥ kartāsmi tava nā 'priyam.

āssva sākaṃ mayā saudhe, mā'dhiṣṭhā nir-janaṃ vanam
mā 'dhivātsīr bhuvaṃ, śayyāmadhiśeṣva smarotsukā.

abhinyavikṣathās tvaṃ me yathaivā'vyāhatā manaḥ,
tavā'pyadhyāvasantaṃ māṃ mā rautsīr hṛdayaṃ tathā.

mā 'vamaṃsthā nāmasyantam-kārya-jñe ! jagat-patim,
saṃdṛṣṭe mayi kākutsthama-dhanyaṃ kāmayeta ? kā.

yaḥ payo dogdhi pāṣāṇaṃ, sa rāmād bhūtimāpnuyāt,
rāvaṇaṃ gamaya prītiṃ bodhayantaṃ hitā'hitaṃ.

prīto 'haṃ bhojayiṣyāmi bhavatīṃ bhuvana-trayam,
kiṃ vilāpayase'tyarthaṃ, pārśve śāyaya rāvaṇam.

ājñāṃ kāraya rakṣobhir, mā priyāṇyupahāraya,
kaḥ śakreṇa kṛtaṃ necchedadhimurdhānamañjalim.

vacanaṃ rakṣasāṃ patyuranu kruddhā pati-priyā
pāpā'nuvāsitaṃ sītā rāvaṇaṃ prābravīd vacaḥ

"na bhavānanu rāmaṃ cedupa śūreṣu vā, tataḥ
apavāhya cchalād vīrau kimarthaṃ māmihā 'haraḥ,

"upa-śūraṃ na te vṛttaṃ kathaṃ rātriṃcarā'dhama !
yat saṃpratyapalokebhyo laṅkāyāṃ vasatir bhayāt

ā rāma-darśanāt pāpa ! vidyotasva striyaḥ prati
sad-vṛttānanu dur-vṛttaḥ parastrīṃ jāta-manmathaḥ

abhi dyotiṣyate rāmo bhavantama-cirādiha,
udgūrṇa-bāṇaḥ saṃgrāme yo nārāyaṇataḥ prati.

kuto 'dhiyāsyasi krūra ! nihatas tena patribhiḥ
na sūktaṃ bhavatā 'tyugramatirāmaṃ madoddhata !

pariśeṣaṃ na nāmā 'pi sthāpayiṣyati te vibhuḥ,
api sthāṇuṃ jayed rāmo, bhavato grahaṇaṃ kiyat.

api stūhyapisedhā 'smāṃs tathyamuktaṃ narā'śan !,
api siñceḥ kṛśānau tvaṃ darpaṃ, mayyapi yo 'bhikaḥ.

adhirāme parākrāntamadhikartā sa te kṣayam,"
ityuktvā maithilī tūṣṇīmāsāṃcakre daśānanam.

tataḥ khaḍgaṃ samudyamya rāvaṇaḥ krūra-vigrahaḥ
vaidehīmantarā kruddhaḥ kṣaṇamūce viniśvasan.

"cireṇā 'nuguṇaṃ proktā pratipatti-parāṅmukhī
na māse pratipattāse māṃ cen, martāsi maithili !"

prāyuṅkta rākṣasīr bhīmā mandirāya prativrajan
"bhayāni datta sītāyai sarvā yūyaṃ kṛte mama."

gate tasmin samājagmur bhayāya prati maithilīm
rākṣasyo, rāvaṇa-prītyai krūraṃ cocuralaṃ muhuḥ

"rāvaṇāya namaskuyāḥ, syāt sīte ! svasti te dhruvam
anyathā prātarāśāya kuryāma tvāmalaṃ vayam.

tṛṇāya matvā tāḥ sarvā vadantīs trijaṭā 'vadat
"ātmānaṃ hata durvṛttāḥ ! sva-māṃsaiḥ kurutā 'śanam.

adya sītā mayā dṛṣṭā sūryaṃ candramasā saha
svapne spṛśantī madhyena tanuḥ śyāmā sulocanā.

tās tayā tarjitāḥ sarvā mukhair bhīmā yathā''gatam
yayuḥ suṣupsavas talpaṃ bhīmair vacana-karmabhiḥ

gatāsu tāsu maithilyā saṃjānāno 'nilā''tmajaḥ
āyātena daśā''syasya saṃsthito 'ntarhitaś ciram

ṛṇād baddha ivānmukto viyogena kratu-dviṣaḥ
hetor bodhasya maithilyāḥ prāstāvīd rāma-saṃkathām.

taṃ dṛṣṭvā 'cintayat sītā-"hetoḥ kasyaiṣa rāvaṇaḥ
avaruhya tarorārādaiti vānara-vigrahaḥ

pūrvasmādanya-vad bhāti bhāvād dāśarathiṃ stūvan,
ṛte krauryāt samāyāto māṃ viśvāsayituṃ nu kim ?

itaro rāvaṇādeṣa rāghavā'nucaro yadi,
sa-phalāni nimittāni prāk prabhātāt tato mama.

uttarāhi vasan rāmaḥ samudrād rakṣasāṃ puram
avail lavaṇa-toyasya sthitāṃ dakṣiṇataḥ katham.

daṇḍakān dakṣiṇenā 'haṃ sarito 'drīn vanāni ca
atikramyā 'mbudhiṃ caiva puṃsāmagamamāhṛtā.

pṛthaṅ nabhasvataś caṇḍād vainateyena vā vinā
gantumutsahate neha kaścit kimuta vānaraḥ.

iti cintā-vatīṃ kṛcchrāt samāsādya kapi-dvipaḥ
muktāṃ stokena rakṣobhiḥ proce"'haṃ rāma-kiṅkaraḥ

viprakṛṣṭaṃ mahendrasya na dūraṃ vindhya-parvatāt
nā 'nabhyāśe samudrasya tava mālyavati priyaḥ.

a-saṃprāpte daśa-grīve praviṣṭo 'hamidaṃ vanam
tasmin pratigate draṣṭuṃ tvāmupākraṃsyacetitaḥ

tasmin vadati ruṣṭo 'pi nā 'kārṣaṃ devi ! vikramam
a-vināśāya kāryasya vicinvānaḥ parāparam.

vānareṣu kapiḥ svāmī nareṣvadhipateḥ sakhā
jāto rāmasya sugrīvas tato dūto 'hamāgataḥ

īśvarasya niśāṭānāṃ vilokya nikhilāṃ purīm
kuśalo 'nveṣaṇasyā'hamāyukto dūta-karmaṇi

darśanīya-tamāḥ paśyan strīṣu divyāsvapi striyaḥ
prāpto vyāla-tamān vyasyan bhūjaṅgebhyo 'pi rākṣasān

bhavatyāmutsuko rāmaḥ prasitaḥ saṃgamena te
maghāsu kṛta-nirvāpaḥ pitṛbhyo māṃ vyasarjayat.

ayaṃ maithilyabhijñānaṃ kākutsthasyā 'ṅgulīyakaḥ
bhavatyā smaratā 'tyarthamarpitaḥ sādaraṃ mama.

rāmasya dayamāno 'sāvadhyeti tava lakṣmaṇaḥ,
upāskṛṣātāṃ rājendrāvāgamasyeha, mā trasīḥ.

rāvaṇasyeha rokṣyanti kapayo bhīma-vikramāḥ,
dhṛtyā nāthasva vaidehi !, manyorujjāsayā''tmanaḥ.

rākṣasānāṃ mayi gate rāmaḥ praṇihaniṣyati
prāṇānāmapaṇiṣṭā'yaṃ rāvaṇas tvāmihānayan.

adevīd bandhu-bhogānāṃ, prādevīdātma-saṃpadam,
śata-kṛtvas tavaikasyāḥ smaratyahno raghūttamaḥ.

tavopaśāyikā yāvad rākṣasyaś cetayanti na,
pratisaṃdiśyatāṃ tāvad bhartuḥ śārṅgasya maithili !

puraḥ praveśamāścaryaṃ buddhvā śākhā-mṛgeṇa sā
cūḍā-māṇimabhijñānaṃ dadau rāmasya saṃmatam.

rāmasya śayitaṃ bhuktaṃ jalpitaṃ hasitaṃ sthitam
prakrāntaṃ ca muhuḥ pṛṣṭvā hanūmantaṃ vyasarjayat.

asau dadhadabhijñānaṃ cikīrṣuḥ karma dāruṇam
gāmuko 'pyantikaṃ bhartur manasā 'cintayat kṣaṇam.

"kṛtvā karma yathā''diṣṭaṃ pūrva-kāryā'virodhi yaḥ
karotyabhyadhikaṃ kṛtyaṃ, tamāhur dūtamuttamam.

vaidehīṃ dṛṣṭavān karma kṛtvā 'nyairapi duṣkaram
yaśo yāsyāmyupādātā vārtāmākhyāyakaḥ prabhoḥ.

rākṣasendrasya saṃrakṣyaṃ mayā lavyamidaṃ vanam,"
iti saṃcitya sadṛśaṃ nandanasyā 'bhavak kapiḥ.

rāghavābhyāṃ śivaṃ, dūtas tayorahamiti bruvan
hito bhanajmi rāmasya, kaḥ kiṃ brūte 'tra rākṣasaḥ,

vilulita-puṣpa-reṇu-kapiśaṃ praśānta-kalikā-palāśa-kusumaṃ kusuma-nipāta-vicitra-vasudhaṃ sa-śabda-nipatad drumotka-śakunam
śakuna-nināda-nādi-kakub vilola-vipalāyamāna-hariṇaṃ hariṇa-vilocanā'dhivasatiṃ babhañja pavanā''tmajo ripu-vanam.