Rāvaṇavadha · Chapter 7
tataḥ kartā vanā''kampaṃ vavau varṣā-prabhañjanaḥ,
nabhaḥ pūrayitāraś ca samunnemuḥ payo-dharāḥ.
tarpaṇaṃ prajaniṣṇūnāṃ ṣasyānāma-malaṃ payaḥ
rociṣṇavaḥ sa-visphūrjā mumucur bhinna-vad ghanāḥ
nirākariṣṇavo bhānuṃ divaṃ vartiṣṇavo 'bhitaḥ
alaṃkariṣṇavo bhāntas taḍitvantaś cariṣṇavaḥ
tān vilokyā 'sahiṣṇuḥ san vilalānponmadiṣṇu-vat
vasan mālyavati glāsnū rāmo jiṣṇura-dhṛṣṇu-vat
"bhramī kadamba-saṃbhinnaḥ pavanaḥ śamināmapi
klami-tvaṃ kurute'tyarthaṃ megha-śīkara-śītalaḥ.
saṃjvāriṇeva manasā dhvāntamāyāsinā mayā
drohi khadyota-saṃparki nayanā'moṣi duḥsaham.
kurvanti parisāriṇyo vidyutaḥ paridevinam
abhyāghātibhirāmiśrāś cātakaiḥ parirāṭibhiḥ.
saṃsargī paridāhīva śīto 'pyābhāti śīkaraḥ,
soḍhumākrīḍino 'śakyāḥ śikhinaḥ parivādinaḥ.
etā devānurodhinyo dveṣiṇya iva rāgiṇam
pīḍayanti janaṃ dhārāḥ patantyo 'napakāriṇam.
kūryād yoginamapyeṣa sphūrjā-vān parimohinam
tyāginaṃ sukha-duḥkhasya parikṣepyambhasāmṛtuḥ.
vikatthī yācate prattama-viśrambhī muhur jalam
parjanyaṃ cātakaḥ pakṣī nikṛntanniva mānasam.
pralāpino bhaviṣyanti kadā nvete 'palāṣiṇaḥ."
pramāthino viyuktānāṃ hiṃsakāḥ pāpa-dardurāḥ.
nindako rajaniṃmanyaṃ divasaṃ kleśako niśām
prāvṛṣyanaiṣīt kākutsthaḥ kathaṃcit paridevakaḥ
athopaśarade 'paśyat krauñcānāṃ ceṣṭanaiḥ kulaiḥ
utkaṇṭhā-vardhanaiḥ śubhraṃ ravaṇairambaraṃ tatam.
vilokya dyotanaṃ candraṃ lakṣmaṇaṃ śocano 'vadat
"paśya dandramaṇān haṃsānaravindasamutsukān.
kapiś caṅkramaṇo 'dyāpi nā 'sau bhavati gardhanaḥ,
kurvanti kopanaṃ tārā maṇḍanā gaganasya mām.
nā 'vaityāpyāyitāraṃ kiṃ kamalāni raviṃ kapiḥ
dīpitāraṃ dinā''rambhe nirasta-dhvānta-saṃcayam.
atīte varṣuke kāle, pramattaḥ sthāyuko gṛhe
gāmuko dhruvamadhvānaṃ sugrīvo vālinā gatam.
jalpākībhiḥ sahā ''sīnaḥ strībhiḥ prajavinā tvayā
gatvā lakṣmaṇa ! vaktavyo jayinā niṣṭhuraṃ vacaḥ
śaile viśrayiṇaṃ kṣipramanādariṇamabhyamī
nyāyaṃ paribhavī brūhi pāpama-vyathinaṃ kapim.
spṛhayāluṃ kapiṃ strībhyo nidrāluma-dayālu-vat
śraddhāluṃ bhrāmaraṃ dhāruṃ sadrumadrau vada drutam."
sṛmaro bhaṅgura-prajño gṛhītvā bhāsuraṃ dhanuḥ
viduro jitvaraḥ prāpa lakṣmaṇo gatvarān kapīn.
taṃ jāgarūkaḥ kāryeṣu dandaśūka-ripuṃ kapiḥ
a-kampraṃ mārutir dīpraṃ namraḥ prāveśayad guhām
kamrābhirāvṛtaḥ strībhirāśaṃsuḥ kṣemamātmanaḥ
icchuḥ prasādaṃ praṇayan sugrīvaḥ prāvadan nṛpam.
"ahaṃ svapnak prasādena tava vandārubhiḥ saha
a-bhīruravasaṃ strībhir bhāsurābhirīheśvaraḥ.
vidyan-nāśaṃ raver bhāsaṃ vibhrājaṃ śaśa-lāñchanam
rāma-pratteṣu bhogeṣu nāhamajñāsiṣaṃ rataḥ
eṣa śoka-cchido vīrān prabho ! samprati vānarān
dharā-śaila-samudrāṇāmanta-gān prahiṇomyaham.
rāghavasya tataḥ kāryaṃ kārur vānara-puṅgavaḥ
sarva-vānara-senānāmāśvāgamanamādiśat.
"vayamadyaiva gacchāmo rāmaṃ draṣṭuṃ tvarā'nvitāḥ
kārakā mitra-kāryāṇi sītā-lābhāya", so 'bravīt."
tataḥ kapīnāṃ saṃghātā harṣād rāghava-bhūtaye
pūrayantaḥ samājagmur bhaya-dāyā diśo daśa.
sugrīvā'ntikamāseduḥ sādayiṣyāma ityarim
kariṣyanta ivā'kasmād bhuvanaṃ nir-daśānanam.
kartā 'smi kāryamāyātairebhirityavagamya saḥ
kākutstha-pādapa-cchāyāṃ sīta-sparśāmupāgamat.
kāryaṃ sāra-nibhaṃ dṛṣṭvā vānarāṇāṃ samāgamam
avain nāśaṃ daśā''syasya nirvṛttamiva rāghavaḥ.
tataḥ kapi-samāhārame'kaniścāyamāgatam
upādhyāya'ivā''yāmaṃ sugrīvo'dhyāpipad diśām
sa-jalā'mbho-da-saṃrāvaṃ hanu-mantaṃ sahā'ṅgadam
jāmbavaṃ nīla-sahitaṃ cāru-sandrāvamabravīt
"yāta yūyaṃ yama-śrāyaṃ diśaṃ nāyena dikṣaṇām
vikṣāvas toya-viśrāvaṃ tarjayanto mahodadheḥ
unnāyānadhigacchantaḥ pradrāvair vasudhā-bhṛtām
vanā'bhilāvān kurvantaḥ svecchayā cāru-vikramāḥ
sadodgāra-sugandhīnāṃ phalānāmalamāśitāḥ
utkāreṣu ca dhānyānāmanabhīṣṭa-parigrahāḥ
saṃstāvamiva śṛṇvantaś chandogānāṃ mahādhvare
śiñjitaṃ madhu-lehānāṃ puṣpa-prastāra-śāyinām
ālocayanto vistāramambhasāṃ dakṣiṇodadheḥ
svādayantaḥ phala-rasaṃ muṣṭi-saṃgrāha-pīḍitam.
nyāyyaṃ yad yatra, tat kāryaṃ paryāyeṇā 'virodhibhiḥ,
niśopaśāyaḥ kartavyaḥ phaloccāyaś ca saṃhataiḥ
sītā rakṣo-nikāyeṣu stoka-kāyaiś chalena ca
mṛgyā śatru-nikāyānāṃ vyāvahāsīmanāśritaiḥ
sāṃrāviṇaṃ na kartavyaṃ, yāvan nā''yāti darśanam,
saṃdṛṣṭāyāṃ tu vaidehyāṃ nigrāho vo'rthavānareḥ.
pragrāhairiva pātrāṇāmanveṣyā maithilī kṛtaiḥ
jñātavyā ceṅgitair dhyāyantī rāghavā''gamam.
vedi-vat sa-parigrāhā yajñayaiḥ saṃskṛtā dvijaiḥ
dṛśyā māsa-tamāgahnaḥ prāga-nindita-veśa-bhṛt
nīvāra-phala-mūlā'śānṛṣīnapyatiśerate
yasya guṇā niruddrāvās tāṃ drutaṃ yāta, paśyata.
ucchrāya-vān ghanā''rāvo vānaraṃ jaladā'ravam
dūrā''plāvaṃ hanū-mantaṃ rāmaḥ proce gajā''plavaḥ
"avagrāhe yathā vṛṣṭiṃ prārthayante kṛṣīvalāḥ,
prarthayadhvaṃ tathā sītāṃ, yāta sugrīva-śāsanam
vaṇik pragrāha-vān yadvat kāle carati siddhaye,
deśā'pekṣās tathā yūyaṃ yātā ''dāyā'ṅgulīyakam."
abhijñānaṃ gṛhītvā te samutpetur nabhas-talam
vājinaḥ syandane bhānor vimukta-pragrahā iva.
udak śatavaliṃ koṭyā, suṣeṇaṃ pakṣimāṃ tathā
diśaṃ prāsthāpayad rājā vānarāṇāṃ kṛta-tvaraḥ
prācīṃ tāvadbhira-vyagraḥ kapibhir vinato yayau
a-pragrāhairivā''dityo vājibhir-dūra-pātibhiḥ.
yayur vindhyaṃ śaran-meghaiḥ prāvāraiḥ pravarairiva
pracchannaṃ māruti-praṣṭhāḥ sītāṃ draṣṭuṃ plavaṅgamāḥ
paribhāvaṃ mṛgendrāṇāṃ kurvanto naga-mūrdhasu
vindhye tigmāṃśu-mārgasya ceruḥ paribhavopame.
bhremuḥ śiloccayāṃs tuṅgānutteruratarān nadān
āśaṃsavo lavaṃ śatroḥ sītāyāś ca viniścayam
ādareṇa gamaṃ cakrur viṣamesvapya-saṅghasāḥ
vyāpnuvanto diśo 'nyādān kurvantaḥ sa-vyadhān harīn.
saṃceruḥ sa-hasāḥ kecida,-svanāḥ kecidāṭiṣuḥ
saṃyāma-vanto yati-van, nigadānapare 'mucan.
atha klamāda-niḥkvāṇā narāḥ kṣīṇa-paṇā iva
a-madāḥ sedurekasmin nitambe nikhilā gireḥ.
tataḥ sa-saṃmadās tatra niraikṣanta patatriṇaḥ
guhā-dvāreṇa niryātaḥ samajena paśūniva.
vīnāmupasaraṃ dṛṣṭvā te 'nyonyāpahavā guhām
prāviśannāhava-prajñā āhāvamupalipsavaḥ.
kurvanto havamāptānāṃ pipāsā-vadha-kāṅkṣiṇaḥ
dvāraṃ tamo-ghana-prakhyaṃ guhāyāḥ prāviśan drutam.
tasminnantarghaṇe 'paśyan praghāṇe saudha-sadmanaḥ.
lauhodghana-ghana-skandhā lalitā'paghanāṃ striyam
sā stambaghna-pada-nyāsān vighanendu-sama-dyutiḥ
parighoru-bhujānāha hasantī svāgataṃ kapīn.
piprāyā 'dri-guhopaghnānudghān saṃghasamāgatān
phalair nānā-rasaiś citraiḥ svādu-śītaiś-ca vāribhiḥ
nighā'nigha-taru-cchanne tasmiṃs te labdhrimaiḥ phalaiḥ
tṛptās tāṃ bhrājathu-matīṃ papracchuḥ-"kasya pūriyam."
"rakṣṇaṃ karoṣi kasmāt tvaṃ, yatnenā ''khyāyatāṃ śubhe !
svapne nidhi-vadābhāti tava saṃdarśanaṃ hi naḥ.
tato jaladhi-gambhīrān vānarān pratyavāca sā
"iyaṃ dānava-rājasya pūḥ sṛṣṭir viśvakarmaṇaḥ
jihataś ca sthitiṃ bhindan dānavo'sau jala-dviṣā,
duhitā merusāvarṇerahaṃ nāmnā svayaṃ-prabhā.
jūtimicchatha cet tūrṇaṃ, kīrtiṃ vā pātumātmanaḥ
karomi vā bahir-yūtīn, pidhadhvaṃ pāṇibhirdṛśaḥ"
prajyā-yatī niruddhā'kṣān vidyevā'nuṣṭhita-kriyān
niracikramadicchā-to vānarāṃś caṅkramā-vataḥ.
niṣkramya śikṣayā tasyās trapā-vanto rasā-talāt
jñātvā māsumatikrāntaṃ vyathāmavalalambire.
cintā-vantaḥ kathāṃ cakrurupadhā-bheda-bhīravaḥ
"a-kṛtvā nṛ-pateḥ kāryaṃ pūjāṃ lapsyāmahe katham.
prāyopāsanayā śāntiṃ manvāno vāli-saṃbhavaḥ
yuktvā yogaṃ sthitaḥ śaile vivṛṇvaṃścitta-vedanām
praskandikāmiva prāpto dhyātvā brūte sma jāmbavān
"dhik śālabhañjikā-prakhyān viśayān kalpanā-rucīn,
yāṃ kāriṃ rāja-putro, 'yamanutiṣṭhati, tāṃ kriyām
ahamapyanutiṣṭhāmi" so 'pyuktvaivamupāviśat.
uvāca mārutir vṛddhe saṃnyāsinyatra vānarāt
"ahaṃ paryāyasaṃprāptāṃ kurve prāyopaveśikām
a-bhāve bhavatāṃ yo 'smin jīvet, tasyā'stva-jīvaniḥ,"
ityuktvā sarva evā 'sthur baddhvā yogā''sanāni te.
a-kleśyamasinā 'gnyantaṃ kabandha-vadhamabhyadhuḥ,
dhiṅ naḥ prapatanaṃ ghoraṃ kledā'ntatvama-nātha-vat.
tato manda-gataḥ pakṣī teṣāṃ prāyopaveśanam
aśanīyamivāśaṃsur mahānāyāda-śobhanaḥ
deha-vraścana-tuṇḍā'graṃ taṃ vilokyā 'śubhā''karam
pāpa-gocaramātmānamaśocan vānarā muhuḥ
"jaṭāyuḥ puṇya-kṛt pakṣī daṇḍakāraṇya-sañcaraḥ
kṛtvā rāghava-kāryaṃ yaḥ svarā''rūḍho 'gni-saṃskṛtaḥ
narakasyā 'vatāro 'yaṃ pratyakṣo 'smākamāgataḥ,
a-ceṣṭā yadihā 'nyāyādanenā 'tsyāmahe vayaṃ
hṛdayodaṅka-saṃsthānaṃ kṛtāntā''nāya-sannibham
śarīrā''khana-tuṇḍā'graṃ prāpyā-'muṃ śarma durlabham.
īṣadāḍhyaṅkaro 'pyeṣa na paratrā 'śubha-kriyā,
asmānattumito 'bhyeti pariglāno bubhukṣayā."
saṃprāpya vānarān pakṣī jagāda madhuraṃ vacaḥ
"ke yūyaṃ durupasthāne manasā 'pyadri-mūrdhani.
ātmanaḥ paridevadhve kurvanto rāma-saṃkathām,
samānodaryamasmākaṃ jaṭāyuṃ ca sthuthā ''darāt.
śaṅkā-dhavitra-vacanaṃ pratyūcur vānarāḥ khagam
"vayaṃ śatru-lavitreṣor dūtā rāmasya bhū-pateḥ.
kenā 'pi dauṣkuleyena kulyāṃ māhākulīṃ priyām
hṛtāṃ māhākulīnasya tasya lipsāmahe vayam.
triṃśattamamahar yātaṃ matvā pratyāgamā'vadhim
a-kṛtā'rthā viśīdantaḥ para-lokamupāsmahe.
mriyāmahe, na gacchāmaḥ kauśalyāyani-vallabhām
upalambhyāma-paśyantaḥ kaumārīṃ patatāṃ vara !"
jagāda vānarān pakṣī-"nādhyagīḍhvaṃ dhruvaṃ smṛtim
yūyaṃ saṃkuṭiyuṃ yasmāt kāle 'sminnadhyavasyatha.
nā'yamudvijituṃ kālaḥ svāmi-kāryād bhavādṛśām
hṛta-bhārye cyute rājyād rāmo paryutsuke bhṛśam.
yatnaṃ prorṇavituṃ tūrṇaṃ diśaṃ kuruta dakṣiṇām,
prorṇuvitrīṃ divas tatra purīṃ drakṣyatha kāñcanīm.
laṅkāṃ nāmnā girer mūrdhni rākṣasendreṇa pālitām
nirjitya śakramānītā dadṛśur yāṃ sura-striyaḥ
babhūva yā 'dhiśailendraṃ mṛditvevendra-gocaram
kuṣitvā jagatāṃ sāraṃ saikā śaṅke kṛtā bhuvi.
a-mṛḍitvā sahasrā'kṣaṃ kliśitvā kauśalair nijaiḥ
uditvā 'laṃ ciraṃ yatnāt saikā dhātrā vinirmitā.
muṣitvā dhana-daṃ pāpo yāṃ gṛhītvā ''vasad dviṣan,
tāṃ ruditveva śakreṇa yāta laṅkāmupekṣitām.
viditvā śaktimātmīyāṃ rāvaṇaṃ vijighṛkṣavaḥ
uktaṃ pipṛcchiṣūṇāṃ vo mā sma bhūta suṣupsavaḥ.
nā 'vividiṣumbhyeti sampad rurudiṣuṃ naram,
kiṃ mumuṣiṣu-vad yāta dviṣo nā 'pacikīrṣayā.
bubhutsavo drutaṃ sītāṃ bhutsīdhvaṃ, prabravīmi vaḥ,
mā ca bhuddhvaṃ mṛṣoktaṃ naḥ, kṛṣīḍhvaṃ svāmine hitaṃ
samagadhvaṃ puraḥ śatror, modayadhvaṃ raghūttamam,
nopāyadhvaṃ bhayaṃ, sītāṃ nopāyaṃsta daśānanaḥ.
tataḥ prāsthiṣatā 'drīndraṃ mahendraṃ vānarā drutam
sarve kilakilāyanto, dhairyaṃ cā''dhiṣatā 'dhikam.
nikuñje tasya vartitvā ramye prakṣveditāḥ param
maṇi-ratnā'dhiśayitaṃ pratyudaikṣanta toya-dhim
a-marṣitamiva ghnantaṃ taṭā'drīn malilormibhiḥ
śriyā samagraṃ dyutitaṃ madeneva praloṭhitam
pūtaṃ śītair nabhasvadbhir granthitveva sthitaṃ rucaḥ
gumphitveva nirasyantaṃ taraṅgān sarvato muhuḥ
vañcitvā 'pyambaraṃ dūraṃ svasmiṃs tiṣṭhantamātmani
tṛṣitvevā 'niśaṃ svādu pibantaṃ saritāṃ payaḥ
dyutitvā śaśinā naktaṃ raśmibhiḥ parivardhitam
meror jetumivā ''bhogamuccair didyotiṣuṃ muhuḥ.
vilokya saliloccayānadhi-samudramabhraṃlihān bhraman-makara bhīṣaṇaṃ samadhigamya cā 'dhaḥ payaḥ
gamā''gama-sahaṃ drutaṃ kapi-vṛṣāḥ paripraiṣayan gajendra-guru-vikramaṃ taru-mṛgottamaṃ mārutim.
Original text: Rāvaṇavadha (= Bhaṭṭikāvya) · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0