Rāvaṇavadha · Chapter 5
nirākariṣṇū vartiṣṇū vardhiṣṇū parato raṇam
utpatiṣṇū sahiṣṇū ca ceratuḥ khara-dūṣaṇau.
tau khaḍga-musala-prāsa-cakra-bāṇa-gadā-karau
akārṣṭāmāyudha-cchāyaṃ rajaḥ-santamase raṇe.
atha tīkṣṇā''yasair bānairadhi-marma raghūttamau
vyādhaṃ vyādhama-mūḍhau tau yama-sāc-cakratur dviṣau.
hata-bandhur jagāmā 'sau tataḥ śūrpa-ṇakhā vanāt
pāre-samudraṃ laṅkāyāṃ vasantaṃ rāvaṇāṃ patim.
saṃprāpya rākṣasa-sabhaṃ cakranda krodha-vihvalā,
nāma-grāmamarodīt sā bhrātarau rāvaṇā'ntike.
"daṇḍakānadhyavāttāṃ yau vīra ! rakṣaḥ-prakāṇḍakau,
nṛbhyāṃ saṃkhye'kṛśātāṃ tau sa-bhṛtyau bhūmi-vardhnau.
vigrahas tava śakreṇa bṛhaspati-purodhasā
sārdhaṃ kumāra-senānyā, śūnyaś cā'sīti ko nayaḥ
yadyahaṃ nātha ! nā 'yāsyaṃ vi-nāsā hata-bāndhavā,
nā 'jñāsyas tvamidaṃ sarvaṃ pramādyaṃś cāra-dur-balaḥ.
kariṣyamāṇaṃ vijñeyaṃ kāryaṃ, kiṃ nu kṛtaṃ paraiḥ,
apakāre kṛte 'pyajño vijigīṣur na vā bhavān.
vṛtas tvaṃ pātre-samitaiḥ khaṭvā''rūḍhaḥ pramāda-vān
pāna-śauṇḍaḥ śriyaṃ netā nā 'tyantīna-tvamunmanāḥ
adhvareṣvagnicitvatsu somasutvata āśramān
attuṃ mahendriyaṃ bhāgameti duścyavano 'dhunā,
āmikṣīyaṃ dadhi-kṣīraṃ puroḍāśyaṃ tathauṣadham
havir haiyaṅgavīnaṃ ca nā'pyupaghnanti rākṣasāḥ
yuva-jānir dhanuś-pāṇir bhūmi-ṣṭhaḥ kha-vicāriṇaḥ
rāmo yajña-druho hanti kāla-kalpa-śilīmukhaḥ
māṃsānyoṣṭhā'valopyāni sādhanīyāni devatāḥ
aśnanti, rāmād rakṣāṃsi bibhyaśruvate diśaḥ
kuru buddhiṃ kuśā'griyāmanukāmīna-tāṃ tyaja,
lakṣmīṃ paramparīṇāṃ tvaṃ putra-pautrīṇa-tāṃ naya.
sahāya-vanta udyuktā bahavo nipuṇāś ca yām
śriyamāśāsate, lolāṃ tāṃ haste-kṛtya mā śvasīḥ
lakṣmīḥ puṃ-yogamāśaṃsuḥ kulaṭeva kutūhalāt
antike 'pi sthitā patyuś chalenā'nyaṃ nirīkṣate.
yoṣid-vṛndārikā tasya dayitā haṃsa-gāminī
dūrvā-kāṇḍamiva śyāmā nyagrodha-parimaṇḍalā.
nā''syaṃ paśyati yas tasyā, niṃste danta-cchadaṃ na vā,
saṃśṛṇoti na coktāni, mithyā''sau nihitendriyaḥ.
sāro 'sāvindriyā'rthānāṃ, yasyā 'sau tasya nandathuḥ,
talpe kāntā'ntaraiḥ sārdhaṃ manye 'haṃ dhiṅ nimajjathum.
na taṃ paśyāmi, yasyā 'sau bhaven nodejayā mateḥ
trailokyenā'pi vindas tvaṃ tāṃ krītvā sukṛtī bhava.
naivendrāṇī, na rudrāṇī, na mānavī na rohiṇī,
varuṇānī na, nā 'gnāyī tasyāḥ sīmantinī samā."
pratyūce rākṣasendras tām "āśvasihi, bibheṣi kim,
tyaja naktañcari ! kṣobhaṃ, vācāṭe ! rāvaṇo hyaham.
māmupāsta didṛkṣā-vān yāṣṭīka-vyāhato hariḥ
ājñā-lābhonmukho dūrāt kākṣeṇā 'nādarekṣitaḥ
virugṇo-dagra-ghārā'gnaḥ kuliśo mama vakṣasi
a-bhinnaṃ śata-dhā ''tmānaṃ manyate balinaṃ balī.
kṛtvā laṅkādrumā''lānamahamairāvataṃ gajam
bandhane 'nupayogi-tvān nataṃ tṛṇa-vadatyajam.
āhopuruṣikāṃ paśya mama, sad-ratna-kānti-bhiḥ
dhvastā'ndhakāre 'pi pure pūrṇendoḥ sannidhiḥ sadā.
hṛta-ratnaś cyutodyogo rakṣobhyaḥ kara-do divi
pūtakratāyīmabhyeti sa-trapaḥ kiṃ na gotra-bhit.
a-tulya-mahasā sārdhaṃ rāmeṇa mama vigrahaḥ
trapā-karas, tathāpyeṣa yatiṣye tad-vinigrahe."
utpatya khaṃ daśa-grīvo mano-yāyī śitā'stra-bhṛt
samudra-savidhā''vāsaṃ mārīcaṃ prati cakrame.
sampatya tat-sanīḍe-sau taṃ vṛttāntamaṣiṣravat,
trasnunā'tha śrutā'rthena tenā'gādi daśā''nanaḥ.
"antardhatsva raghu-vyāghrāt tasmāt tvaṃ rākṣaseśvara !,
yo raṇne durupasthāno hasta-rodhaṃ dadhad dhanuḥ,
bhavantaṃ kārtavīryo yo hīna-sandhimacīkarat,
jigāya tasya hantāraṃ sa rāmaḥ sārvalaukikam.
yamā''sya-dṛśvarī tasya tāḍakā vetti vikramam.
śūraṃ-manyo raṇāc cā'haṃ nirastaḥ siṃha-nardinā.
na tvaṃ tenā 'nvabhāviṣṭhā, nā 'nvabhāvi tvayā 'pyasau,
anubhūto mayā cā 'sau, tena cā 'nvabhaviṣyaham,
adhyaṅ śastra-bhṛtāṃ rāmo, nyañcas taṃ prāpya mad-vidhāḥ,
sa kanyā-śulkamabhanaṅ mithilāyāṃ makhe dhanuḥ
saṃ-vittaḥ saha-yudhvānau tac-chaktiṃ khara-dūṣaṇau,
yajvānaś ca sa-sutvāno, yānagopīn makheṣu saḥ.
sukha-jātaḥ surā-pīto nṛ-jagdho mālya-dhārayaḥ
adhi-laṅkaṃ striyo dīvya, mā ''rabdhā bali-vigraham."
taṃbhītaṃ-kāramākruśya rāvaṇaḥ pratyabhāṣata
"yāta-yāmaṃ vijitavān sa rāmaṃ yadi, kiṃ tataḥ
aghāni tāḍakā tena lajjā-bhaya-vibhūṣaṇā,
strī-jane yadi tac chlāghyaṃ, dhig lokaṃ kṣudra-mānasam.
yad gehe-nardinamasau śarair bhīrumabhāyayat
ku-brahma-yajña-ke rāmo bhavantaṃ, pauruṣaṃ na tat.
cira-kāloṣitaṃ jīrṇaṃ kīṭa-niṣkuṣitaṃ dhanuḥ
kiṃ citraṃ yadi rāmeṇa bhagnaṃ kṣatriya-kā'ntike.
vana-tāpasa-ke vīrau vipakṣe galitā''darau
kiṃ citraṃ yadi sā'vajñau mamratuḥ khara-dūṣaṇau.
tvaṃ ca bhīruḥ su-durbuddhe ! nityaṃ śaraṇa-kāmyasi,
guṇāṃś cā'pahnuṣe'smākaṃ, stauṣi śatrūṃś ca naḥ sadā.
śīrṣac-chedyamato'haṃ tvā karomi kṣiti-vardhanam,
kārayiṣyāmi vā kṛtyaṃ vijighṛkṣur vanaukasau.
tamudyata-niṣātā'siṃ pratyuvāca jijīviṣuḥ
mārīco 'nunayaṃs trāsād "abhyamitryo bhavāmi te.
harāmi rāma-saumitrī mṛgo bhūtvā mṛga-dyuvau,
udyogamabhyamitrīṇo yatheṣṭaṃ tvaṃ ca saṃ-tanu."
tataś citrīyamāṇo 'sau hema-ratna-mayo mṛgaḥ
yathāmukhīnaḥ sītāyāḥ pupluve bahu lobhayan.
tenā 'dudyūṣayad rāmaṃ mṛgeṇa mṛga-locanā
maithilī vipuloraskaṃ prāvuvūrṣur mṛgā'jinam.
yoga-kṣema-karaṃ kṛtvā sītāyā lakṣmaṇaṃ tataḥ
mṛgasyā'nupadī rāmo jagāma gaja-vikramaḥ
sthāyaṃ sthāyaṃ kvacid yāntaṃ krāntvā krāntvā sthitaṃ kvacit
vīkṣamāṇo mṛgaṃ rāmaś citra-vṛttiṃ visiṣmiye.
ciraṃ kliśitvā marmā-vid rāmo vilubhita-plavam
śabdāyamānamavyātsīt bhaya-daṃ kṣaṇadā-caram.
śrutvā visphūrjathu-prakhyaṃ ninādaṃ paridevinī
matvā kaṣṭa-śritaṃ rāmaṃ saumitriṃ gantumaijihat.
"eṣa prāvṛṣi-jā'mbho-da- nādī bhrātā virauti te,
jñāteyaṃ kuru saumitre ! bhayāt trāyasva rāghavam."
"rāma-saṃghuṣitaṃ naitan, mṛgasyaiva vivañciṣoḥ
rāma-svanita-saṅkāśaḥ svān", ityavadat sa tām.
"āpyāna-skandha-kaṇṭhāṃ'saṃ ruṣitaṃ sahituṃ raṇe
prorṇuvantaṃ diśo bāṇaiḥ kākutsthaṃ bhīru ! kaḥ kṣamaḥ
dehaṃ bibhnakṣura-strā'gnau mṛgaḥ prāṇair dideviṣan
jyā-ghṛṣṭa-kaṭhinā'ṅguṣṭhaṃ rāmamāyān mumūrṣayā.
śatrūn bhīṣayamāṇaṃ taṃ rāmaṃ vismāpayeta kaḥ,
mā sma bhaiṣīs, tvayā 'dyaiva kṛtā'rtho drakṣyate patiḥ"
"yāyās tvamiti kāmo me, gantumutsahase na ca,
icchuḥ kāmayituṃ tvaṃ mām", ityasau jagade tayā.
mṛṣodyaṃ pravadantīṃ tāṃ satya-vadyo raghūttamaḥ
niragāt "śatru-hastaṃ tvaṃ yāsyasī"ti śapan vaśī.
gate tasmin, jala-śuciḥ śuddha-dan rāvaṇaḥ śikhī
jañjapūko 'kṣa-mālā-vān dhārayo mṛdalābunaḥ
kamaṇḍalu-kapālena śirasā ca mṛjā-vatā
saṃvastrya lākṣike vastre mātrāḥ saṃbhāṇḍya daṇḍa-vān
adhīyannātma-vid vidyāṃ dhārayan maskari-vratam
vadan bahvaṅguli-sphoṭaṃ bhrū-kṣepaṃ ca vilokayan
saṃdidarśayiṣuḥ sāma nijuhnūṣuḥ kṣapāṭa-tām
caṃkramā-vān samāgatya sītāmūce"sukhābhava."
sāyaṃ-tanīṃ tithi-praṇyaḥ paṅkajānāṃ divā-tanīm
kāntiṃ kāntyā sadā-tanyā hrepayantī śuci-smitā.
kā tvamekākinī bhīru ! niranvaya-jane vane,
kṣudhyanto 'pyaghasan vyālās tvāma-pālāṃ kathaṃ na vā.
hṛdayaṃ-gama-mūrtis tvaṃ subhagaṃ-bhāvukaṃ vanam
kurvāṇā bhīmamapyetad vadā 'bhyaiḥ kena hetunā.
sukṛtaṃ priya-kārī tvaṃ kaṃ harasyupatiṣṭhase,
puṇya-kṛc cāṭu-kāras te kiṅkaraḥ surateṣu kaḥ.
pari-paryudadhe rūpamā-dyu-lokāc ca dur-labham.
bhāvatkaṃ dṛṣṭavatsvetadasmāsvadhi su-jīvitam.
āpīta-madhukā bhṛṅgaiḥ sudivevā'ravindinī
sat-parimala-lakṣmīkā nā '-puṃskā'sīti me matiḥ.
mithyaiva śrīḥ śriyaṃ-manyā, śrīman-manyo mṛṣā hariḥ,
sākṣāt-kṛtyā'bhimanye'haṃ tvāṃ harantīṃ śriyaṃ śriyaḥ
nodakaṇṭhiṣyatā 'tyarthaṃ, tvāmaikṣiṣyata cet smaraḥ,
khelāyannaniśaṃ nāpi sajūḥ-kṛtya ratiṃ vaset,
valgūyantīṃ vilokya tvāṃ strī na mantūyatīha kā,
kāntiṃ nā'bhimanāyeta ko vā sthāṇu-samo 'pi te.
duḥkhāyate janaḥ sarvāh, sa evaikaḥ sukhāyate,
yasyotsukāyamānā tvaṃ na pratīpāyase'ntike.
kaḥ. paṇḍitāyamānas tvā- mādāyā''miṣa-sannibhām
trasyan vairāyamāṇebhyaḥ śūnyamanvavasad vanam."
ojāyamānā tasyā 'rdhyaṃ praṇīya janakā''tmajā
uvāca daśamūrdhānaṃ sā''darā gadgadaṃ vacaḥ
"mahā-kulīna aikṣvāke vaṃśe dāśarathir mama
pituḥ priyaṃ-karo bhartā kṣemaṃ-kāras tapasvinām.
nihantā vaira-kārāṇāṃ satāṃ bahu-karaḥ sadā
pāraśvadhika-rāmasya śakteranta-karo raṇe
adhvareṣviṣṭināṃ pātā pūrtī karmasu sarvadā
pitur niyogād rāja-tvaṃ hitvā yo'bhyāgamad vanam
pitatri-kroṣṭu-juṣṭāni rakṣāṃsi bhaya-de vane
yasya bāṇa-nikṛttāni śreṇī-bhūtāni śerate.
dīvyamānaṃ śitān bāṇānasyamānaṃ mahā-gadāḥ
nighnānaṃ śātravān rāmaṃ kathaṃ tvaṃ nā'vagacchasi.
bhrātari nyasya yāto māṃ mṛgāvin mṛgayāmasau,
eṣituṃ preṣito yāto mayā tasyā 'nu-jo vanam
athā ''yasyan kaṣāyā'kṣaḥ syanna-sveda-kaṇolbaṇaḥ
saṃdarṣitā''ntarākūtas tāmavādīd daśānanaḥ,
"kṛte kāniṣṭhineyasya jyaiṣṭhineyaṃ vivāsitam
ko nagna-muṣita-prakhyaṃ bahu manyeta rāghavam.
rākṣasān baṭu-yajñeṣu piṇḍī-śūrān nirastavān
yadyasau kūpa-māṇḍūki ! tavaitāvati kaḥ smayaḥ
mat-parākrama-saṃkṣipta-rājya-bhoga-paricchadaḥ
yuktaṃ mamaiva kiṃ vaktuṃ daridrāti yathā hariḥ
nir-laṅko vimadaḥ svāmī dhanānāṃ hṛta-puṣpakaḥ
adhyāste 'ntar-giraṃ yasmāt, kas tan nā 'vaiti kāraṇam.
bhinna-nauka iva dhyāyan mat-to bibhyad yamaḥ svayam
kṛṣṇi-mānaṃ dadhānena mukhenā ''ste nirudyatiḥ
samudropatyakā haimī parvatā'dhityakā purī
ratna-pārāyaṇaṃ nāmnā laṅketi mama maithili !
āvāse sikta-saṃmṛṣṭe gandhais tvaṃ lipta-vāsitā
ārpitoru-sugandhi-srak tasyāṃ vasa mayā saha.
saṃgaccha pauṃsni ! straiṇaṃ māṃ yuvānaṃ taruṇī śubhe !
rāghavaḥ proṣya-pāpīyān, jahīhi tama-kiṃ-canam.
aśnīta-pibatīyantī prasitā smara-karmaṇi
vaśe-kṛtya daśa-grīvaṃ modasva vara-mandire.
mā sma bhūr grāhiṇī bhīru ! gantumutsāhinī bhava,
udbhāsinī ca bhūtvā me vakṣaḥsaṃmārdinī bhava."
tāṃ prātikūlikīṃ matvā jihīrṣur bhīma-vigrahaḥ
bāhūpapīḍamāśliṣya jagāhe dyāṃ niśā-caraḥ
trasyantīṃ tāṃ samādāya yato rātriṃ-carā''layam
tūṣṇīṃ-bhūya bhayādāsāṃcakrire mṛgapakṣiṇaḥ
uccai rārasyamānāṃ tāṃ kṛpaṇāṃ rāma-lakṣmaṇau
jaṭāyuḥ prāpa pakṣīndraḥ paruṣaṃ rāvaṇaṃ vadan.
"dviṣan ! vane-carā'gryāṇāṃ tvamādāya-caro vane
agre-saro jaghanyānāṃ mā bhūḥ pūrva-saro mama.
yaśas-kara-samācāraṃ khyātaṃ bhūvi dayā-karam
piturvākya-karaṃ rāmaṃ dhik tvāṃ dunvantama-trapam
ahamanta-karo nūnaṃ dhvāntasyeva divā-karaḥ
tava rākṣasa ! rāmasya neyaḥ karma-karopamaḥ
satāmaruṣ-karaṃ pakṣī vaira-kāraṃ narā'śinam
hantuṃ kalaha-kāro'sau śabda-kāraḥ papāta kham.
dhunvan sarva-pathīnaṃ khe vitānaṃ pakṣayorasau
māṃsa-śoṇita-saṃdarśaṃ tuṇḍa-ghātamayudhyata.
na bibhāya, na jihrāya, na caklāma, na vivyathe
āghnāno vidhyamāno vā raṇān nivavṛte na ca.
piśāca-mukha-dhaureyaṃ sa-cchatra-kavacaṃ ratham
yudhi kad-ratha-vad bhīmaṃbabhañja dhvaja-śālinam
saṃtrāsayāṃcakārā'riṃ, surān piprāya paśyataḥ,
sa tyājayāṃcakārā'riṃ sītāṃ viṃśati-bāhunā.
a-sīto rāvaṇaḥ kāsāṃcakre śastrair nirākulaḥ,
bhūyas taṃ bhedikāṃcakre nakha-tuṇḍā''yudhaḥ kha-gaḥ.
hantuṃ krodha-vaśādīhāṃcakrāte tau paraspasam,
na vā palāyāṃcakre vir dayāṃcakre na rākṣasaḥ.
upāsāṃcakrire draṣṭuṃ deva-gandharva-kinnarāḥ,
chalena pakṣau lolūyāṃcakre kravyāt patatriṇaḥ
praluṭhitamavanau vilokya kṛttaṃ daśa-vadanaḥ kha-carottamaṃ prahṛṣyan
ratha-varamadhiruhya bhīma-dhuryaṃ sva-puramagāt parigṛhya rāma-kāntām.
Original text: Rāvaṇavadha (= Bhaṭṭikāvya) · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0