Ratnagotravibhāga · Chapter 6
4. caturthaḥ paricchedaḥ
uktā vimalā buddhaguṇāḥ / tatkarma jinakriyedānīṃ vaktavyā / sā punaranābhogataścāpraśrabdhitaśca samāsato dvābhyāmākarābhyā pravartata iti /
anantaramanābhogāpraśrabdha buddhakāryamārabhya dvau ślokau /
vineyadhātau vinayābhyupāye vineyadhātorvinayakriyāyām /
taddeśakāle gamane ca nityaṃ vibhoranābhogata eva vṛttiḥ
kṛtsnaṃ niṣpādya yānaṃ pravaraguṇagaṇajñānaratnasvagarbhaṃ
puṇyajñānārkaraśmipravisutavipulānantamadhyāmbarābham /
buddhatvaṃ sarvasattve vimalaguṇanidhiṃ nirviśiṣṭaṃ vilokya
kleśajñeyābhrajālaṃ vidhamati karuṇā vāyubhūtā jinānām
etayoryathākramaṃ dvābhyāmaṣṭābhiśca ślokaiḥ piṇḍārtho veditavyaḥ /
yasya yena ca yāvacca yadā ca vinayakriyā /
tadvikalpodayābhāvādanābhogaḥ sadā muneḥ
yasya dhātorvineyasya yenopāyena bhūriṇā /
yā vinītikriyā yatra yadā taddeśakālayoḥ
niryāṇe tadupastambhe tatphale tatparigrahe /
tadāvṛttau taducchittipratyaye cāvikalpataḥ
( Rgv 99 ) bhūmayo daśa niryāṇaṃ taddhetuḥ saṃbhṛtidvayam /
tatphalaṃ paramā bodhirbodheḥ sattvaḥ parigrahaḥ
tadāvṛtiraparyantakleśopakleśavāsanāḥ /
karuṇā tatsamudghātapratyayaḥ sārvakālikaḥ
sthānāni veditavyāni ṣaḍetāni yathākramam /
mahodadhiravivyomanidhānāmbudavāyuvat
jñānāmbuguṇaratnatvādagrayānaṃ samudravat /
sarvasattvopajīvyatvāt saṃbhāradvayamarkavat
vipulānantamadhyatvādbodhirākāśadhatuvat /
samyaksaṃbuddhadharmatvāt sattvadhāturnidhānavat
āgantuvyāptyaniṣpa ttestatsaṃkleśo 'bhrarāśivat /
tatkṣiṃptipratyupasthānāt karuṇodvṛttavāyuvat
parādhikāraniryāṇāt sattvātmasamadarśanāt /
kṛtyāparisamāpteśca kriyāpraśrabdhirā bhavāt
yadanutpādānirodhaprabhāvitaṃ buddhatvamityuktaṃ tatkathamihāsaṃskṛtādapravṛttilakṣaṇādbuddhatvādanābhogāpratipraśrabdhamā lokādavikalpaṃ buddhakārya pravartata iti / buddhamāhātmyadharmatāmārabhya vimatisaṃdehajātānāmacintyabuddhaviṣayādhimuktisaṃjananārtha tasya māhātmye ślokaḥ /
śakradundubhivan meghabrahmārkamaṇiratnavat /
pratiśrutirivākāśapṛthivīvat tathāgataḥ
( Rgv 100 ) asya khalu sūtrasthānīyasya ślokasya yathākramaṃ pariśiṣṭena granthena vistaravibhāganirdeśo veditavyaḥ /
śakrapratibhāsatvāditi /
viśuddhavaiḍūryamayaṃ yathedaṃ syānmahītalam /
svacchatvāttatra dṛśyeta devendraḥ sāpsarogaṇaḥ
prāsādo vaijayantaśca tadanye ca divaukasaḥ /
tadvimānāni citrāṇi tāśca divyā vibhūtayaḥ
atha nārīnaragaṇā mahītalanivāsinaḥ /
pratibhāsaṃ tamālokya praṇidhiṃ kuryurīdṛśam
adyaiva na cirādevaṃ bhavemastridaśeśvarāḥ /
kuśalaṃ ca samādāya varteraṃstadavāptaye
pratibhāso 'yamityevamavijñāyāpi te bhuvaḥ /
cyutvā divyupapadyeraṃstena śuklena karmaṇā
pratibhāsaḥ sa cātyantamavikalpo nirīhakaḥ /
evaṃ ca mahatārthena bhuvi syātpratyupasthitaḥ
tathā śraddhādivimale śraddhādiguṇabhāvite /
sattvāḥ paśyanti saṃbuddhaṃ pratibhāsa svacetasi
lakṣaṇavyañjanopetaṃ vicitreryāpathakriyam /
caṅkramyamāṇaṃ tiṣṭhantaṃ niṣaṇṇaṃ śayanasthitam
( Rgv 101 ) bhāṣamāṇaṃ śivaṃ dharma tūṣṇīṃbhūtaṃ samāhitam /
citrāṇi prātihāryāṇi darśayantaṃ mahādyutim
taṃ ca dṛṣṭvābhiyujyante buddhatvāya spṛhānvitāḥ /
taddhetuṃ ca samādāya prāpnuvantīpsitaṃ padam
pratibhāsaḥ sa cātyantamavikalpo nirīhakaḥ /
evaṃ ca mahatārthena lokeṣu pratyupasthitaḥ
svacittapratibhāso 'yamiti naivaṃ pṛthagjanāḥ /
jānantyatha ca tatteṣāmavandhyaṃ bimbadarśanam
taddhi darśanamāgamya kramādasminnaye sthitāḥ /
saddharmakāyaṃ madhyasthaṃ paśyanti jñānacakṣuṣā
bhūryadvatsyāt samantavyapagataviṣamasthānāntaramalā
vaiḍūryaspaṣṭaśubhrā vimalamaṇiguṇā śrīmatsamatalā /
śuddhatvāttatra bimbaṃ surapatibhavanaṃ māhendramarutām
utpadyeta krameṇa kṣitiguṇavigamādastaṃ punariyāt
tadbhāvāyopavāsavrataniyamatayā dānādyabhimukhāḥ
puṣpādīni kṣipeyuḥ praṇihitamanaso nārīnaragaṇāḥ /
vaiḍūryasvacchabhute manasi munipaticchāyādhigamane
citrāṇyutpādayanti pramuditamanasastadvajjinasutāḥ
yathaiva vaiḍūryamahītale śucau surendrakāyapratibimbasaṃbhavaḥ /
tathā jagaccittamahītale śucau munīndrakāyapratibimbasaṃbhavaḥ
( Rgv 102 ) bimbodayavyayamanāvilatāvilasvacittapravartanavaṃśājjagati pravṛttam /
lokeṣu yadvadavabhāsamupaiti bimbaṃ tadvanna tatsaditi nāsaditi prapaśyet
devadundubhivaditi /
yathaiva divi devānāṃ pūrvaśuklānubhāvataḥ /
yatnasthānamanorūpavikalparahitā satī
anityaduḥkhānairātmyaśāntaśabdaiḥ pramādinaḥ /
codayatyamarān sarvānasakṛddevadundubhiḥ
vyāpya buddhasvaraṇaivaṃ vibhurjagadaśeṣataḥ /
dharma diśati bhavyebhyo yatnādirahito 'pi san
devānāṃ divi divyadundubhiravo yaidvat svakarmodbhavo
dharmodāharaṇaṃ munerapi tathā loke svakarmodbhavam /
yatnasthānaśarīracittarahitaḥ śabdaḥ sa śāntyāvaho
yadvat tadvadṛte catuṣṭayamayaṃ dharmaḥ sa śāntyāvahaḥ
saṃgrāmakleśavṛttāvasurabalajayakrīḍāpraṇudanaṃ
dundubhyāḥ śabdahetuprabhavamabhayadaṃ yadvat surapure /
sattveṣu kleśaduḥkhapramathanaśamanaṃ mārgottamavidhau
dhyānārūpyādihetuprabhavamapi tathā loke nigaditam
kasmādiha dharmadundubhirevādhikṛtā na tadanye divyāstūryaprakārāḥ / te 'pi hi divaukasāṃ pūrvakṛtakuśalakarmavaśādaghaṭṭitā eva divyaśravaṇamanoharaśabdamanuruvanti / ( Rgv 103 ) taistathāgataghoṣasya catuḥprakāraguṇavaidharmyāt / tatpunaḥ katamat / tadyathā prādeśikatvamahitatvamasukhatvamanairyāṇikatvamiti / dharmadundubhyāḥ punaraprādeśikatvamaśeṣapramattadevagaṇasaṃcodanatayā ca tatkālānatikramaṇatayā ca paridīpitam / hitatvamasurādiparacakropadravabhayaparitrāṇatayā cāpramādasaṃniyojanatayā ca / sukhatvamasatkāmaratisukhavivecanatayā ca dharmārāmaratisukhopasaṃharaṇatayā ca / nairyāṇikatvamanityaduḥkhaśūnyānātmaśabdoccāraṇatayā ca sarvopadravopāyāsopaśāntikaraṇatayā ca paridīüpitam / ebhiḥ samāsataścaturbhirākārairdharmadundubhisādharmyeṇa buddhasvaramaṇḍalaṃ viśiṣyata iti / buddhasvaramaṇḍalaviśeṣaṇaślokaḥ /
sārvajanyo hitasukhaḥ prātihāryatrayānvitaḥ /
munerghoṣo yato divyatūryebhyo 'to viśiṣyate
eṣāṃ khalu caturṇāmākārāṇāṃ yathāsaṃkhyameva caturbhiḥ ślokaḥ samāsanirdeśo veditavyaḥ /
śabdā mahānto divi dundubhīnāṃ kṣitisthiteṣu śravaṇaṃ na yānti /
saṃsārapātālagateṣu loke saṃbuddhatūryasya tu yāti śabdaḥ
bahvyo 'marāṇāṃ divi tūryakoṭyo nadanti kāmajvalanābhivṛddhau /
ekastu ghoṣaḥ karuṇātmakānāṃ duḥkhāgnihetupraśampravṛttaḥ
śubhā manojñā divi tūryanisvanā bhavanti cittoddhativṛddhihetavaḥ /
( Rgv 104 ) tathāgatānāṃ tu rutaṃ mahātmanāṃ samādhicittārpaṇabhāvavācakam
samāsato yatsukhakāraṇaṃ divi kṣitāvanantāsvapi lokadhātuṣu /
aśeṣalokaspharaṇāvabhāsanaṃ praghoṣamāgamya tadapyudāhṛtam
kāyavikurvitena daśadigaśeṣalokadhātuspharaṇamṛddhiprātihāryamiti sūcitam / cetaḥparyāyajñānena tatparyāpannaṃ sarvasattvacittacaritagahanāvabhāsanamādeśanāprātihāryam / vāgghoṣodāharaṇena nairyāṇikīṃ pratipadamārabhya tadavavādānuśāsanamanuśāsti prātihāryam / ityevamavyāhatagaterākāśadhātuvadaparicchinnavartino 'pi buddhasvaramaṇḍalasya yanna sarvatra sarvaghoṣopalabdhiḥ prajāyate na tatra buddhasvaramaṇḍalasyāparādha iti / pratyāyanārthamatatprahitānāmātmāparādhe ślokaḥ /
yathā sūkṣmān śabdānanubhavati na śrotravikalo
na divyaśrotro 'pi śravaṇapathamāyānti nikhilam /
tathā dharmaḥ sūkṣmaḥ paramanipuṇajñānaviṣayaḥ
prayātyekeṣāṃ tu śravaṇapathamavilaṣṭamanasām // 41
meghavaditi /
prāvṛṭkāle yathā meghaḥ pṛthivyāmabhivarṣati /
vāriskandhaṃ nirābhogo nimittaṃ sasyasaṃpadaḥ
( Rgv 105 ) karuṇāmbudatastadvat saddharmasalilaṃ jinaḥ /
jagatkuśalasasyeṣu nirvikalpaṃ pravarṣati
loke yathā kuśalakarmapathapravṛtte varṣanti vāyujanitaṃ salilaṃ payodāḥ /
tadvat kṛpānilajagatkuśalābhivṛddheḥ saddharmavarṣamabhivarṣati buddhameghaḥ
bhaveṣu saṃvitkaruṇāvabhṛtkaḥ kṣarākṣarāsaṅganabhastalasthaḥ /
samādhidhāraṇyamalāmbugarbho munīndrameghaḥ śubhasasyahetuḥ
bhājanavimātratāyām /
śītaṃ svādu prasannaṃ mṛdu laghu ca payastatpayodayādvimuktaṃ
kṣārādisthānayogādatibahurasatāmeti yadvat pṛthivyām /
āryāṣtāṅgāmbuvarṣaṃ suvipulakaruṇāmeghagarbhādvimuktaṃ
santānasthānabhedādbahuvidharasatāmeti tadvat prajāsu
nirapekṣapravṛttau /
yānāgre 'bhiprasannānāṃ madhyānāṃ pratighātinām /
manuṣyacātakapretasadṛśāṃ rāśayastrayaḥ
grīṣmānte 'mbudhareṣvasatsu manujā vyomnyapracārāḥ khagā
varṣāsvapyativarṣaṇaprapatanātpretāḥ kṣiptau duḥkhitāḥ /
( Rgv 106 ) aprādurbhavanodaye 'pi karuṇāmeghābhradharmāmbhaso
dharmākāṅkṣiṇi dharmatāpratihate loke ca saivopamā
sthūlairbindunipātanairaśanibhirvajrāgnisaṃpātanaiḥ
sūkṣmaprāṇakaśailadeśagamikānnāpekṣate toyadaḥ /
sūkṣmaudārikayuktyupāyavidhibhiḥ prajñākṛpāmbhodharas
tadvat kleśagatāndṛṣtyanuśayānnāpekṣate sarvathā
duḥkhāgnipraśamane /
saṃsāro 'navarāgrajātimaraṇastatsaṃsṛtau pañcadhā
mārgaḥ pañcavidhe ca vartmani sukhaṃ noccārasaugandhyavat /
tadduḥkhaṃ dhruvamagniśastraśiśirakṣārādisaṃsparśajaṃ
tacchāntyai ca sṛjan kṛpājaladharaḥ saddharmavarṣaṃ mahat
deveṣu cyutiduḥkhamityavagamāt paryeṣṭiduḥkhaṃ nṛṣu
prājñā nābhilaṣanti devamanujeṣvaiśvaryamapyuttamam /
prajñāyāśca tathāgatapravacanaśraddhānumānyādidaṃ
duḥkhaṃ heturayaṃ nirodha iti ca jñānena saṃprekṣaṇāt
vyādhirjñeyo vyādhihetuḥ praheyaḥ svāsthyaṃ prāpyaṃ bheṣajaṃ sevyamevam /
duḥkhaṃ hetustannirodho 'tha mārgo jñeyaṃ heyaḥ sparśitavyo niṣevyaḥ
( Rgv 107 ) mahābrahmavaditi /
sarvatra devabhavane brāhmyādavicalan padāt /
pratibhāsaṃ yathā brahmā darśayatyaprayatnataḥ
tadvanmuniranābhogānnirmāṇaiḥ sarvadhātuṣu /
dharmakāyādavicalan bhavyānāmeti darśanam // 54
yadvad brahmā vimānānna calati satataṃ kāmadhātupraviṣṭaṃ
devāḥ paśyanti cainaṃ viṣayaratiharaṃ darśanaṃ tacca teṣām /
tadvat saddharmakāyānna calati sugataḥ sarvalokeṣu cainaṃ
bhavyāḥ paśyanti śaśvatsakalamalaharaṃ darśanaṃ tacca teṣām
tasyaiva pūrvapraṇidhānayogān marudgaṇānāṃ ca śubhānubhāvāt /
brahmā yathā bhāsamupaityayatnān nirmāṇakāyena tathā svayaṃbhūḥ
anābhāsagamane /
cyutiṃ garbhākrāntiṃ jananapitṛveśmapraviśanaṃ
ratikrīḍāraṇyapravicaraṇamārapramathanam /
mahābodhiprāptiṃ praśamapuramārgapraṇayanaṃ
nidarśyādhanyānāṃ nayanapathamabhyeti na muniḥ
sūryavaditi /
sūrye yathā tapati padmagaṇaprabuddhirekatra kālasamaye kumudaprasuptiḥ / ( Rgv 108 )
buddhiprasuptiguṇadoṣavidhāvakalpaḥ sūryo 'mbujeṣvatha ca tadvadihāryasūryaḥ
dvividhaḥ sattvadhāturavineyo vineyaśca / tatra yo vineyastamadhikṛtya padmopamatā svacchajalabhājanopamatā ca /
nirvikalpo yathādityaḥ kamalāni svaraśmibhiḥ /
bodhatyekamuktābhiḥ pācayatyaparāṇyapi
saddharmakiraṇairevaṃ tathāgatadivākaraḥ /
vineyajanapadmeṣu nirvikalpaḥ pravartate
dharmarūpaśarīrābhyāṃ bodhimaṇḍāmbaroditaḥ /
jagatspharati sarvajñadinakṛjjñānaraśmibhiḥ
yataḥ śucini sarvatra vineyasalilāśaye /
ameyasugatādityapratibimbodayaḥ sakṛt
evamavikalpatve 'pi sati buddhānāṃ trividhe sattvarāśau darśanādeśanāpravṛttikramamadhikṛtya śailopamatā /
sadā sarvatra visṛte dharmadhātunabhastale /
buddhasūrye vineyādritannipāto yathārhataḥ
/ ( Rgv 109 )
udita iha samantāllokamābhāsya yadvat pratatadaśaśatāṃśuḥ saptasaptiḥ krameṇa /
pratapati varamadhyanyūnaśaileṣu tadvat pratipati jinasūryaḥ sattvarāśau krameṇa
prabhāmaṇḍalaviśeṣaṇe /
sarvakṣetranabhastalaspharaṇatā bhānorna saṃvidyate
nāpyajñānatamo'ndhakāragahanajñeyārthasaṃdarśanam /
nānāvarṇavikīrṇaraśmivisarairekaikaromodbhavair
bhāsante karuṇātmakā jagati tu jñeyārthasaṃdarśakāḥ
buddhānāṃ nagarapraveśasamaye cakṣurvihīnā janāḥ
paśyantyarthamanarthajālavigamaṃ vindanti taddarśanāt /
mohāndhāśca bhavārṇavāntaragatā dṛṣṭyandhakārāvṛtā
buddhārkaprabhayāvabhāsitadhiyaḥ paśyantyadṛṣṭaṃ padam
cintāmaṇivaditi /
yugapadgocarasthānāṃ sarvābhiprāyapūraṇam /
kurute nirvikalpo 'pi pṛthak cintāmaṇiryathā
buddhacintāmaṇiṃ tadvat sametya pṛthagāśayāḥ /
śṛṇvanti dharmatāṃ citrāṃ na kalpayati tāṃśca saḥ
yathāvikalpaṃ maṇiratnamīpsitaṃ dhanaṃ parebhyo visṛjatyayatnataḥ / ( Rgv 110 )
tathā muniryatnamṛte yathārhataḥ parārthamātiṣṭhati nityamā bhavāt
durlabhaprāptabhāvāstathāgatā iti /
iha śubhamaṇiprāptiryadvajjagatyatidurlabhā
jalanidhigataṃ pātālasthaṃ yataḥ spṛhayanti tam /
na sulabhamiti jñeyaṃ tadvajjagatyatidurlabhage
manasi vividhakleśagraste tathāgatadarśanam
pratiśrutkāśabdavaditi /
pratiśrutkārutaṃ yadvat paravijñaptisaṃbhavam /
nirvikalpamanābhogaṃ nādhyātmaṃ na bahiḥ sthitam
tathāgatarutaṃ tadvat paravijñaptisaṃbhavam /
nirvikalpamanābhogaṃ nādhyātmaṃ na bahiḥ sthitam
ākāśavaditi /
niṣkiṃcane nirābhāse nirālambe nirāśraye /
cakṣuṣpathavyatikrānte 'pyarūpiṇyanidarśane
yathā nimnonnataṃ vyomni dṛśyate na ca tattathā /
buddheṣvapi tathā sarva dṛśyate na ca tattathā
pṛthivīvaditi /
sarve mahīruhā yadvadavikalpāṃ vasuṃdharām /
niśritya vṛddhiṃ vairūḍhiṃ vaipulyamupayānti ca
saṃbuddhapṛthivīmevamavikalpāmaśeṣataḥ /
jagatkuśalamūlāni vṛddhimāśritya yānti hi
( Rgv 111 ) udāharaṇānāṃ piṇḍārthaḥ /
na prayatnamṛte keściddṛṣṭaḥ kurvan kriyāmataḥ /
vineyasaṃśayacchittyai navadhoktaṃ nidarśanam
sūtrasya tasya nāmnaiva dipitaṃ tatprayojanam /
yatraite nava dṛṣṭāntā vistareṇa prakāśitāḥ
etacchratamayodārajñānālokādyalaṃkṛtāḥ /
dhīmanto 'vatarantyāśu sakalaṃ buddhagocaram
ityartha śakravaiḍūryapratibimbādyudāhṛtiḥ /
navadhodāhṛtā tasmintatpiṇḍārtho 'vadhāryate
darśanādeśanā vyāptirvikṛtirjñānaniḥsṛtiḥ /
manovākkāyaguhyāni prāptiśca karuṇātmanām
sarvābhogaparispandapraśāntā nirvikalpikāḥ /
dhiyo vimalavaiḍūryaśakrabimbodayādivat
pratijñābhogaśāntatvaṃ heturdhīnirvikalpatā /
dṛṣṭāntaḥ śakrabimbādiḥ prakṛtārthasusiddhaye
ayaṃ ca prakṛto 'trārtho navadhā darśanādikam /
janmāntardhimṛte śāsturanābhogāt pravartate
( Rgv 112 ) etamevārthamadhikṛtyodāharaṇasaṃgrahe catvāraḥ ślokāḥ /
yaḥ śakravaddundubhivat payodavad brahmārkacintāmaṇirājaratnavat /
pratiśrutivyomamahīvadā bhavāt parārthakṛdyatnamṛte sa yogavit
surendraratnapratibhāsadarśanaḥ sudaiśiko dundubhivad vibho rutam /
vibhurmahājñānakṛpābhramaṇḍalaḥ spharatyanantaṃ jagadā bhavāgrataḥ
anāsravādbrahmavadacyutaḥ padādanekadhā darśanameti nirmitaiḥ /
sadārkavajjñānaviniḥsṛtadyutirviśuddhacintāmaṇiratnamānasaḥ
pratirava iva ghoṣo 'nakṣarokto jinānāṃ
gaganamiva śarīraṃ vyāpyarūpi dhruvaṃ ca /
kṣitiriva nikhilānāṃ śukladharmauṣadhīnāṃ
jagata iha samantādāspa daṃ buddhabhūmiḥ
kathaṃ punaranenodāharaṇanirdeśena satatamanutpannā aniruddhāśca buddhā bhagavanta utpadyamānā nirudhyamānāśca saṃdṛśyante sarvajagati caiṣāmanābhogena buddhakāryāpratipraśrabdhieriti paridīpitam /
śubhaṃ vaiḍūryavaccitte buddhadarśanahetukam /
tadviśuddhirasaṃhāryaśraddhendriyavirūḍhitā
( Rgv 113 ) śubhodayavyayāddhuddhaṃpratibimbodayavyayaḥ /
munirnodeti na vyeti śakravaddharmakāyataḥ
ayatnāt kṛtyamityevaṃ darśanādi pravartate /
dharmakāyādanutpādānirodhādā bhavasthiteḥ
ayameṣāṃ samāsārtha aupamyānāṃ kramaḥ punaḥ /
pūrvakasyottareṇokto vaidharmyaparihārataḥ
buddhatvaṃ pratibimbābhaṃ tadvanna ca na ghoṣavat /
devadundubhivat tadvanna ca no sarvathārthakṛt
mahāmeghopamaṃ tadvanna ca no sārthabījavat /
mahābrahmopamaṃ tadvanna ca nātyantapācakam
sūryamaṇḍalavat tadvanna nātyanta tamo 'paham /
cintāmaṇinibhaṃ tadvanna ca no durlabhodayam
pratiśrutkopamaṃ tadvanna ca pratyayasaṃbhavam /
ākāśasadṛśaṃ tadvanna ca śuklāspadaṃ ca tat
pṛthivīmaṇḍalaprakhyaṃ tatpratiṣṭhāśrayatvataḥ /
laukyalokottarāśeṣajagatkuśalasaṃpadam
( Rgv 114 ) buddhānāṃ bodhimāgamya lokottarapathodayāt /
śuklakarmapathadhyānāpramāṇārūpyasaṃbhava iti
iti ratnagotravibhāge mahāyānottaratantraśāstre tathāgatakṛtyakriyādhikāraścaturthaḥ paricchedaḥ ślokārthasaṃgrahavyākhyānataḥ samāptaḥ
Original text: Ratnagotravibhāga · Edition: E.H. Johnston, repr. in: H.S. Prasad. The Uttaratantra of Maitreya. Delhi 1991. · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0