રત્નગોત્રવિભાગ · અધ્યાય 6

4. ચતુર્થઃ પરિચ્છેદઃ
ઉક્તા વિમલા બુદ્ધગુણાઃ । તત્કર્મ જિનક્રિયેદાનીં વક્તવ્યા । સા પુનરનાભોગતશ્ચાપ્રશ્રબ્ધિતશ્ચ સમાસતો દ્વાભ્યામાકરાભ્યા પ્રવર્તત ઇતિ ।
અનન્તરમનાભોગાપ્રશ્રબ્ધ બુદ્ધકાર્યમારભ્ય દ્વૌ શ્લોકૌ ।
વિનેયધાતૌ વિનયાભ્યુપાયે વિનેયધાતોર્વિનયક્રિયાયામ્ ।
તદ્દેશકાલે ગમને ચ નિત્યં વિભોરનાભોગત એવ વૃત્તિઃ

કૃત્સ્નં નિષ્પાદ્ય યાનં પ્રવરગુણગણજ્ઞાનરત્નસ્વગર્ભં
પુણ્યજ્ઞાનાર્કરશ્મિપ્રવિસુતવિપુલાનન્તમધ્યામ્બરાભમ્ ।
બુદ્ધત્વં સર્વસત્ત્વે વિમલગુણનિધિં નિર્વિશિષ્ટં વિલોક્ય
ક્લેશજ્ઞેયાભ્રજાલં વિધમતિ કરુણા વાયુભૂતા જિનાનામ્

એતયોર્યથાક્રમં દ્વાભ્યામષ્ટાભિશ્ચ શ્લોકૈઃ પિણ્ડાર્થો વેદિતવ્યઃ ।
યસ્ય યેન ચ યાવચ્ચ યદા ચ વિનયક્રિયા ।
તદ્વિકલ્પોદયાભાવાદનાભોગઃ સદા મુનેઃ

યસ્ય ધાતોર્વિનેયસ્ય યેનોપાયેન ભૂરિણા ।
યા વિનીતિક્રિયા યત્ર યદા તદ્દેશકાલયોઃ

નિર્યાણે તદુપસ્તમ્ભે તત્ફલે તત્પરિગ્રહે ।
તદાવૃત્તૌ તદુચ્છિત્તિપ્રત્યયે ચાવિકલ્પતઃ

( ર્ગ્વ્ 99 ) ભૂમયો દશ નિર્યાણં તદ્ધેતુઃ સંભૃતિદ્વયમ્ ।
તત્ફલં પરમા બોધિર્બોધેઃ સત્ત્વઃ પરિગ્રહઃ

તદાવૃતિરપર્યન્તક્લેશોપક્લેશવાસનાઃ ।
કરુણા તત્સમુદ્ઘાતપ્રત્યયઃ સાર્વકાલિકઃ

સ્થાનાનિ વેદિતવ્યાનિ ષડેતાનિ યથાક્રમમ્ ।
મહોદધિરવિવ્યોમનિધાનામ્બુદવાયુવત્

જ્ઞાનામ્બુગુણરત્નત્વાદગ્રયાનં સમુદ્રવત્ ।
સર્વસત્ત્વોપજીવ્યત્વાત્ સંભારદ્વયમર્કવત્

વિપુલાનન્તમધ્યત્વાદ્બોધિરાકાશધતુવત્ ।
સમ્યક્સંબુદ્ધધર્મત્વાત્ સત્ત્વધાતુર્નિધાનવત્

આગન્તુવ્યાપ્ત્યનિષ્પ ત્તેસ્તત્સંક્લેશો ઽભ્રરાશિવત્ ।
તત્ક્ષિંપ્તિપ્રત્યુપસ્થાનાત્ કરુણોદ્વૃત્તવાયુવત્

પરાધિકારનિર્યાણાત્ સત્ત્વાત્મસમદર્શનાત્ ।
કૃત્યાપરિસમાપ્તેશ્ચ ક્રિયાપ્રશ્રબ્ધિરા ભવાત્

યદનુત્પાદાનિરોધપ્રભાવિતં બુદ્ધત્વમિત્યુક્તં તત્કથમિહાસંસ્કૃતાદપ્રવૃત્તિલક્ષણાદ્બુદ્ધત્વાદનાભોગાપ્રતિપ્રશ્રબ્ધમા લોકાદવિકલ્પં બુદ્ધકાર્ય પ્રવર્તત ઇતિ । બુદ્ધમાહાત્મ્યધર્મતામારભ્ય વિમતિસંદેહજાતાનામચિન્ત્યબુદ્ધવિષયાધિમુક્તિસંજનનાર્થ તસ્ય માહાત્મ્યે શ્લોકઃ ।
શક્રદુન્દુભિવન્ મેઘબ્રહ્માર્કમણિરત્નવત્ ।
પ્રતિશ્રુતિરિવાકાશપૃથિવીવત્ તથાગતઃ

( ર્ગ્વ્ 100 ) અસ્ય ખલુ સૂત્રસ્થાનીયસ્ય શ્લોકસ્ય યથાક્રમં પરિશિષ્ટેન ગ્રન્થેન વિસ્તરવિભાગનિર્દેશો વેદિતવ્યઃ ।
શક્રપ્રતિભાસત્વાદિતિ ।
વિશુદ્ધવૈડૂર્યમયં યથેદં સ્યાન્મહીતલમ્ ।
સ્વચ્છત્વાત્તત્ર દૃશ્યેત દેવેન્દ્રઃ સાપ્સરોગણઃ

પ્રાસાદો વૈજયન્તશ્ચ તદન્યે ચ દિવૌકસઃ ।
તદ્વિમાનાનિ ચિત્રાણિ તાશ્ચ દિવ્યા વિભૂતયઃ

અથ નારીનરગણા મહીતલનિવાસિનઃ ।
પ્રતિભાસં તમાલોક્ય પ્રણિધિં કુર્યુરીદૃશમ્

અદ્યૈવ ન ચિરાદેવં ભવેમસ્ત્રિદશેશ્વરાઃ ।
કુશલં ચ સમાદાય વર્તેરંસ્તદવાપ્તયે

પ્રતિભાસો ઽયમિત્યેવમવિજ્ઞાયાપિ તે ભુવઃ ।
ચ્યુત્વા દિવ્યુપપદ્યેરંસ્તેન શુક્લેન કર્મણા

પ્રતિભાસઃ સ ચાત્યન્તમવિકલ્પો નિરીહકઃ ।
એવં ચ મહતાર્થેન ભુવિ સ્યાત્પ્રત્યુપસ્થિતઃ

તથા શ્રદ્ધાદિવિમલે શ્રદ્ધાદિગુણભાવિતે ।
સત્ત્વાઃ પશ્યન્તિ સંબુદ્ધં પ્રતિભાસ સ્વચેતસિ

લક્ષણવ્યઞ્જનોપેતં વિચિત્રેર્યાપથક્રિયમ્ ।
ચઙ્ક્રમ્યમાણં તિષ્ઠન્તં નિષણ્ણં શયનસ્થિતમ્

( ર્ગ્વ્ 101 ) ભાષમાણં શિવં ધર્મ તૂષ્ણીંભૂતં સમાહિતમ્ ।
ચિત્રાણિ પ્રાતિહાર્યાણિ દર્શયન્તં મહાદ્યુતિમ્

તં ચ દૃષ્ટ્વાભિયુજ્યન્તે બુદ્ધત્વાય સ્પૃહાન્વિતાઃ ।
તદ્ધેતું ચ સમાદાય પ્રાપ્નુવન્તીપ્સિતં પદમ્

પ્રતિભાસઃ સ ચાત્યન્તમવિકલ્પો નિરીહકઃ ।
એવં ચ મહતાર્થેન લોકેષુ પ્રત્યુપસ્થિતઃ

સ્વચિત્તપ્રતિભાસો ઽયમિતિ નૈવં પૃથગ્જનાઃ ।
જાનન્ત્યથ ચ તત્તેષામવન્ધ્યં બિમ્બદર્શનમ્

તદ્ધિ દર્શનમાગમ્ય ક્રમાદસ્મિન્નયે સ્થિતાઃ ।
સદ્ધર્મકાયં મધ્યસ્થં પશ્યન્તિ જ્ઞાનચક્ષુષા

ભૂર્યદ્વત્સ્યાત્ સમન્તવ્યપગતવિષમસ્થાનાન્તરમલા
વૈડૂર્યસ્પષ્ટશુભ્રા વિમલમણિગુણા શ્રીમત્સમતલા ।
શુદ્ધત્વાત્તત્ર બિમ્બં સુરપતિભવનં માહેન્દ્રમરુતામ્
ઉત્પદ્યેત ક્રમેણ ક્ષિતિગુણવિગમાદસ્તં પુનરિયાત્

તદ્ભાવાયોપવાસવ્રતનિયમતયા દાનાદ્યભિમુખાઃ
પુષ્પાદીનિ ક્ષિપેયુઃ પ્રણિહિતમનસો નારીનરગણાઃ ।
વૈડૂર્યસ્વચ્છભુતે મનસિ મુનિપતિચ્છાયાધિગમને
ચિત્રાણ્યુત્પાદયન્તિ પ્રમુદિતમનસસ્તદ્વજ્જિનસુતાઃ

યથૈવ વૈડૂર્યમહીતલે શુચૌ સુરેન્દ્રકાયપ્રતિબિમ્બસંભવઃ ।
તથા જગચ્ચિત્તમહીતલે શુચૌ મુનીન્દ્રકાયપ્રતિબિમ્બસંભવઃ

( ર્ગ્વ્ 102 ) બિમ્બોદયવ્યયમનાવિલતાવિલસ્વચિત્તપ્રવર્તનવંશાજ્જગતિ પ્રવૃત્તમ્ ।
લોકેષુ યદ્વદવભાસમુપૈતિ બિમ્બં તદ્વન્ન તત્સદિતિ નાસદિતિ પ્રપશ્યેત્

દેવદુન્દુભિવદિતિ ।
યથૈવ દિવિ દેવાનાં પૂર્વશુક્લાનુભાવતઃ ।
યત્નસ્થાનમનોરૂપવિકલ્પરહિતા સતી

અનિત્યદુઃખાનૈરાત્મ્યશાન્તશબ્દૈઃ પ્રમાદિનઃ ।
ચોદયત્યમરાન્ સર્વાનસકૃદ્દેવદુન્દુભિઃ

વ્યાપ્ય બુદ્ધસ્વરણૈવં વિભુર્જગદશેષતઃ ।
ધર્મ દિશતિ ભવ્યેભ્યો યત્નાદિરહિતો ઽપિ સન્

દેવાનાં દિવિ દિવ્યદુન્દુભિરવો યૈદ્વત્ સ્વકર્મોદ્ભવો
ધર્મોદાહરણં મુનેરપિ તથા લોકે સ્વકર્મોદ્ભવમ્ ।
યત્નસ્થાનશરીરચિત્તરહિતઃ શબ્દઃ સ શાન્ત્યાવહો
યદ્વત્ તદ્વદૃતે ચતુષ્ટયમયં ધર્મઃ સ શાન્ત્યાવહઃ

સંગ્રામક્લેશવૃત્તાવસુરબલજયક્રીડાપ્રણુદનં
દુન્દુભ્યાઃ શબ્દહેતુપ્રભવમભયદં યદ્વત્ સુરપુરે ।
સત્ત્વેષુ ક્લેશદુઃખપ્રમથનશમનં માર્ગોત્તમવિધૌ
ધ્યાનારૂપ્યાદિહેતુપ્રભવમપિ તથા લોકે નિગદિતમ્

કસ્માદિહ ધર્મદુન્દુભિરેવાધિકૃતા ન તદન્યે દિવ્યાસ્તૂર્યપ્રકારાઃ । તે ઽપિ હિ દિવૌકસાં પૂર્વકૃતકુશલકર્મવશાદઘટ્ટિતા એવ દિવ્યશ્રવણમનોહરશબ્દમનુરુવન્તિ । ( ર્ગ્વ્ 103 ) તૈસ્તથાગતઘોષસ્ય ચતુઃપ્રકારગુણવૈધર્મ્યાત્ । તત્પુનઃ કતમત્ । તદ્યથા પ્રાદેશિકત્વમહિતત્વમસુખત્વમનૈર્યાણિકત્વમિતિ । ધર્મદુન્દુભ્યાઃ પુનરપ્રાદેશિકત્વમશેષપ્રમત્તદેવગણસંચોદનતયા ચ તત્કાલાનતિક્રમણતયા ચ પરિદીપિતમ્ । હિતત્વમસુરાદિપરચક્રોપદ્રવભયપરિત્રાણતયા ચાપ્રમાદસંનિયોજનતયા ચ । સુખત્વમસત્કામરતિસુખવિવેચનતયા ચ ધર્મારામરતિસુખોપસંહરણતયા ચ । નૈર્યાણિકત્વમનિત્યદુઃખશૂન્યાનાત્મશબ્દોચ્ચારણતયા ચ સર્વોપદ્રવોપાયાસોપશાન્તિકરણતયા ચ પરિદીüપિતમ્ । એભિઃ સમાસતશ્ચતુર્ભિરાકારૈર્ધર્મદુન્દુભિસાધર્મ્યેણ બુદ્ધસ્વરમણ્ડલં વિશિષ્યત ઇતિ । બુદ્ધસ્વરમણ્ડલવિશેષણશ્લોકઃ ।
સાર્વજન્યો હિતસુખઃ પ્રાતિહાર્યત્રયાન્વિતઃ ।
મુનેર્ઘોષો યતો દિવ્યતૂર્યેભ્યો ઽતો વિશિષ્યતે

એષાં ખલુ ચતુર્ણામાકારાણાં યથાસંખ્યમેવ ચતુર્ભિઃ શ્લોકઃ સમાસનિર્દેશો વેદિતવ્યઃ ।
શબ્દા મહાન્તો દિવિ દુન્દુભીનાં ક્ષિતિસ્થિતેષુ શ્રવણં ન યાન્તિ ।
સંસારપાતાલગતેષુ લોકે સંબુદ્ધતૂર્યસ્ય તુ યાતિ શબ્દઃ

બહ્વ્યો ઽમરાણાં દિવિ તૂર્યકોટ્યો નદન્તિ કામજ્વલનાભિવૃદ્ધૌ ।
એકસ્તુ ઘોષઃ કરુણાત્મકાનાં દુઃખાગ્નિહેતુપ્રશમ્પ્રવૃત્તઃ

શુભા મનોજ્ઞા દિવિ તૂર્યનિસ્વના ભવન્તિ ચિત્તોદ્ધતિવૃદ્ધિહેતવઃ ।
( ર્ગ્વ્ 104 ) તથાગતાનાં તુ રુતં મહાત્મનાં સમાધિચિત્તાર્પણભાવવાચકમ્

સમાસતો યત્સુખકારણં દિવિ ક્ષિતાવનન્તાસ્વપિ લોકધાતુષુ ।
અશેષલોકસ્ફરણાવભાસનં પ્રઘોષમાગમ્ય તદપ્યુદાહૃતમ્

કાયવિકુર્વિતેન દશદિગશેષલોકધાતુસ્ફરણમૃદ્ધિપ્રાતિહાર્યમિતિ સૂચિતમ્ । ચેતઃપર્યાયજ્ઞાનેન તત્પર્યાપન્નં સર્વસત્ત્વચિત્તચરિતગહનાવભાસનમાદેશનાપ્રાતિહાર્યમ્ । વાગ્ઘોષોદાહરણેન નૈર્યાણિકીં પ્રતિપદમારભ્ય તદવવાદાનુશાસનમનુશાસ્તિ પ્રાતિહાર્યમ્ । ઇત્યેવમવ્યાહતગતેરાકાશધાતુવદપરિચ્છિન્નવર્તિનો ઽપિ બુદ્ધસ્વરમણ્ડલસ્ય યન્ન સર્વત્ર સર્વઘોષોપલબ્ધિઃ પ્રજાયતે ન તત્ર બુદ્ધસ્વરમણ્ડલસ્યાપરાધ ઇતિ । પ્રત્યાયનાર્થમતત્પ્રહિતાનામાત્માપરાધે શ્લોકઃ ।
યથા સૂક્ષ્માન્ શબ્દાનનુભવતિ ન શ્રોત્રવિકલો
ન દિવ્યશ્રોત્રો ઽપિ શ્રવણપથમાયાન્તિ નિખિલમ્ ।
તથા ધર્મઃ સૂક્ષ્મઃ પરમનિપુણજ્ઞાનવિષયઃ
પ્રયાત્યેકેષાં તુ શ્રવણપથમવિલષ્ટમનસામ્ ॥ 41
મેઘવદિતિ ।
પ્રાવૃટ્કાલે યથા મેઘઃ પૃથિવ્યામભિવર્ષતિ ।
વારિસ્કન્ધં નિરાભોગો નિમિત્તં સસ્યસંપદઃ

( ર્ગ્વ્ 105 ) કરુણામ્બુદતસ્તદ્વત્ સદ્ધર્મસલિલં જિનઃ ।
જગત્કુશલસસ્યેષુ નિર્વિકલ્પં પ્રવર્ષતિ

લોકે યથા કુશલકર્મપથપ્રવૃત્તે વર્ષન્તિ વાયુજનિતં સલિલં પયોદાઃ ।
તદ્વત્ કૃપાનિલજગત્કુશલાભિવૃદ્ધેઃ સદ્ધર્મવર્ષમભિવર્ષતિ બુદ્ધમેઘઃ

ભવેષુ સંવિત્કરુણાવભૃત્કઃ ક્ષરાક્ષરાસઙ્ગનભસ્તલસ્થઃ ।
સમાધિધારણ્યમલામ્બુગર્ભો મુનીન્દ્રમેઘઃ શુભસસ્યહેતુઃ

ભાજનવિમાત્રતાયામ્ ।
શીતં સ્વાદુ પ્રસન્નં મૃદુ લઘુ ચ પયસ્તત્પયોદયાદ્વિમુક્તં
ક્ષારાદિસ્થાનયોગાદતિબહુરસતામેતિ યદ્વત્ પૃથિવ્યામ્ ।
આર્યાષ્તાઙ્ગામ્બુવર્ષં સુવિપુલકરુણામેઘગર્ભાદ્વિમુક્તં
સન્તાનસ્થાનભેદાદ્બહુવિધરસતામેતિ તદ્વત્ પ્રજાસુ

નિરપેક્ષપ્રવૃત્તૌ ।
યાનાગ્રે ઽભિપ્રસન્નાનાં મધ્યાનાં પ્રતિઘાતિનામ્ ।
મનુષ્યચાતકપ્રેતસદૃશાં રાશયસ્ત્રયઃ

ગ્રીષ્માન્તે ઽમ્બુધરેષ્વસત્સુ મનુજા વ્યોમ્ન્યપ્રચારાઃ ખગા
વર્ષાસ્વપ્યતિવર્ષણપ્રપતનાત્પ્રેતાઃ ક્ષિપ્તૌ દુઃખિતાઃ ।
( ર્ગ્વ્ 106 ) અપ્રાદુર્ભવનોદયે ઽપિ કરુણામેઘાભ્રધર્મામ્ભસો
ધર્માકાઙ્ક્ષિણિ ધર્મતાપ્રતિહતે લોકે ચ સૈવોપમા

સ્થૂલૈર્બિન્દુનિપાતનૈરશનિભિર્વજ્રાગ્નિસંપાતનૈઃ
સૂક્ષ્મપ્રાણકશૈલદેશગમિકાન્નાપેક્ષતે તોયદઃ ।
સૂક્ષ્મૌદારિકયુક્ત્યુપાયવિધિભિઃ પ્રજ્ઞાકૃપામ્ભોધરસ્
તદ્વત્ ક્લેશગતાન્દૃષ્ત્યનુશયાન્નાપેક્ષતે સર્વથા

દુઃખાગ્નિપ્રશમને ।
સંસારો ઽનવરાગ્રજાતિમરણસ્તત્સંસૃતૌ પઞ્ચધા
માર્ગઃ પઞ્ચવિધે ચ વર્ત્મનિ સુખં નોચ્ચારસૌગન્ધ્યવત્ ।
તદ્દુઃખં ધ્રુવમગ્નિશસ્ત્રશિશિરક્ષારાદિસંસ્પર્શજં
તચ્છાન્ત્યૈ ચ સૃજન્ કૃપાજલધરઃ સદ્ધર્મવર્ષં મહત્

દેવેષુ ચ્યુતિદુઃખમિત્યવગમાત્ પર્યેષ્ટિદુઃખં નૃષુ
પ્રાજ્ઞા નાભિલષન્તિ દેવમનુજેષ્વૈશ્વર્યમપ્યુત્તમમ્ ।
પ્રજ્ઞાયાશ્ચ તથાગતપ્રવચનશ્રદ્ધાનુમાન્યાદિદં
દુઃખં હેતુરયં નિરોધ ઇતિ ચ જ્ઞાનેન સંપ્રેક્ષણાત્

વ્યાધિર્જ્ઞેયો વ્યાધિહેતુઃ પ્રહેયઃ સ્વાસ્થ્યં પ્રાપ્યં ભેષજં સેવ્યમેવમ્ ।
દુઃખં હેતુસ્તન્નિરોધો ઽથ માર્ગો જ્ઞેયં હેયઃ સ્પર્શિતવ્યો નિષેવ્યઃ

( ર્ગ્વ્ 107 ) મહાબ્રહ્મવદિતિ ।
સર્વત્ર દેવભવને બ્રાહ્મ્યાદવિચલન્ પદાત્ ।
પ્રતિભાસં યથા બ્રહ્મા દર્શયત્યપ્રયત્નતઃ

તદ્વન્મુનિરનાભોગાન્નિર્માણૈઃ સર્વધાતુષુ ।
ધર્મકાયાદવિચલન્ ભવ્યાનામેતિ દર્શનમ્ ॥ 54
યદ્વદ્ બ્રહ્મા વિમાનાન્ન ચલતિ સતતં કામધાતુપ્રવિષ્ટં
દેવાઃ પશ્યન્તિ ચૈનં વિષયરતિહરં દર્શનં તચ્ચ તેષામ્ ।
તદ્વત્ સદ્ધર્મકાયાન્ન ચલતિ સુગતઃ સર્વલોકેષુ ચૈનં
ભવ્યાઃ પશ્યન્તિ શશ્વત્સકલમલહરં દર્શનં તચ્ચ તેષામ્

તસ્યૈવ પૂર્વપ્રણિધાનયોગાન્ મરુદ્ગણાનાં ચ શુભાનુભાવાત્ ।
બ્રહ્મા યથા ભાસમુપૈત્યયત્નાન્ નિર્માણકાયેન તથા સ્વયંભૂઃ

અનાભાસગમને ।
ચ્યુતિં ગર્ભાક્રાન્તિં જનનપિતૃવેશ્મપ્રવિશનં
રતિક્રીડારણ્યપ્રવિચરણમારપ્રમથનમ્ ।
મહાબોધિપ્રાપ્તિં પ્રશમપુરમાર્ગપ્રણયનં
નિદર્શ્યાધન્યાનાં નયનપથમભ્યેતિ ન મુનિઃ

સૂર્યવદિતિ ।
સૂર્યે યથા તપતિ પદ્મગણપ્રબુદ્ધિરેકત્ર કાલસમયે કુમુદપ્રસુપ્તિઃ । ( ર્ગ્વ્ 108 )
બુદ્ધિપ્રસુપ્તિગુણદોષવિધાવકલ્પઃ સૂર્યો ઽમ્બુજેષ્વથ ચ તદ્વદિહાર્યસૂર્યઃ

દ્વિવિધઃ સત્ત્વધાતુરવિનેયો વિનેયશ્ચ । તત્ર યો વિનેયસ્તમધિકૃત્ય પદ્મોપમતા સ્વચ્છજલભાજનોપમતા ચ ।
નિર્વિકલ્પો યથાદિત્યઃ કમલાનિ સ્વરશ્મિભિઃ ।
બોધત્યેકમુક્તાભિઃ પાચયત્યપરાણ્યપિ

સદ્ધર્મકિરણૈરેવં તથાગતદિવાકરઃ ।
વિનેયજનપદ્મેષુ નિર્વિકલ્પઃ પ્રવર્તતે

ધર્મરૂપશરીરાભ્યાં બોધિમણ્ડામ્બરોદિતઃ ।
જગત્સ્ફરતિ સર્વજ્ઞદિનકૃજ્જ્ઞાનરશ્મિભિઃ

યતઃ શુચિનિ સર્વત્ર વિનેયસલિલાશયે ।
અમેયસુગતાદિત્યપ્રતિબિમ્બોદયઃ સકૃત્

એવમવિકલ્પત્વે ઽપિ સતિ બુદ્ધાનાં ત્રિવિધે સત્ત્વરાશૌ દર્શનાદેશનાપ્રવૃત્તિક્રમમધિકૃત્ય શૈલોપમતા ।
સદા સર્વત્ર વિસૃતે ધર્મધાતુનભસ્તલે ।
બુદ્ધસૂર્યે વિનેયાદ્રિતન્નિપાતો યથાર્હતઃ

। ( ર્ગ્વ્ 109 )
ઉદિત ઇહ સમન્તાલ્લોકમાભાસ્ય યદ્વત્ પ્રતતદશશતાંશુઃ સપ્તસપ્તિઃ ક્રમેણ ।
પ્રતપતિ વરમધ્યન્યૂનશૈલેષુ તદ્વત્ પ્રતિપતિ જિનસૂર્યઃ સત્ત્વરાશૌ ક્રમેણ

પ્રભામણ્ડલવિશેષણે ।
સર્વક્ષેત્રનભસ્તલસ્ફરણતા ભાનોર્ન સંવિદ્યતે
નાપ્યજ્ઞાનતમોઽન્ધકારગહનજ્ઞેયાર્થસંદર્શનમ્ ।
નાનાવર્ણવિકીર્ણરશ્મિવિસરૈરેકૈકરોમોદ્ભવૈર્
ભાસન્તે કરુણાત્મકા જગતિ તુ જ્ઞેયાર્થસંદર્શકાઃ

બુદ્ધાનાં નગરપ્રવેશસમયે ચક્ષુર્વિહીના જનાઃ
પશ્યન્ત્યર્થમનર્થજાલવિગમં વિન્દન્તિ તદ્દર્શનાત્ ।
મોહાન્ધાશ્ચ ભવાર્ણવાન્તરગતા દૃષ્ટ્યન્ધકારાવૃતા
બુદ્ધાર્કપ્રભયાવભાસિતધિયઃ પશ્યન્ત્યદૃષ્ટં પદમ્

ચિન્તામણિવદિતિ ।
યુગપદ્ગોચરસ્થાનાં સર્વાભિપ્રાયપૂરણમ્ ।
કુરુતે નિર્વિકલ્પો ઽપિ પૃથક્ ચિન્તામણિર્યથા

બુદ્ધચિન્તામણિં તદ્વત્ સમેત્ય પૃથગાશયાઃ ।
શૃણ્વન્તિ ધર્મતાં ચિત્રાં ન કલ્પયતિ તાંશ્ચ સઃ

યથાવિકલ્પં મણિરત્નમીપ્સિતં ધનં પરેભ્યો વિસૃજત્યયત્નતઃ । ( ર્ગ્વ્ 110 )
તથા મુનિર્યત્નમૃતે યથાર્હતઃ પરાર્થમાતિષ્ઠતિ નિત્યમા ભવાત્

દુર્લભપ્રાપ્તભાવાસ્તથાગતા ઇતિ ।
ઇહ શુભમણિપ્રાપ્તિર્યદ્વજ્જગત્યતિદુર્લભા
જલનિધિગતં પાતાલસ્થં યતઃ સ્પૃહયન્તિ તમ્ ।
ન સુલભમિતિ જ્ઞેયં તદ્વજ્જગત્યતિદુર્લભગે
મનસિ વિવિધક્લેશગ્રસ્તે તથાગતદર્શનમ્

પ્રતિશ્રુત્કાશબ્દવદિતિ ।
પ્રતિશ્રુત્કારુતં યદ્વત્ પરવિજ્ઞપ્તિસંભવમ્ ।
નિર્વિકલ્પમનાભોગં નાધ્યાત્મં ન બહિઃ સ્થિતમ્

તથાગતરુતં તદ્વત્ પરવિજ્ઞપ્તિસંભવમ્ ।
નિર્વિકલ્પમનાભોગં નાધ્યાત્મં ન બહિઃ સ્થિતમ્

આકાશવદિતિ ।
નિષ્કિંચને નિરાભાસે નિરાલમ્બે નિરાશ્રયે ।
ચક્ષુષ્પથવ્યતિક્રાન્તે ઽપ્યરૂપિણ્યનિદર્શને

યથા નિમ્નોન્નતં વ્યોમ્નિ દૃશ્યતે ન ચ તત્તથા ।
બુદ્ધેષ્વપિ તથા સર્વ દૃશ્યતે ન ચ તત્તથા

પૃથિવીવદિતિ ।
સર્વે મહીરુહા યદ્વદવિકલ્પાં વસુંધરામ્ ।
નિશ્રિત્ય વૃદ્ધિં વૈરૂઢિં વૈપુલ્યમુપયાન્તિ ચ

સંબુદ્ધપૃથિવીમેવમવિકલ્પામશેષતઃ ।
જગત્કુશલમૂલાનિ વૃદ્ધિમાશ્રિત્ય યાન્તિ હિ

( ર્ગ્વ્ 111 ) ઉદાહરણાનાં પિણ્ડાર્થઃ ।
ન પ્રયત્નમૃતે કેશ્ચિદ્દૃષ્ટઃ કુર્વન્ ક્રિયામતઃ ।
વિનેયસંશયચ્છિત્ત્યૈ નવધોક્તં નિદર્શનમ્

સૂત્રસ્ય તસ્ય નામ્નૈવ દિપિતં તત્પ્રયોજનમ્ ।
યત્રૈતે નવ દૃષ્ટાન્તા વિસ્તરેણ પ્રકાશિતાઃ

એતચ્છ્રતમયોદારજ્ઞાનાલોકાદ્યલંકૃતાઃ ।
ધીમન્તો ઽવતરન્ત્યાશુ સકલં બુદ્ધગોચરમ્

ઇત્યર્થ શક્રવૈડૂર્યપ્રતિબિમ્બાદ્યુદાહૃતિઃ ।
નવધોદાહૃતા તસ્મિન્તત્પિણ્ડાર્થો ઽવધાર્યતે

દર્શનાદેશના વ્યાપ્તિર્વિકૃતિર્જ્ઞાનનિઃસૃતિઃ ।
મનોવાક્કાયગુહ્યાનિ પ્રાપ્તિશ્ચ કરુણાત્મનામ્

સર્વાભોગપરિસ્પન્દપ્રશાન્તા નિર્વિકલ્પિકાઃ ।
ધિયો વિમલવૈડૂર્યશક્રબિમ્બોદયાદિવત્

પ્રતિજ્ઞાભોગશાન્તત્વં હેતુર્ધીનિર્વિકલ્પતા ।
દૃષ્ટાન્તઃ શક્રબિમ્બાદિઃ પ્રકૃતાર્થસુસિદ્ધયે

અયં ચ પ્રકૃતો ઽત્રાર્થો નવધા દર્શનાદિકમ્ ।
જન્માન્તર્ધિમૃતે શાસ્તુરનાભોગાત્ પ્રવર્તતે

( ર્ગ્વ્ 112 ) એતમેવાર્થમધિકૃત્યોદાહરણસંગ્રહે ચત્વારઃ શ્લોકાઃ ।
યઃ શક્રવદ્દુન્દુભિવત્ પયોદવદ્ બ્રહ્માર્કચિન્તામણિરાજરત્નવત્ ।
પ્રતિશ્રુતિવ્યોમમહીવદા ભવાત્ પરાર્થકૃદ્યત્નમૃતે સ યોગવિત્

સુરેન્દ્રરત્નપ્રતિભાસદર્શનઃ સુદૈશિકો દુન્દુભિવદ્ વિભો રુતમ્ ।
વિભુર્મહાજ્ઞાનકૃપાભ્રમણ્ડલઃ સ્ફરત્યનન્તં જગદા ભવાગ્રતઃ

અનાસ્રવાદ્બ્રહ્મવદચ્યુતઃ પદાદનેકધા દર્શનમેતિ નિર્મિતૈઃ ।
સદાર્કવજ્જ્ઞાનવિનિઃસૃતદ્યુતિર્વિશુદ્ધચિન્તામણિરત્નમાનસઃ

પ્રતિરવ ઇવ ઘોષો ઽનક્ષરોક્તો જિનાનાં
ગગનમિવ શરીરં વ્યાપ્યરૂપિ ધ્રુવં ચ ।
ક્ષિતિરિવ નિખિલાનાં શુક્લધર્મૌષધીનાં
જગત ઇહ સમન્તાદાસ્પ દં બુદ્ધભૂમિઃ

કથં પુનરનેનોદાહરણનિર્દેશેન સતતમનુત્પન્ના અનિરુદ્ધાશ્ચ બુદ્ધા ભગવન્ત ઉત્પદ્યમાના નિરુધ્યમાનાશ્ચ સંદૃશ્યન્તે સર્વજગતિ ચૈષામનાભોગેન બુદ્ધકાર્યાપ્રતિપ્રશ્રબ્ધિએરિતિ પરિદીપિતમ્ ।
શુભં વૈડૂર્યવચ્ચિત્તે બુદ્ધદર્શનહેતુકમ્ ।
તદ્વિશુદ્ધિરસંહાર્યશ્રદ્ધેન્દ્રિયવિરૂઢિતા

( ર્ગ્વ્ 113 ) શુભોદયવ્યયાદ્ધુદ્ધંપ્રતિબિમ્બોદયવ્યયઃ ।
મુનિર્નોદેતિ ન વ્યેતિ શક્રવદ્ધર્મકાયતઃ

અયત્નાત્ કૃત્યમિત્યેવં દર્શનાદિ પ્રવર્તતે ।
ધર્મકાયાદનુત્પાદાનિરોધાદા ભવસ્થિતેઃ

અયમેષાં સમાસાર્થ ઔપમ્યાનાં ક્રમઃ પુનઃ ।
પૂર્વકસ્યોત્તરેણોક્તો વૈધર્મ્યપરિહારતઃ

બુદ્ધત્વં પ્રતિબિમ્બાભં તદ્વન્ન ચ ન ઘોષવત્ ।
દેવદુન્દુભિવત્ તદ્વન્ન ચ નો સર્વથાર્થકૃત્

મહામેઘોપમં તદ્વન્ન ચ નો સાર્થબીજવત્ ।
મહાબ્રહ્મોપમં તદ્વન્ન ચ નાત્યન્તપાચકમ્

સૂર્યમણ્ડલવત્ તદ્વન્ન નાત્યન્ત તમો ઽપહમ્ ।
ચિન્તામણિનિભં તદ્વન્ન ચ નો દુર્લભોદયમ્

પ્રતિશ્રુત્કોપમં તદ્વન્ન ચ પ્રત્યયસંભવમ્ ।
આકાશસદૃશં તદ્વન્ન ચ શુક્લાસ્પદં ચ તત્

પૃથિવીમણ્ડલપ્રખ્યં તત્પ્રતિષ્ઠાશ્રયત્વતઃ ।
લૌક્યલોકોત્તરાશેષજગત્કુશલસંપદમ્

( ર્ગ્વ્ 114 ) બુદ્ધાનાં બોધિમાગમ્ય લોકોત્તરપથોદયાત્ ।
શુક્લકર્મપથધ્યાનાપ્રમાણારૂપ્યસંભવ ઇતિ

ઇતિ રત્નગોત્રવિભાગે મહાયાનોત્તરતન્ત્રશાસ્ત્રે તથાગતકૃત્યક્રિયાધિકારશ્ચતુર્થઃ પરિચ્છેદઃ શ્લોકાર્થસંગ્રહવ્યાખ્યાનતઃ સમાપ્તઃ