Rasendracūḍāmaṇi 3-5, 7-16 · Chapter 5
Rcūm, 5
atha yantrāṇi vakṣyante rasatantrāṇyanekaśaḥ /
samālokya samāsena somadevena sāmpratam
svedādikarma nirmātuṃ vārttikendraiḥ prayatnataḥ /
yantryate pārado yasmāttasmādyantramitīritam
{dolāyantra}
vibandhya sauṣadhaṃ sūtaṃ sabhūrje triguṇāmbare /
rasapoṭṭalikāṃ kāṣṭhe dṛḍhaṃ baddhvā guṇena hi
saṃdhānapūrṇakumbhāntaḥ pralambanagatisthitām /
adhastājjvālayedagniṃ tattaduktakrameṇa hi /
dolāyantramidaṃ proktaṃ svedanākhyaṃ tadeva hi
{khalvayantra}
khalvayantraṃ tridhā proktaṃ mardanādikakarmaṇi /
nirudgārāśmajaś caikastadanyo lohasambhavaḥ
{ardhacandrākṛtikhalva}
utsedhena daśāṅgulaḥ khalu kalātulyāṅgulāyāmavān /
vistāreṇa navāṅgulo rasamitairnimnastathaivāṅgulaiḥ
kaṇṭho dvyaṅgulavistṛto 'timasṛṇo droṇyardhacandrākṛtiḥ /
gharṣaścaiva daśāṅgulastu yadidaṃ khalvākhyayantraṃ smṛtam
asminpañcapalaḥ sūto mardanīyo viśuddhaye /
tattadaucityayogena khalveṣvanyeṣu śodhayet
{vartulakhalva}
dvādaśāṅgulivistāraḥ khalvo bhavati vartulaḥ /
caturaṅgulanimnaśca madhye 'timasṛṇīkṛtaḥ
mardakaścipiṭo'dhastāt sugrahaśca śikhopari /
{taptakhalva}
lauho navāṅgulaḥ khalvo nimnatvena ṣaḍaṅgulaḥ
mardako'ṣṭāṅgulaścaiva taptakhalvābhidho hy ayam /
kṛtvā khalvākṛtiṃ cullīmaṅgāraiḥ paripūryatām
tasyāṃ niveśitaṃ khalvaṃ pārśve bhastrikayā dhamet /
tasminvimarditā piṣṭī kṣārairamlaiśca saṃyutā
pradravatyativegena svedato nātra saṃśayaḥ /
kṛtaḥ kāntāyasā so 'yaṃ bhavetkoṭiguṇottaraḥ
{valabhīyantra}
yatra lohamaye pātre pārśvayorvalayadvayam /
tādṛksvalpataraṃ pātraṃ valayaprotakoṣṭhakam
pūrvapātropari nyasya svalpapātre parikṣipet /
rasaṃ saṃmūrchitaṃ sthūlapātramāpūrya kāñjikaiḥ
dviyāmaṃ svedayedevaṃ rasotthāpanahetave /
etatsyādvalabhīyantraṃ rasasādguṇyakāraṇam
sūkṣmakāntamaye pātre rasaḥ syādguṇavattaraḥ /
{ūrdhvapātanayantra}
aṣṭāṅgulamitā samyak vartulā cipaṭī tale
caturaṅgulataḥ kaṇṭhādadho droṇyā samanvitā /
caturaṅgulavistāranimnayā dṛḍhabaddhayā
tatpidhānaghaṭī mūle ṣoḍaśāṅgulavistarā /
navāṅgulakavistārakaṇṭhena ca samanvitā
pūrvaghaṭyāṃ rasaṃ kṣiptvā nyubjāṃ dadyāt parāṃ ghaṭīm /
sordhvaṃ nimnaṃ ca parito dṛḍhapālikayānvitām
pālyāṃ droṇyāṃ kṣipettoyaṃ pāvakaṃ jvālayedadhaḥ /
ūrdhvapātanayantraṃ hi nandinā parikīrtitam
{adhaḥpātanayantra}
uparyadhastanasthālyāṃ kṣipedanyāmadhomukhīm /
sthālikāṃ cipaṭībhūtatalāntarliptapāradām
kṣiptvā tāṃ paṅkile garte jvālayenmūrdhni pāvakam /
adhaḥpātanayantraṃ hi tadaitat parikīrtitam
{tiryakpātanayantra}
kṣipedrasaṃ ghaṭe dīrghanatādhonālasaṃyute /
tannālaṃ nikṣipedanyat ghaṭakukṣyantare khalu
tatra ruddhvā mṛdā samyagvadane ghaṭayoratha /
adhastādrasakumbhasya jvālayettīvrapāvakam
itarasmin ghaṭe toyaṃ prakṣipet svādu śītalam /
tiryakpātanayantraṃ hi vārttikair abhidhīyate
{pātanāyantras:: use}
pātanātritayaṃ proktaṃ yantrāṇāṃ tritayaṃ khalu /
pātanaiśca vinā sūto na tarāṃ doṣamujhati
tribhirevordhvapātaiśca kasmāddoṣānna mucyate /
vibhāgena vipāke tu dravyeṇānyena yogataḥ
pātrāntaraparikṣepāt guṇāḥ syur vividhāḥ khalu /
khaṇḍanyulūkhalāmbhobhis taṇḍulāḥ syur malojhitāḥ
pātenaiva mahāśuddhirnandinā parikīrtitā /
{kacchapayantra}
viśālavadane bhāṇḍe toyapūrṇe niveśayet
kharparaṃ pṛthukaṃ samyak prasare tasya madhyame /
ālavālaṃ viḍaiḥ kṛtvā tanmadhye pāradaṃ kṣipet
ūrdhvādhaśca viḍaṃ dattvā mallenārudhya yatnataḥ /
puṭamaucityayogena dīyate tannigadyate
yantraṃ kacchapasaṃjñaṃ hi taduktaṃ rasajāraṇe /
{antarālikayantra}
kṛtvā lohamayīṃ mūṣāṃ vṛntākākāradhāriṇīm
vitastyā saṃmitāṃ kāntalohena parinirmitām /
muṇḍalohodbhavāṃ vāpi kaṇṭhādho dvyaṅgulādadhaḥ
dvyaṅgulaṃ valayaṃ dadyāt madhyadeśena kaṇṭhataḥ /
pidhānadhārakaṃ ciñcāpattravistīrṇakaṅkaṇam
pidhānam antarāviṣṭaṃ saśikhaṃ śliṣṭasaṃdhikam /
tale pravihitacchidraṃ bhāṇḍaṃ kṛtvā hy adhomukham
tatraināṃ lambayenmūrdhni nirudhya ca viśoṣya ca /
sthālīkaṇṭhaṃ tato dadyāt puṭamagnividhāyakam
evaṃrūpaṃ bhavedyantramantarālikasaṃjñakam /
anena kārayedgandhadrutiṃ garbhadrutiṃ tathā
{tāpikāyantra}
tāpīṃ mūṣāṃ mṛdā kṛtvā dṛḍhāṃ cāratnimātrikām /
sudṛḍhāṃ madhyadeśe ca dvyaṅgulacchidrasaṃyutām
kāntalohamayīṃ khārīṃ dadyād gandhasya copari /
tāpikāṃ pūrayecchuddhasikatābhiḥ samantataḥ
tāṃ ca cullyāṃ samāropya kṣepaṃ kṣepaṃ viḍadravam /
pādāṅguṣṭhamitajvālaṃ jvālayedanalaṃ tataḥ
lohābhrakādikaṃ sarvaṃ rasasya parijārayet /
tāpikāyantramityuktaṃ sukaraṃ rasajāraṇe
{pratigarbhayantra}
sthālyāṃ vinikṣipya rasādi vastu svarṇādi khāryā prapidhāya bhūyaḥ /
amlena cordhve lavaṇādi vastu cullyāṃ pacettat pratigarbhayantram
{garbhayantra}
khārīṃ mallāntarasthālīṃ nirundhyādatiyatnataḥ /
sthālyāṃ mṛdo'thavā khāryāṃ kṣiptvā vastu nirudhya ca
kṣiptvā cāmlādikaṃ ruddhvā pākaḥ syādgarbhayantrake /
{pālikāyantra}
caṣakaṃ vartulaṃ lauhaṃ vinatāgrordhvadaṇḍakam
etaddhi pālikāyantraṃ balijāraṇahetave /
{ghaṭayantra}
catuḥprasthajalādhāraṃ caturaṅgulakānanam
ghaṭayantramiti proktaṃ tadāpyāyanake matam /
{iṣṭikāyantra}
vidhāya vartulaṃ gartaṃ mallamatra nidhāya ca
vinidhāyeṣṭikāṃ tatra madhye gartavatīṃ śubhām /
gartasya paritaḥ kuryāt pālikāmaṅgulocchrayām
garte sūtaṃ vinikṣipya gartāsye vasanaṃ kṣipet /
nikṣipya gandhakaṃ tatra mallenāsyaṃ nirudhya ca
mallapālikayormadhye mṛdā samyaṅnirudhya ca /
vanopalaiḥ puṭaṃ deyaṃ kapotākhyaṃ na cādhikam
iṣṭikāyantrametaddhi gandhakaṃ tena jārayet /
{vidyādharayantra}
sthālikopari vinyasya sthālīṃ samyaṅnirudhya ca
ūrdhvasthālyāṃ jalaṃ kṣiptvā vahniṃ prajvālayedadhaḥ /
etadvidyādharaṃ yantraṃ hiṅgulākṛṣṭihetave
{ḍamaruyantra}
yatra sthālyupari sthālīṃ nyubjāṃ dattvā nirudhya ca /
yantraṃ ḍamarukākhyaṃ tadrasabhasmakṛte hitam
{nābhiyantra}
mallamadhye caredgartaṃ tatra sūtaṃ sagandhakam /
gartasya paritaḥ kuḍyaṃ prakuryād dvyaṅgulocchrayam
tataścācchādayetsamyaggostanākāramūṣayā /
samyak toyamṛdā ruddhvā samyaggartoccamānayā
tato jalaṃ vinikṣipya vahniṃ prajvālayedadhaḥ /
nābhiyantramidaṃ proktaṃ nandinā sarvavedinā
anena jīryate sūto nirdhūmaḥ śuddhagandhakaḥ /
{toyamṛttikā}
lehavat kṛtabarbūrakvāthena parimarditam
jīrṇakiṭṭarajaḥ sūkṣmaṃ guḍacūrṇasamanvitam /
iyaṃ hi jalamṛtproktā durbhedyā salilaiḥ khalu
{vahnimṛtsnā}
khaṭikāpaṭukiṭṭaiśca mahiṣīdugdhamarditaiḥ /
vahnimṛtsnā bhavedghoravahnitāpasahā khalu
etayā mṛtsnayā ruddho na gantuṃ kṣamate rasaḥ /
vidagdhavanitāprauḍhapremṇā baddhaḥ pumāniva
nandī nāgārjunaścaiva brahmajyotirmunīśvaraḥ /
vetti śrīsomadevaśca nāparaḥ pṛthivītale
{grastayantra}
mūṣāṃ mūṣodarāviṣṭām ādyantasamavartulām /
cipiṭāṃ ca tale proktaṃ grastayantraṃ manīṣibhiḥ
sūtendrabandhanārthaṃ hi rasavidbhirudīritam /
{tulāyantra}
vṛntākākāramūṣe dve tayoḥ kaṇṭhādadhaḥ khalu
prādeśamātranalikā mṛdāliptasusaṃdhikā /
tatraikasyāṃ kṣipet sūtam anyasyāṃ gandhacūrṇakam
nirudhya mūṣayor vaktraṃ vālukāyantrake kṣipet /
adho'gniṃ jvālayedetattulāyantramudāhṛtam
śilātālakagandhāśmajāraṇāya prakīrtitam /
{sthālīyantra}
sthālyāṃ tāmrādi nikṣipya mallenāsyaṃ nirudhya ca
pacyate sthālikāsaṃsthaṃ sthālīyantramitīritam /
{koṣṭhikāyantra}
sthūlabhāṇḍodarasyāntar vālukāṃ nikṣipecchubhām
vitastipramitotsedhāṃ tatastatra niveśayet /
apakvāṃ mṛnmayīṃ koṣṭhīṃ dvādaśāṅgulakocchrayām
ṣaḍaṅgulakavistīrṇāṃ madhye 'timasṛṇīkṛtām /
pañcāṅgulapidhānaṃ ca tīkṣṇāgraṃ mukuṭākṛtim
na nyūnā nādhikā koṣṭhī kaṇṭhato masṛṇā bahiḥ /
koṣṭhyāṃ ca nikṣipedgandhaṃ ṣaṭpalaṃ ślakṣṇacūrṇitam
tatastripādikāṃ lauhīṃ viniveśya sthirīkṛtām /
tasyāṃ ca vinyaset khārīṃ lauhīṃ vā kāntalohajām
tasyāṃ sūtaṃ kṣipecchuddhaṃ palaviṃśatimānataḥ /
jīrṇagandhakasūtaṃ ca bhāvayellaśunadravaiḥ
adhaḥśikhena pūrvoktapidhānena pidhāya ca /
saṃdhibandhaṃ prakurvīta sudhāmṛtsnāguḍādibhiḥ
saṃdhibandhe viśuṣke ca kṣipedupari vālukāḥ /
bhāṇḍavaktraṃ nirudhyātha jvālayettadadho'nalam
kharaṃ yāmatrayaṃ yāvattato gandhakasambhavaḥ /
pidhānalagnadhūmo 'sau galitvā nipatedrase
evaṃ hi ṣaḍguṇaṃ gandhaṃ bhuktvā sūto guṇī bhavet /
karoti kalpanirdiṣṭānviśiṣṭān sakalān guṇān
koṣṭhikāyantrametaddhi nandinā parikīrtitam /
{vālukāyantra}
pañcāḍhavālukāpūrṇe bhāṇḍe nikṣipya yatnataḥ
pacyate rasagolādyaṃ vālukāyantramīritam /
{lavaṇayantra}
evaṃ lavaṇanikṣepāt proktaṃ lavaṇayantrakam
{dhūpayantra}
vidhāyāṣṭāṅgulaṃ pātraṃ lauhamaṣṭāṅgulocchrayam /
kaṇṭhādho dvyaṅgule deśe jalādhāraṃ hi tatra ca
tiryaglohaśalākāśca tanvīstiryag vinikṣipet /
tanūni svarṇapattrāṇi tāsāmupari vinyaset
pātrādho nikṣiped dhūmaṃ vakṣyamāṇamihaiva hi /
tatpātraṃ nyubjapātreṇa chādayedapareṇa hi
mṛdā vilipya saṃdhiṃ ca vahniṃ prajvālayedadhaḥ /
tena kṛṣṇāni pattrāṇi hatānyuktavidhānataḥ
rasaścarati vegena drutiṃ garbhadrutiṃ tathā /
gandhālakaśilānāṃ hi kajjalyā vā mṛtāhinā
dhūpanaṃ svarṇapattrāṇāṃ paramaṃ parikīrtitam /
tārārthaṃ tārapattrāṇi mṛtavaṅgena dhūpayet
dhūpayecca yathāyogyai rasairuparasairapi /
dhūpayantramiti proktaṃ jāraṇādravyavāhane
{kuṇḍakayantra = kandukayantra}
sthūlasthālyāṃ dravaṃ kṣiptvā vāso baddhvā mukhe dṛḍham /
tatra svedyaṃ vinikṣipya pidhānyā prapidhāya ca
adho'gniṃ jvālayettatra tatsyātkuṇḍakayantrakam /
svedanaṃ yantramityetatprāhuranye manīṣiṇaḥ
{kuṇḍayantra (2)}
yadvā sthālyāṃ jalaṃ kṣiptvā tṛṇaṃ dattvā mukhopari /
svedyadravyaṃ vinikṣipya pidhānyā prapidhāya ca
adhastājjvālayed agnimetadvā kuṇḍayantrakam /
{ḍekīyantra}
bhāṇḍakaṇṭhādadhaśchidre veṇunālaṃ vinikṣipet
kāṃsyapātradvayaṃ kṣiptvā sampuṭaṃ jalagarbhitam /
nālāsyaṃ tatra saṃyojya dṛḍhaṃ taccāpi kārayet
uktadravyairvinikṣiptaḥ pūrvaṃ tatra ghaṭe rasaḥ /
agninā tāpito nālāt toye tasmin patatyadhaḥ
yāvaduṣṇaṃ bhavetsarvaṃ bhājanaṃ kiṃcideva hi /
jāyate rasasaṃdhānaṃ ḍhekīyantram idaṃ bhavet
{somānalayantra}
ūrdhvaṃ vahnir adhaścāpo madhye tu rasasaṃgrahaḥ /
somānalam idaṃ proktaṃ jārayed gaganādikam
{nālikāyantra}
lohanālagataṃ sūtaṃ bhāṇḍe lavaṇapūrite /
niruddhaṃ vipacetprājño nālikāyantramīritam
{mūṣā}
atha mūṣābhidhā mṛtsnā saṃsthānaṃ vividhākṛtiḥ /
vidhinā viniyogaśca somadevena kīrtyate
{crucible:: synonyms}
mūṣā hi koṣṭhikā proktā kumudī karahārikā /
pātanī vahnimitrā ca rasavādibhir īryate
{crucible:: nirukti}
muṣṇāti doṣānmūṣeyānsā mūṣeti nigadyate /
upādānaṃ bhavettasyā mṛttikā lohameva ca
mūṣāmukhaviniṣkrāntā varamekāpi kākiṇī /
durjanapraṇipātena dhig lakṣamapi māninām
{saṃdhilepa}
mūṣāpidhānayor bandhe bandhanaṃ saṃdhilepanam /
andhraṇaṃ randhraṇaṃ caiva saṃśliṣṭaṃ saṃdhibandhanam
{clay:: śarkarā}
mṛttikā pāṇḍurasthūlā śarkarā śoṇapāṇḍurā /
cirādhmānasahā sā hi mūṣārthamati śasyate /
tadabhāve ca vālmīkī kaulālī samudīryate
yā mṛttikā dagdhatuṣaiḥ śaṇena śikhitrakairvā hayaladdinā ca /
lauhena daṇḍena ca kuṭṭitā sā sādhāraṇā syātkhalu mūṣikārthe
śvetāśmānastuṣā dagdhāḥ śikhitrāḥ śaṇakarpaṭe /
laddiḥ kiṭṭaṃ yathāyogyaṃ saṃyojyā mūṣikāmṛdi
{vajramūṣā}
mṛdastribhāgaṃ śaṇaladdibhāgau bhāgaśca nirdagdhatuṣopalādeḥ /
kiṭṭārdhabhāgaṃ parikhaṇḍya vajramūṣāṃ vidadhyātkhalu sattvapāte
{yogamūṣā}
dagdhāṅgāratuṣopetā mṛtsnā valmīkasambhavā /
tattadviḍasamāyuktā tattadviḍavilepitā
tayā yā vihitā mūṣā yogamūṣeti kathyate /
anayā sādhitaḥ sūto jāyate guṇavattaraḥ
{vajradrāvaṇamūṣā}
gārabhūnāgadhautābhyāṃ śaṇairdagdhatuṣairapi /
samaiḥ samā ca mūṣā mṛnmahiṣīdugdhamarditā
kothitā pakṣamātraṃ hi bahudhā parivartitā /
tayā viracitā mūṣā vajradrāvaṇikeritā
{gāramūṣā}
dagdhaṣaḍguṇagārāḍhyā kiṭṭāṅgāraśaṇānvitā /
kṛṣṇamṛdbhiḥ kṛtā mūṣā gāramūṣetyudāhṛtā
yāmayugmam atidhmānānnāsau dravati vahninā /
{varamūṣā}
vastrāṅgāratuṣāstulyāstaccaturguṇamṛttikā
gāraśca mṛttikātulyaḥ sarvairetair vimarditā /
varamūṣeti nirdiṣṭā yāmaṃ vahniṃ saheta ca
{varṇamūṣā}
raktavargarajoyuktā raktavargāmbubhāvitā /
mṛt tayā lepitā mūṣā kṣitikhecaralepitā
varṇamūṣeti sā proktā varṇotkarṣe niyujyate /
{rūpyamūṣā}
evaṃ hi śvetavargeṇa rūpyamūṣā prakīrtitā
{viḍamūṣā}
tattadviḍamṛdodbhūtā tattadviḍavilepitā /
dehalohārthayogārthaṃ viḍamūṣetyudāhṛtā
{vajradrāvanāmuṣā (II)}
gārabhūnāgadhautābhyāṃ tuṣamaṣyā śaṇena ca /
samaiḥ samā ca mūṣā mṛnmahiṣīdugdhamarditā
kothitā pakṣamātraṃ hi bahudhā parikīrtitā /
tayā viracitā mūṣā liptā matkuṇaśoṇitaiḥ
balābdadhāvanīmūlair vajradrāvaṇakrauñcikā /
sahate'gniṃ caturyāmaṃ drāvaṇe vyayitā satī
{mūṣāpyāyana}
dravībhāvamupeyuḥ syānmūṣāyā dhmānayogataḥ /
kṣaṇamuddharaṇaṃ yat tanmūṣāpyāyanam ucyate
{vṛntākamūṣā}
vṛntākāramūṣāyāṃ nālaṃ dattvā daśāṅgulam /
dhattūrapuṣpavaccordhvaṃ sudṛḍhaṃ śliṣṭapuṣpavat
aṣṭāṅgulaṃ ca sacchidraṃ sā syādvṛntākamūṣikā /
anayā kharparādīnāṃ mṛdūnāṃ sattvamāharet
{gostanīmūṣā}
mūṣā yā gostanākārā śikhāyuktapidhānakā /
sattvānāṃ drāvaṇe śuddhau sā mūṣā gostanī bhavet
{mallamūṣā}
nirdiṣṭā mallamūṣā yā malladvitayasampuṭāt /
parpaṭyādirasādīnāṃ svedanāya prakīrtitā
{pakvamūṣā}
kulālabhāṇḍarūpā yā dṛḍhā ca paripācitā /
pakvamūṣeti sā proktā poṭalyādivipācane
{golamūṣā}
nirvaktragolakākārā puṭanadravyagarbhiṇī /
golamūṣeti sā proktā satvaraṃ dravyarodhinī
{mahāmūṣā}
tale yā kūrparākārā kramād upari vistṛtā /
sthūlavṛntākavatsthūlā mahāmūṣetyasau matā /
sā cāyo'bhrakasattvādeḥ puṭāya drāvaṇāya ca
{mañjūṣamūṣā}
mañjūṣākāramūṣā yā nimnatāyāmavistarā /
ṣaḍaṅgulapramāṇena mūṣā mañjūṣasaṃjñitā /
bhūmau nikhanya tāṃ mūṣāṃ dadyātpuṭamathopari
{mūśalamūṣā}
mūṣā yā cipiṭā mūle vartulāṣṭāṅgulocchrayā /
mūṣā sā muśalākhyā syāccakrībaddharase hitā
{koṣṭhī (intr.)}
sattvānāṃ pātanārthāya pātitānāṃ viśuddhaye /
koṣṭhikā vividhākārāstāsāṃ lakṣaṇamucyate
{aṅgārakoṣṭhikā}
rājahastasamutsedhā tadardhāyāmavistarā /
caturasrā ca kuḍyena veṣṭitā mṛnmayena hi
ekabhittau caredgartaṃ vitastyābhogasaṃmitam /
dvāraṃ sārdhavitastyā ca saṃmitaṃ sudṛḍhaṃ śubham
dehalyadho vidhātavyaṃ dhamanāya yathocitam /
prādeśapramitā bhittiruttaraṅgasya cordhvataḥ
dvāraṃ copari kartavyaṃ prādeśapramitaṃ khalu /
tataśceṣṭikayā ruddhvā dvārasaṃdhiṃ vilipya ca
śikhitraistāṃ samāpūrya dhamedbhastrādvayena tu /
śikhitrān dhamanadravyam ūrdhvadvāreṇa nikṣipet
sattvapātanagolāṃśca pañca pañca punaḥ punaḥ /
bhavedaṅgārakoṣṭhīyaṃ kharāṇāṃ sattvapātinī
{pātālakoṣṭhikā}
dṛḍhabhūmau caredgartaṃ vitastyā saṃmitaṃ śubham /
vartulaṃ cātha tanmadhye gartamanyaṃ prakalpayet
caturaṅgulavistāranimnatvena samanvitam /
gartāddharaṇiparyantaṃ tiryaṅnālasamanvitam
kiṃcitsamunnataṃ bāhye gartābhimukhanimnakam /
mṛccakraṃ pañcarandhrāḍhyaṃ garbhagartopari kṣipet
āpūrya kokilaiḥ koṣṭhīṃ pradhamed ekabhastrayā /
pātālakoṣṭhikā hy eṣā dhātūnāṃ sattvapātinī
dhmānasādhyapadārthānāṃ nandinā parikīrtitā /
{gārakoṣṭhī}
dvādaśāṅgulanimnā yā prādeśapramitā tathā
caturaṅgulataścordhvaṃ valayena samanvitā /
bhūrichidravatīṃ cakrīṃ valayopari nikṣipet
śikhitrāṃstatra nikṣipya pradhamedvaṅkanālataḥ /
gārakoṣṭhīyamuddiṣṭā mṛṣṭalohavināśinī
{vaṅkanāla}
kūpīmṛdbhir vidhātavyam aratnipramitaṃ dṛḍham /
adhomukhaṃ ca tadvaktre nālaṃ pañcāṅgulaṃ tathā
vaṅkanālamiti proktaṃ dṛḍhadhmānāya kīrtitam /
{tiryakpradhamakoṣṭhī}
koṣṭhī tadvadrasādīnāṃ vidhānāya vidhīyate
dvādaśāṅgulakotsedhā sā budhne caturaṅgulā /
tiryakpradhamanākhyā ca mṛdudravyaviśodhinī
{puṭa (def.)}
rasādidravyapākānāṃ māraṇajñāpanaṃ puṭam /
neṣṭo nyūnādhikaḥ pākaḥ supākaṃ hitamauṣadham
lohāderapunarbhāvo guṇādhikyaṃ tato'gratā /
anapsumajjanaṃ rekhāpūrṇatā puṭato bhavet
puṭādrāgo laghutvaṃ ca śīghravyāptiśca dīpanam /
jāritādapi sūtendrāllohānām adhiko guṇaḥ
yathāśmani viśedvahnir bahiḥsthaḥ puṭayogataḥ /
cūrṇatvādiguṇāvāptistathā loheṣu niścitam
{mahāpuṭa}
nimne vistarataḥ kuṇḍe dvihaste caturasrake /
vanopalasahasreṇa pūrite puṭanauṣadham
krauñcyāṃ ruddhaṃ prayatnena piṣṭakopari nikṣipet /
vanopalasahasrārdhaṃ krauñcikopari vinyaset
vahniṃ prajvālayettatra mahāpuṭamidaṃ smṛtam /
{gajapuṭa}
rājahastapramāṇena caturasraṃ ca nimnakam
pūrṇaṃ copalasāhasraiḥ kaṇṭhāvadhyatha nikṣipet /
vinyaset kumudīṃ tatra puṭanadravyapūritām
pūrvacchagaṇato'rdhāni giriṇḍāni vinikṣipet /
etadgajapuṭaṃ proktaṃ mahāguṇavidhāyakam
{vārāhapuṭa}
itthaṃ cāratnike kuṇḍe puṭaṃ vārāhamucyate
{kukkuṭapuṭa}
puṭaṃ bhūmitale yattadvitastidvitayocchrayam /
tāvacca talavistīrṇaṃ tatsyātkukkuṭakaṃ puṭam
{kapotapuṭa}
yatpuṭaṃ dīyate bhūmāvaṣṭasaṃkhyairvanopalaiḥ /
tad bālasūtabhasmārthaṃ kapotapuṭamucyate
{govara (def.; a kind of cowdung)}
goṣṭhāntargokhurakṣuṇṇaṃ śuṣkaṃ cūrṇitagomayam /
govaraṃ tatsamādiṣṭaṃ variṣṭhaṃ rasasādhane
{govarapuṭa}
govarairvā tuṣairvāpi puṭaṃ yatra pradīyate /
tadgovarapuṭaṃ proktaṃ rasabhasmaprasiddhaye
{bhāṇḍapuṭa}
sthūlabhāṇḍe tuṣāpūrṇe madhye mūṣāsamanvite /
vahninā vihite pāke tadbhāṇḍapuṭamucyate
{vālukāpuṭa}
adhastādupariṣṭācca krauñcikācchādyate khalu /
vālukābhiḥ prataptābhiryatra tadvālukāpuṭam
{bhūdharapuṭa}
vahnimitrāṃ kṣitau samyaṅ nikhanyād dvyaṅgulādadhaḥ /
upariṣṭātpuṭaṃ yatra puṭaṃ tadbhūdharāhvayam
{lāvakapuṭa}
ūrdhvaṃ ṣoḍaśikāmātraistuṣairvā govaraiḥ puṭam /
yatra tallāvakākhyaṃ syāt sumṛdudravyasādhane
{anuktapuṭa}
anuktapuṭamāne tu sādhyadravyabalābalāt /
puṭaṃ vijñāya dātavyamūhāpohavicakṣaṇaiḥ
{synonyms for dried cowdung}
piṣṭakaṃ chagaṇaṃ chāṇamupalaṃ cotpalaṃ tathā /
giriṇḍopalasāṭhī ca navārī chagaṇābhidhaḥ
{upasaṃhāra}
yaḥ somadevairvihitaṃ prakīrṇamadhyāyam enaṃ prakaroti pāṭhe /
nāsau samīheta gurūpadeśaṃ rasendravaidye'pi ca dhātuvāde
Original text: Rasendracūḍāmaṇi 3-5, 7-16 · Edition: Siddhinandan Misra, Benares : Chaukhamba Orientalia, 1999 · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0