Language

ENहिગુ
Scripture Library

Rasendracūḍāmaṇi 3-5, 7-16 · Chapter 5

5.1

Rcūm, 5
atha yantrāṇi vakṣyante rasatantrāṇyanekaśaḥ /
samālokya samāsena somadevena sāmpratam

5.2

svedādikarma nirmātuṃ vārttikendraiḥ prayatnataḥ /
yantryate pārado yasmāttasmādyantramitīritam

5.3

{dolāyantra}
vibandhya sauṣadhaṃ sūtaṃ sabhūrje triguṇāmbare /
rasapoṭṭalikāṃ kāṣṭhe dṛḍhaṃ baddhvā guṇena hi

5.4

saṃdhānapūrṇakumbhāntaḥ pralambanagatisthitām /
adhastājjvālayedagniṃ tattaduktakrameṇa hi /
dolāyantramidaṃ proktaṃ svedanākhyaṃ tadeva hi

5.5

{khalvayantra}
khalvayantraṃ tridhā proktaṃ mardanādikakarmaṇi /
nirudgārāśmajaś caikastadanyo lohasambhavaḥ

5.6

{ardhacandrākṛtikhalva}
utsedhena daśāṅgulaḥ khalu kalātulyāṅgulāyāmavān /
vistāreṇa navāṅgulo rasamitairnimnastathaivāṅgulaiḥ

5.7

kaṇṭho dvyaṅgulavistṛto 'timasṛṇo droṇyardhacandrākṛtiḥ /
gharṣaścaiva daśāṅgulastu yadidaṃ khalvākhyayantraṃ smṛtam

5.8

asminpañcapalaḥ sūto mardanīyo viśuddhaye /
tattadaucityayogena khalveṣvanyeṣu śodhayet

5.9

{vartulakhalva}
dvādaśāṅgulivistāraḥ khalvo bhavati vartulaḥ /
caturaṅgulanimnaśca madhye 'timasṛṇīkṛtaḥ

5.10

mardakaścipiṭo'dhastāt sugrahaśca śikhopari /
{taptakhalva}
lauho navāṅgulaḥ khalvo nimnatvena ṣaḍaṅgulaḥ

5.11

mardako'ṣṭāṅgulaścaiva taptakhalvābhidho hy ayam /
kṛtvā khalvākṛtiṃ cullīmaṅgāraiḥ paripūryatām

5.12

tasyāṃ niveśitaṃ khalvaṃ pārśve bhastrikayā dhamet /
tasminvimarditā piṣṭī kṣārairamlaiśca saṃyutā

5.13

pradravatyativegena svedato nātra saṃśayaḥ /
kṛtaḥ kāntāyasā so 'yaṃ bhavetkoṭiguṇottaraḥ

5.14

{valabhīyantra}
yatra lohamaye pātre pārśvayorvalayadvayam /
tādṛksvalpataraṃ pātraṃ valayaprotakoṣṭhakam

5.15

pūrvapātropari nyasya svalpapātre parikṣipet /
rasaṃ saṃmūrchitaṃ sthūlapātramāpūrya kāñjikaiḥ

5.16

dviyāmaṃ svedayedevaṃ rasotthāpanahetave /
etatsyādvalabhīyantraṃ rasasādguṇyakāraṇam

5.17

sūkṣmakāntamaye pātre rasaḥ syādguṇavattaraḥ /
{ūrdhvapātanayantra}
aṣṭāṅgulamitā samyak vartulā cipaṭī tale

5.18

caturaṅgulataḥ kaṇṭhādadho droṇyā samanvitā /
caturaṅgulavistāranimnayā dṛḍhabaddhayā

5.19

tatpidhānaghaṭī mūle ṣoḍaśāṅgulavistarā /
navāṅgulakavistārakaṇṭhena ca samanvitā

5.20

pūrvaghaṭyāṃ rasaṃ kṣiptvā nyubjāṃ dadyāt parāṃ ghaṭīm /
sordhvaṃ nimnaṃ ca parito dṛḍhapālikayānvitām

5.21

pālyāṃ droṇyāṃ kṣipettoyaṃ pāvakaṃ jvālayedadhaḥ /
ūrdhvapātanayantraṃ hi nandinā parikīrtitam

5.22

{adhaḥpātanayantra}
uparyadhastanasthālyāṃ kṣipedanyāmadhomukhīm /
sthālikāṃ cipaṭībhūtatalāntarliptapāradām

5.23

kṣiptvā tāṃ paṅkile garte jvālayenmūrdhni pāvakam /
adhaḥpātanayantraṃ hi tadaitat parikīrtitam

5.24

{tiryakpātanayantra}
kṣipedrasaṃ ghaṭe dīrghanatādhonālasaṃyute /
tannālaṃ nikṣipedanyat ghaṭakukṣyantare khalu

5.25

tatra ruddhvā mṛdā samyagvadane ghaṭayoratha /
adhastādrasakumbhasya jvālayettīvrapāvakam

5.26

itarasmin ghaṭe toyaṃ prakṣipet svādu śītalam /
tiryakpātanayantraṃ hi vārttikair abhidhīyate

5.27

{pātanāyantras:: use}
pātanātritayaṃ proktaṃ yantrāṇāṃ tritayaṃ khalu /
pātanaiśca vinā sūto na tarāṃ doṣamujhati

5.28

tribhirevordhvapātaiśca kasmāddoṣānna mucyate /
vibhāgena vipāke tu dravyeṇānyena yogataḥ

5.29

pātrāntaraparikṣepāt guṇāḥ syur vividhāḥ khalu /
khaṇḍanyulūkhalāmbhobhis taṇḍulāḥ syur malojhitāḥ

5.30

pātenaiva mahāśuddhirnandinā parikīrtitā /
{kacchapayantra}
viśālavadane bhāṇḍe toyapūrṇe niveśayet

5.31

kharparaṃ pṛthukaṃ samyak prasare tasya madhyame /
ālavālaṃ viḍaiḥ kṛtvā tanmadhye pāradaṃ kṣipet

5.32

ūrdhvādhaśca viḍaṃ dattvā mallenārudhya yatnataḥ /
puṭamaucityayogena dīyate tannigadyate

5.33

yantraṃ kacchapasaṃjñaṃ hi taduktaṃ rasajāraṇe /
{antarālikayantra}
kṛtvā lohamayīṃ mūṣāṃ vṛntākākāradhāriṇīm

5.34

vitastyā saṃmitāṃ kāntalohena parinirmitām /
muṇḍalohodbhavāṃ vāpi kaṇṭhādho dvyaṅgulādadhaḥ

5.35

dvyaṅgulaṃ valayaṃ dadyāt madhyadeśena kaṇṭhataḥ /
pidhānadhārakaṃ ciñcāpattravistīrṇakaṅkaṇam

5.36

pidhānam antarāviṣṭaṃ saśikhaṃ śliṣṭasaṃdhikam /
tale pravihitacchidraṃ bhāṇḍaṃ kṛtvā hy adhomukham

5.37

tatraināṃ lambayenmūrdhni nirudhya ca viśoṣya ca /
sthālīkaṇṭhaṃ tato dadyāt puṭamagnividhāyakam

5.38

evaṃrūpaṃ bhavedyantramantarālikasaṃjñakam /
anena kārayedgandhadrutiṃ garbhadrutiṃ tathā

5.39

{tāpikāyantra}
tāpīṃ mūṣāṃ mṛdā kṛtvā dṛḍhāṃ cāratnimātrikām /
sudṛḍhāṃ madhyadeśe ca dvyaṅgulacchidrasaṃyutām

5.40

kāntalohamayīṃ khārīṃ dadyād gandhasya copari /
tāpikāṃ pūrayecchuddhasikatābhiḥ samantataḥ

5.41

tāṃ ca cullyāṃ samāropya kṣepaṃ kṣepaṃ viḍadravam /
pādāṅguṣṭhamitajvālaṃ jvālayedanalaṃ tataḥ

5.42

lohābhrakādikaṃ sarvaṃ rasasya parijārayet /
tāpikāyantramityuktaṃ sukaraṃ rasajāraṇe

5.43

{pratigarbhayantra}
sthālyāṃ vinikṣipya rasādi vastu svarṇādi khāryā prapidhāya bhūyaḥ /
amlena cordhve lavaṇādi vastu cullyāṃ pacettat pratigarbhayantram

5.44

{garbhayantra}
khārīṃ mallāntarasthālīṃ nirundhyādatiyatnataḥ /
sthālyāṃ mṛdo'thavā khāryāṃ kṣiptvā vastu nirudhya ca

5.45

kṣiptvā cāmlādikaṃ ruddhvā pākaḥ syādgarbhayantrake /
{pālikāyantra}
caṣakaṃ vartulaṃ lauhaṃ vinatāgrordhvadaṇḍakam

5.46

etaddhi pālikāyantraṃ balijāraṇahetave /
{ghaṭayantra}
catuḥprasthajalādhāraṃ caturaṅgulakānanam

5.47

ghaṭayantramiti proktaṃ tadāpyāyanake matam /
{iṣṭikāyantra}
vidhāya vartulaṃ gartaṃ mallamatra nidhāya ca

5.48

vinidhāyeṣṭikāṃ tatra madhye gartavatīṃ śubhām /
gartasya paritaḥ kuryāt pālikāmaṅgulocchrayām

5.49

garte sūtaṃ vinikṣipya gartāsye vasanaṃ kṣipet /
nikṣipya gandhakaṃ tatra mallenāsyaṃ nirudhya ca

5.50

mallapālikayormadhye mṛdā samyaṅnirudhya ca /
vanopalaiḥ puṭaṃ deyaṃ kapotākhyaṃ na cādhikam

5.51

iṣṭikāyantrametaddhi gandhakaṃ tena jārayet /
{vidyādharayantra}
sthālikopari vinyasya sthālīṃ samyaṅnirudhya ca

5.52

ūrdhvasthālyāṃ jalaṃ kṣiptvā vahniṃ prajvālayedadhaḥ /
etadvidyādharaṃ yantraṃ hiṅgulākṛṣṭihetave

5.53

{ḍamaruyantra}
yatra sthālyupari sthālīṃ nyubjāṃ dattvā nirudhya ca /
yantraṃ ḍamarukākhyaṃ tadrasabhasmakṛte hitam

5.54

{nābhiyantra}
mallamadhye caredgartaṃ tatra sūtaṃ sagandhakam /
gartasya paritaḥ kuḍyaṃ prakuryād dvyaṅgulocchrayam

5.55

tataścācchādayetsamyaggostanākāramūṣayā /
samyak toyamṛdā ruddhvā samyaggartoccamānayā

5.56

tato jalaṃ vinikṣipya vahniṃ prajvālayedadhaḥ /
nābhiyantramidaṃ proktaṃ nandinā sarvavedinā

5.57

anena jīryate sūto nirdhūmaḥ śuddhagandhakaḥ /
{toyamṛttikā}
lehavat kṛtabarbūrakvāthena parimarditam

5.58

jīrṇakiṭṭarajaḥ sūkṣmaṃ guḍacūrṇasamanvitam /
iyaṃ hi jalamṛtproktā durbhedyā salilaiḥ khalu

5.59

{vahnimṛtsnā}
khaṭikāpaṭukiṭṭaiśca mahiṣīdugdhamarditaiḥ /
vahnimṛtsnā bhavedghoravahnitāpasahā khalu

5.60

etayā mṛtsnayā ruddho na gantuṃ kṣamate rasaḥ /
vidagdhavanitāprauḍhapremṇā baddhaḥ pumāniva

5.61

nandī nāgārjunaścaiva brahmajyotirmunīśvaraḥ /
vetti śrīsomadevaśca nāparaḥ pṛthivītale

5.62

{grastayantra}
mūṣāṃ mūṣodarāviṣṭām ādyantasamavartulām /
cipiṭāṃ ca tale proktaṃ grastayantraṃ manīṣibhiḥ

5.63

sūtendrabandhanārthaṃ hi rasavidbhirudīritam /
{tulāyantra}
vṛntākākāramūṣe dve tayoḥ kaṇṭhādadhaḥ khalu

5.64

prādeśamātranalikā mṛdāliptasusaṃdhikā /
tatraikasyāṃ kṣipet sūtam anyasyāṃ gandhacūrṇakam

5.65

nirudhya mūṣayor vaktraṃ vālukāyantrake kṣipet /
adho'gniṃ jvālayedetattulāyantramudāhṛtam

5.66

śilātālakagandhāśmajāraṇāya prakīrtitam /
{sthālīyantra}
sthālyāṃ tāmrādi nikṣipya mallenāsyaṃ nirudhya ca

5.67

pacyate sthālikāsaṃsthaṃ sthālīyantramitīritam /
{koṣṭhikāyantra}
sthūlabhāṇḍodarasyāntar vālukāṃ nikṣipecchubhām

5.68

vitastipramitotsedhāṃ tatastatra niveśayet /
apakvāṃ mṛnmayīṃ koṣṭhīṃ dvādaśāṅgulakocchrayām

5.69

ṣaḍaṅgulakavistīrṇāṃ madhye 'timasṛṇīkṛtām /
pañcāṅgulapidhānaṃ ca tīkṣṇāgraṃ mukuṭākṛtim

5.70

na nyūnā nādhikā koṣṭhī kaṇṭhato masṛṇā bahiḥ /
koṣṭhyāṃ ca nikṣipedgandhaṃ ṣaṭpalaṃ ślakṣṇacūrṇitam

5.71

tatastripādikāṃ lauhīṃ viniveśya sthirīkṛtām /
tasyāṃ ca vinyaset khārīṃ lauhīṃ vā kāntalohajām

5.72

tasyāṃ sūtaṃ kṣipecchuddhaṃ palaviṃśatimānataḥ /
jīrṇagandhakasūtaṃ ca bhāvayellaśunadravaiḥ

5.73

adhaḥśikhena pūrvoktapidhānena pidhāya ca /
saṃdhibandhaṃ prakurvīta sudhāmṛtsnāguḍādibhiḥ

5.74

saṃdhibandhe viśuṣke ca kṣipedupari vālukāḥ /
bhāṇḍavaktraṃ nirudhyātha jvālayettadadho'nalam

5.75

kharaṃ yāmatrayaṃ yāvattato gandhakasambhavaḥ /
pidhānalagnadhūmo 'sau galitvā nipatedrase

5.76

evaṃ hi ṣaḍguṇaṃ gandhaṃ bhuktvā sūto guṇī bhavet /
karoti kalpanirdiṣṭānviśiṣṭān sakalān guṇān

5.77

koṣṭhikāyantrametaddhi nandinā parikīrtitam /
{vālukāyantra}
pañcāḍhavālukāpūrṇe bhāṇḍe nikṣipya yatnataḥ

5.78

pacyate rasagolādyaṃ vālukāyantramīritam /
{lavaṇayantra}
evaṃ lavaṇanikṣepāt proktaṃ lavaṇayantrakam

5.79

{dhūpayantra}
vidhāyāṣṭāṅgulaṃ pātraṃ lauhamaṣṭāṅgulocchrayam /
kaṇṭhādho dvyaṅgule deśe jalādhāraṃ hi tatra ca

5.80

tiryaglohaśalākāśca tanvīstiryag vinikṣipet /
tanūni svarṇapattrāṇi tāsāmupari vinyaset

5.81

pātrādho nikṣiped dhūmaṃ vakṣyamāṇamihaiva hi /
tatpātraṃ nyubjapātreṇa chādayedapareṇa hi

5.82

mṛdā vilipya saṃdhiṃ ca vahniṃ prajvālayedadhaḥ /
tena kṛṣṇāni pattrāṇi hatānyuktavidhānataḥ

5.83

rasaścarati vegena drutiṃ garbhadrutiṃ tathā /
gandhālakaśilānāṃ hi kajjalyā vā mṛtāhinā

5.84

dhūpanaṃ svarṇapattrāṇāṃ paramaṃ parikīrtitam /
tārārthaṃ tārapattrāṇi mṛtavaṅgena dhūpayet

5.85

dhūpayecca yathāyogyai rasairuparasairapi /
dhūpayantramiti proktaṃ jāraṇādravyavāhane

5.86

{kuṇḍakayantra = kandukayantra}
sthūlasthālyāṃ dravaṃ kṣiptvā vāso baddhvā mukhe dṛḍham /
tatra svedyaṃ vinikṣipya pidhānyā prapidhāya ca

5.87

adho'gniṃ jvālayettatra tatsyātkuṇḍakayantrakam /
svedanaṃ yantramityetatprāhuranye manīṣiṇaḥ

5.88

{kuṇḍayantra (2)}
yadvā sthālyāṃ jalaṃ kṣiptvā tṛṇaṃ dattvā mukhopari /
svedyadravyaṃ vinikṣipya pidhānyā prapidhāya ca

5.89

adhastājjvālayed agnimetadvā kuṇḍayantrakam /
{ḍekīyantra}
bhāṇḍakaṇṭhādadhaśchidre veṇunālaṃ vinikṣipet

5.90

kāṃsyapātradvayaṃ kṣiptvā sampuṭaṃ jalagarbhitam /
nālāsyaṃ tatra saṃyojya dṛḍhaṃ taccāpi kārayet

5.91

uktadravyairvinikṣiptaḥ pūrvaṃ tatra ghaṭe rasaḥ /
agninā tāpito nālāt toye tasmin patatyadhaḥ

5.92

yāvaduṣṇaṃ bhavetsarvaṃ bhājanaṃ kiṃcideva hi /
jāyate rasasaṃdhānaṃ ḍhekīyantram idaṃ bhavet

5.93

{somānalayantra}
ūrdhvaṃ vahnir adhaścāpo madhye tu rasasaṃgrahaḥ /
somānalam idaṃ proktaṃ jārayed gaganādikam

5.94

{nālikāyantra}
lohanālagataṃ sūtaṃ bhāṇḍe lavaṇapūrite /
niruddhaṃ vipacetprājño nālikāyantramīritam

5.95

{mūṣā}
atha mūṣābhidhā mṛtsnā saṃsthānaṃ vividhākṛtiḥ /
vidhinā viniyogaśca somadevena kīrtyate

5.96

{crucible:: synonyms}
mūṣā hi koṣṭhikā proktā kumudī karahārikā /
pātanī vahnimitrā ca rasavādibhir īryate

5.97

{crucible:: nirukti}
muṣṇāti doṣānmūṣeyānsā mūṣeti nigadyate /
upādānaṃ bhavettasyā mṛttikā lohameva ca

5.98

mūṣāmukhaviniṣkrāntā varamekāpi kākiṇī /
durjanapraṇipātena dhig lakṣamapi māninām

5.99

{saṃdhilepa}
mūṣāpidhānayor bandhe bandhanaṃ saṃdhilepanam /
andhraṇaṃ randhraṇaṃ caiva saṃśliṣṭaṃ saṃdhibandhanam

5.100

{clay:: śarkarā}
mṛttikā pāṇḍurasthūlā śarkarā śoṇapāṇḍurā /
cirādhmānasahā sā hi mūṣārthamati śasyate /
tadabhāve ca vālmīkī kaulālī samudīryate

5.101

yā mṛttikā dagdhatuṣaiḥ śaṇena śikhitrakairvā hayaladdinā ca /
lauhena daṇḍena ca kuṭṭitā sā sādhāraṇā syātkhalu mūṣikārthe

5.102

śvetāśmānastuṣā dagdhāḥ śikhitrāḥ śaṇakarpaṭe /
laddiḥ kiṭṭaṃ yathāyogyaṃ saṃyojyā mūṣikāmṛdi

5.103

{vajramūṣā}
mṛdastribhāgaṃ śaṇaladdibhāgau bhāgaśca nirdagdhatuṣopalādeḥ /
kiṭṭārdhabhāgaṃ parikhaṇḍya vajramūṣāṃ vidadhyātkhalu sattvapāte

5.104

{yogamūṣā}
dagdhāṅgāratuṣopetā mṛtsnā valmīkasambhavā /
tattadviḍasamāyuktā tattadviḍavilepitā

5.105

tayā yā vihitā mūṣā yogamūṣeti kathyate /
anayā sādhitaḥ sūto jāyate guṇavattaraḥ

5.106

{vajradrāvaṇamūṣā}
gārabhūnāgadhautābhyāṃ śaṇairdagdhatuṣairapi /
samaiḥ samā ca mūṣā mṛnmahiṣīdugdhamarditā

5.107

kothitā pakṣamātraṃ hi bahudhā parivartitā /
tayā viracitā mūṣā vajradrāvaṇikeritā

5.108

{gāramūṣā}
dagdhaṣaḍguṇagārāḍhyā kiṭṭāṅgāraśaṇānvitā /
kṛṣṇamṛdbhiḥ kṛtā mūṣā gāramūṣetyudāhṛtā

5.109

yāmayugmam atidhmānānnāsau dravati vahninā /
{varamūṣā}
vastrāṅgāratuṣāstulyāstaccaturguṇamṛttikā

5.110

gāraśca mṛttikātulyaḥ sarvairetair vimarditā /
varamūṣeti nirdiṣṭā yāmaṃ vahniṃ saheta ca

5.111

{varṇamūṣā}
raktavargarajoyuktā raktavargāmbubhāvitā /
mṛt tayā lepitā mūṣā kṣitikhecaralepitā

5.112

varṇamūṣeti sā proktā varṇotkarṣe niyujyate /
{rūpyamūṣā}
evaṃ hi śvetavargeṇa rūpyamūṣā prakīrtitā

5.113

{viḍamūṣā}
tattadviḍamṛdodbhūtā tattadviḍavilepitā /
dehalohārthayogārthaṃ viḍamūṣetyudāhṛtā

5.114

{vajradrāvanāmuṣā (II)}
gārabhūnāgadhautābhyāṃ tuṣamaṣyā śaṇena ca /
samaiḥ samā ca mūṣā mṛnmahiṣīdugdhamarditā

5.115

kothitā pakṣamātraṃ hi bahudhā parikīrtitā /
tayā viracitā mūṣā liptā matkuṇaśoṇitaiḥ

5.116

balābdadhāvanīmūlair vajradrāvaṇakrauñcikā /
sahate'gniṃ caturyāmaṃ drāvaṇe vyayitā satī

5.117

{mūṣāpyāyana}
dravībhāvamupeyuḥ syānmūṣāyā dhmānayogataḥ /
kṣaṇamuddharaṇaṃ yat tanmūṣāpyāyanam ucyate

5.118

{vṛntākamūṣā}
vṛntākāramūṣāyāṃ nālaṃ dattvā daśāṅgulam /
dhattūrapuṣpavaccordhvaṃ sudṛḍhaṃ śliṣṭapuṣpavat

5.119

aṣṭāṅgulaṃ ca sacchidraṃ sā syādvṛntākamūṣikā /
anayā kharparādīnāṃ mṛdūnāṃ sattvamāharet

5.120

{gostanīmūṣā}
mūṣā yā gostanākārā śikhāyuktapidhānakā /
sattvānāṃ drāvaṇe śuddhau sā mūṣā gostanī bhavet

5.121

{mallamūṣā}
nirdiṣṭā mallamūṣā yā malladvitayasampuṭāt /
parpaṭyādirasādīnāṃ svedanāya prakīrtitā

5.122

{pakvamūṣā}
kulālabhāṇḍarūpā yā dṛḍhā ca paripācitā /
pakvamūṣeti sā proktā poṭalyādivipācane

5.123

{golamūṣā}
nirvaktragolakākārā puṭanadravyagarbhiṇī /
golamūṣeti sā proktā satvaraṃ dravyarodhinī

5.124

{mahāmūṣā}
tale yā kūrparākārā kramād upari vistṛtā /
sthūlavṛntākavatsthūlā mahāmūṣetyasau matā /
sā cāyo'bhrakasattvādeḥ puṭāya drāvaṇāya ca

5.125

{mañjūṣamūṣā}
mañjūṣākāramūṣā yā nimnatāyāmavistarā /
ṣaḍaṅgulapramāṇena mūṣā mañjūṣasaṃjñitā /
bhūmau nikhanya tāṃ mūṣāṃ dadyātpuṭamathopari

5.126

{mūśalamūṣā}
mūṣā yā cipiṭā mūle vartulāṣṭāṅgulocchrayā /
mūṣā sā muśalākhyā syāccakrībaddharase hitā

5.127

{koṣṭhī (intr.)}
sattvānāṃ pātanārthāya pātitānāṃ viśuddhaye /
koṣṭhikā vividhākārāstāsāṃ lakṣaṇamucyate

5.128

{aṅgārakoṣṭhikā}
rājahastasamutsedhā tadardhāyāmavistarā /
caturasrā ca kuḍyena veṣṭitā mṛnmayena hi

5.129

ekabhittau caredgartaṃ vitastyābhogasaṃmitam /
dvāraṃ sārdhavitastyā ca saṃmitaṃ sudṛḍhaṃ śubham

5.130

dehalyadho vidhātavyaṃ dhamanāya yathocitam /
prādeśapramitā bhittiruttaraṅgasya cordhvataḥ

5.131

dvāraṃ copari kartavyaṃ prādeśapramitaṃ khalu /
tataśceṣṭikayā ruddhvā dvārasaṃdhiṃ vilipya ca

5.132

śikhitraistāṃ samāpūrya dhamedbhastrādvayena tu /
śikhitrān dhamanadravyam ūrdhvadvāreṇa nikṣipet

5.133

sattvapātanagolāṃśca pañca pañca punaḥ punaḥ /
bhavedaṅgārakoṣṭhīyaṃ kharāṇāṃ sattvapātinī

5.134

{pātālakoṣṭhikā}
dṛḍhabhūmau caredgartaṃ vitastyā saṃmitaṃ śubham /
vartulaṃ cātha tanmadhye gartamanyaṃ prakalpayet

5.135

caturaṅgulavistāranimnatvena samanvitam /
gartāddharaṇiparyantaṃ tiryaṅnālasamanvitam

5.136

kiṃcitsamunnataṃ bāhye gartābhimukhanimnakam /
mṛccakraṃ pañcarandhrāḍhyaṃ garbhagartopari kṣipet

5.137

āpūrya kokilaiḥ koṣṭhīṃ pradhamed ekabhastrayā /
pātālakoṣṭhikā hy eṣā dhātūnāṃ sattvapātinī

5.138

dhmānasādhyapadārthānāṃ nandinā parikīrtitā /
{gārakoṣṭhī}
dvādaśāṅgulanimnā yā prādeśapramitā tathā

5.139

caturaṅgulataścordhvaṃ valayena samanvitā /
bhūrichidravatīṃ cakrīṃ valayopari nikṣipet

5.140

śikhitrāṃstatra nikṣipya pradhamedvaṅkanālataḥ /
gārakoṣṭhīyamuddiṣṭā mṛṣṭalohavināśinī

5.141

{vaṅkanāla}
kūpīmṛdbhir vidhātavyam aratnipramitaṃ dṛḍham /
adhomukhaṃ ca tadvaktre nālaṃ pañcāṅgulaṃ tathā

5.142

vaṅkanālamiti proktaṃ dṛḍhadhmānāya kīrtitam /
{tiryakpradhamakoṣṭhī}
koṣṭhī tadvadrasādīnāṃ vidhānāya vidhīyate

5.143

dvādaśāṅgulakotsedhā sā budhne caturaṅgulā /
tiryakpradhamanākhyā ca mṛdudravyaviśodhinī

5.144

{puṭa (def.)}
rasādidravyapākānāṃ māraṇajñāpanaṃ puṭam /
neṣṭo nyūnādhikaḥ pākaḥ supākaṃ hitamauṣadham

5.145

lohāderapunarbhāvo guṇādhikyaṃ tato'gratā /
anapsumajjanaṃ rekhāpūrṇatā puṭato bhavet

5.146

puṭādrāgo laghutvaṃ ca śīghravyāptiśca dīpanam /
jāritādapi sūtendrāllohānām adhiko guṇaḥ

5.147

yathāśmani viśedvahnir bahiḥsthaḥ puṭayogataḥ /
cūrṇatvādiguṇāvāptistathā loheṣu niścitam

5.148

{mahāpuṭa}
nimne vistarataḥ kuṇḍe dvihaste caturasrake /
vanopalasahasreṇa pūrite puṭanauṣadham

5.149

krauñcyāṃ ruddhaṃ prayatnena piṣṭakopari nikṣipet /
vanopalasahasrārdhaṃ krauñcikopari vinyaset

5.150

vahniṃ prajvālayettatra mahāpuṭamidaṃ smṛtam /
{gajapuṭa}
rājahastapramāṇena caturasraṃ ca nimnakam

5.151

pūrṇaṃ copalasāhasraiḥ kaṇṭhāvadhyatha nikṣipet /
vinyaset kumudīṃ tatra puṭanadravyapūritām

5.152

pūrvacchagaṇato'rdhāni giriṇḍāni vinikṣipet /
etadgajapuṭaṃ proktaṃ mahāguṇavidhāyakam

5.153

{vārāhapuṭa}
itthaṃ cāratnike kuṇḍe puṭaṃ vārāhamucyate

5.154

{kukkuṭapuṭa}
puṭaṃ bhūmitale yattadvitastidvitayocchrayam /
tāvacca talavistīrṇaṃ tatsyātkukkuṭakaṃ puṭam

5.155

{kapotapuṭa}
yatpuṭaṃ dīyate bhūmāvaṣṭasaṃkhyairvanopalaiḥ /
tad bālasūtabhasmārthaṃ kapotapuṭamucyate

5.156

{govara (def.; a kind of cowdung)}
goṣṭhāntargokhurakṣuṇṇaṃ śuṣkaṃ cūrṇitagomayam /
govaraṃ tatsamādiṣṭaṃ variṣṭhaṃ rasasādhane

5.157

{govarapuṭa}
govarairvā tuṣairvāpi puṭaṃ yatra pradīyate /
tadgovarapuṭaṃ proktaṃ rasabhasmaprasiddhaye

5.158

{bhāṇḍapuṭa}
sthūlabhāṇḍe tuṣāpūrṇe madhye mūṣāsamanvite /
vahninā vihite pāke tadbhāṇḍapuṭamucyate

5.159

{vālukāpuṭa}
adhastādupariṣṭācca krauñcikācchādyate khalu /
vālukābhiḥ prataptābhiryatra tadvālukāpuṭam

5.160

{bhūdharapuṭa}
vahnimitrāṃ kṣitau samyaṅ nikhanyād dvyaṅgulādadhaḥ /
upariṣṭātpuṭaṃ yatra puṭaṃ tadbhūdharāhvayam

5.161

{lāvakapuṭa}
ūrdhvaṃ ṣoḍaśikāmātraistuṣairvā govaraiḥ puṭam /
yatra tallāvakākhyaṃ syāt sumṛdudravyasādhane

5.162

{anuktapuṭa}
anuktapuṭamāne tu sādhyadravyabalābalāt /
puṭaṃ vijñāya dātavyamūhāpohavicakṣaṇaiḥ

5.163

{synonyms for dried cowdung}
piṣṭakaṃ chagaṇaṃ chāṇamupalaṃ cotpalaṃ tathā /
giriṇḍopalasāṭhī ca navārī chagaṇābhidhaḥ

5.164

{upasaṃhāra}
yaḥ somadevairvihitaṃ prakīrṇamadhyāyam enaṃ prakaroti pāṭhe /
nāsau samīheta gurūpadeśaṃ rasendravaidye'pi ca dhātuvāde

Original text: Rasendracūḍāmaṇi 3-5, 7-16 · Edition: Siddhinandan Misra, Benares : Chaukhamba Orientalia, 1999 · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc