રસેન્દ્રચૂડામણિ · અધ્યાય 5

ર્ચૂમ્, 5
અથ યન્ત્રાણિ વક્ષ્યન્તે રસતન્ત્રાણ્યનેકશઃ ।
સમાલોક્ય સમાસેન સોમદેવેન સામ્પ્રતમ્

સ્વેદાદિકર્મ નિર્માતું વાર્ત્તિકેન્દ્રૈઃ પ્રયત્નતઃ ।
યન્ત્ર્યતે પારદો યસ્માત્તસ્માદ્યન્ત્રમિતીરિતમ્

{દોલાયન્ત્ર}
વિબન્ધ્ય સૌષધં સૂતં સભૂર્જે ત્રિગુણામ્બરે ।
રસપોટ્ટલિકાં કાષ્ઠે દૃઢં બદ્ધ્વા ગુણેન હિ

સંધાનપૂર્ણકુમ્ભાન્તઃ પ્રલમ્બનગતિસ્થિતામ્ ।
અધસ્તાજ્જ્વાલયેદગ્નિં તત્તદુક્તક્રમેણ હિ ।
દોલાયન્ત્રમિદં પ્રોક્તં સ્વેદનાખ્યં તદેવ હિ

{ખલ્વયન્ત્ર}
ખલ્વયન્ત્રં ત્રિધા પ્રોક્તં મર્દનાદિકકર્મણિ ।
નિરુદ્ગારાશ્મજશ્ ચૈકસ્તદન્યો લોહસમ્ભવઃ

{અર્ધચન્દ્રાકૃતિખલ્વ}
ઉત્સેધેન દશાઙ્ગુલઃ ખલુ કલાતુલ્યાઙ્ગુલાયામવાન્ ।
વિસ્તારેણ નવાઙ્ગુલો રસમિતૈર્નિમ્નસ્તથૈવાઙ્ગુલૈઃ

કણ્ઠો દ્વ્યઙ્ગુલવિસ્તૃતો ઽતિમસૃણો દ્રોણ્યર્ધચન્દ્રાકૃતિઃ ।
ઘર્ષશ્ચૈવ દશાઙ્ગુલસ્તુ યદિદં ખલ્વાખ્યયન્ત્રં સ્મૃતમ્

અસ્મિન્પઞ્ચપલઃ સૂતો મર્દનીયો વિશુદ્ધયે ।
તત્તદૌચિત્યયોગેન ખલ્વેષ્વન્યેષુ શોધયેત્

{વર્તુલખલ્વ}
દ્વાદશાઙ્ગુલિવિસ્તારઃ ખલ્વો ભવતિ વર્તુલઃ ।
ચતુરઙ્ગુલનિમ્નશ્ચ મધ્યે ઽતિમસૃણીકૃતઃ

મર્દકશ્ચિપિટોઽધસ્તાત્ સુગ્રહશ્ચ શિખોપરિ ।
{તપ્તખલ્વ}
લૌહો નવાઙ્ગુલઃ ખલ્વો નિમ્નત્વેન ષડઙ્ગુલઃ

મર્દકોઽષ્ટાઙ્ગુલશ્ચૈવ તપ્તખલ્વાભિધો હ્ય્ અયમ્ ।
કૃત્વા ખલ્વાકૃતિં ચુલ્લીમઙ્ગારૈઃ પરિપૂર્યતામ્

તસ્યાં નિવેશિતં ખલ્વં પાર્શ્વે ભસ્ત્રિકયા ધમેત્ ।
તસ્મિન્વિમર્દિતા પિષ્ટી ક્ષારૈરમ્લૈશ્ચ સંયુતા

પ્રદ્રવત્યતિવેગેન સ્વેદતો નાત્ર સંશયઃ ।
કૃતઃ કાન્તાયસા સો ઽયં ભવેત્કોટિગુણોત્તરઃ

{વલભીયન્ત્ર}
યત્ર લોહમયે પાત્રે પાર્શ્વયોર્વલયદ્વયમ્ ।
તાદૃક્સ્વલ્પતરં પાત્રં વલયપ્રોતકોષ્ઠકમ્

પૂર્વપાત્રોપરિ ન્યસ્ય સ્વલ્પપાત્રે પરિક્ષિપેત્ ।
રસં સંમૂર્છિતં સ્થૂલપાત્રમાપૂર્ય કાઞ્જિકૈઃ

દ્વિયામં સ્વેદયેદેવં રસોત્થાપનહેતવે ।
એતત્સ્યાદ્વલભીયન્ત્રં રસસાદ્ગુણ્યકારણમ્

સૂક્ષ્મકાન્તમયે પાત્રે રસઃ સ્યાદ્ગુણવત્તરઃ ।
{ઊર્ધ્વપાતનયન્ત્ર}
અષ્ટાઙ્ગુલમિતા સમ્યક્ વર્તુલા ચિપટી તલે

ચતુરઙ્ગુલતઃ કણ્ઠાદધો દ્રોણ્યા સમન્વિતા ।
ચતુરઙ્ગુલવિસ્તારનિમ્નયા દૃઢબદ્ધયા

તત્પિધાનઘટી મૂલે ષોડશાઙ્ગુલવિસ્તરા ।
નવાઙ્ગુલકવિસ્તારકણ્ઠેન ચ સમન્વિતા

પૂર્વઘટ્યાં રસં ક્ષિપ્ત્વા ન્યુબ્જાં દદ્યાત્ પરાં ઘટીમ્ ।
સોર્ધ્વં નિમ્નં ચ પરિતો દૃઢપાલિકયાન્વિતામ્

પાલ્યાં દ્રોણ્યાં ક્ષિપેત્તોયં પાવકં જ્વાલયેદધઃ ।
ઊર્ધ્વપાતનયન્ત્રં હિ નન્દિના પરિકીર્તિતમ્

{અધઃપાતનયન્ત્ર}
ઉપર્યધસ્તનસ્થાલ્યાં ક્ષિપેદન્યામધોમુખીમ્ ।
સ્થાલિકાં ચિપટીભૂતતલાન્તર્લિપ્તપારદામ્

ક્ષિપ્ત્વા તાં પઙ્કિલે ગર્તે જ્વાલયેન્મૂર્ધ્નિ પાવકમ્ ।
અધઃપાતનયન્ત્રં હિ તદૈતત્ પરિકીર્તિતમ્

{તિર્યક્પાતનયન્ત્ર}
ક્ષિપેદ્રસં ઘટે દીર્ઘનતાધોનાલસંયુતે ।
તન્નાલં નિક્ષિપેદન્યત્ ઘટકુક્ષ્યન્તરે ખલુ

તત્ર રુદ્ધ્વા મૃદા સમ્યગ્વદને ઘટયોરથ ।
અધસ્તાદ્રસકુમ્ભસ્ય જ્વાલયેત્તીવ્રપાવકમ્

ઇતરસ્મિન્ ઘટે તોયં પ્રક્ષિપેત્ સ્વાદુ શીતલમ્ ।
તિર્યક્પાતનયન્ત્રં હિ વાર્ત્તિકૈર્ અભિધીયતે

{પાતનાયન્ત્રસ્:: ઉસે}
પાતનાત્રિતયં પ્રોક્તં યન્ત્રાણાં ત્રિતયં ખલુ ।
પાતનૈશ્ચ વિના સૂતો ન તરાં દોષમુઝતિ

ત્રિભિરેવોર્ધ્વપાતૈશ્ચ કસ્માદ્દોષાન્ન મુચ્યતે ।
વિભાગેન વિપાકે તુ દ્રવ્યેણાન્યેન યોગતઃ

પાત્રાન્તરપરિક્ષેપાત્ ગુણાઃ સ્યુર્ વિવિધાઃ ખલુ ।
ખણ્ડન્યુલૂખલામ્ભોભિસ્ તણ્ડુલાઃ સ્યુર્ મલોઝિતાઃ

પાતેનૈવ મહાશુદ્ધિર્નન્દિના પરિકીર્તિતા ।
{કચ્છપયન્ત્ર}
વિશાલવદને ભાણ્ડે તોયપૂર્ણે નિવેશયેત્

ખર્પરં પૃથુકં સમ્યક્ પ્રસરે તસ્ય મધ્યમે ।
આલવાલં વિડૈઃ કૃત્વા તન્મધ્યે પારદં ક્ષિપેત્

ઊર્ધ્વાધશ્ચ વિડં દત્ત્વા મલ્લેનારુધ્ય યત્નતઃ ।
પુટમૌચિત્યયોગેન દીયતે તન્નિગદ્યતે

યન્ત્રં કચ્છપસંજ્ઞં હિ તદુક્તં રસજારણે ।
{અન્તરાલિકયન્ત્ર}
કૃત્વા લોહમયીં મૂષાં વૃન્તાકાકારધારિણીમ્

વિતસ્ત્યા સંમિતાં કાન્તલોહેન પરિનિર્મિતામ્ ।
મુણ્ડલોહોદ્ભવાં વાપિ કણ્ઠાધો દ્વ્યઙ્ગુલાદધઃ

દ્વ્યઙ્ગુલં વલયં દદ્યાત્ મધ્યદેશેન કણ્ઠતઃ ।
પિધાનધારકં ચિઞ્ચાપત્ત્રવિસ્તીર્ણકઙ્કણમ્

પિધાનમ્ અન્તરાવિષ્ટં સશિખં શ્લિષ્ટસંધિકમ્ ।
તલે પ્રવિહિતચ્છિદ્રં ભાણ્ડં કૃત્વા હ્ય્ અધોમુખમ્

તત્રૈનાં લમ્બયેન્મૂર્ધ્નિ નિરુધ્ય ચ વિશોષ્ય ચ ।
સ્થાલીકણ્ઠં તતો દદ્યાત્ પુટમગ્નિવિધાયકમ્

એવંરૂપં ભવેદ્યન્ત્રમન્તરાલિકસંજ્ઞકમ્ ।
અનેન કારયેદ્ગન્ધદ્રુતિં ગર્ભદ્રુતિં તથા

{તાપિકાયન્ત્ર}
તાપીં મૂષાં મૃદા કૃત્વા દૃઢાં ચારત્નિમાત્રિકામ્ ।
સુદૃઢાં મધ્યદેશે ચ દ્વ્યઙ્ગુલચ્છિદ્રસંયુતામ્

કાન્તલોહમયીં ખારીં દદ્યાદ્ ગન્ધસ્ય ચોપરિ ।
તાપિકાં પૂરયેચ્છુદ્ધસિકતાભિઃ સમન્તતઃ

તાં ચ ચુલ્લ્યાં સમારોપ્ય ક્ષેપં ક્ષેપં વિડદ્રવમ્ ।
પાદાઙ્ગુષ્ઠમિતજ્વાલં જ્વાલયેદનલં તતઃ

લોહાભ્રકાદિકં સર્વં રસસ્ય પરિજારયેત્ ।
તાપિકાયન્ત્રમિત્યુક્તં સુકરં રસજારણે

{પ્રતિગર્ભયન્ત્ર}
સ્થાલ્યાં વિનિક્ષિપ્ય રસાદિ વસ્તુ સ્વર્ણાદિ ખાર્યા પ્રપિધાય ભૂયઃ ।
અમ્લેન ચોર્ધ્વે લવણાદિ વસ્તુ ચુલ્લ્યાં પચેત્તત્ પ્રતિગર્ભયન્ત્રમ્

{ગર્ભયન્ત્ર}
ખારીં મલ્લાન્તરસ્થાલીં નિરુન્ધ્યાદતિયત્નતઃ ।
સ્થાલ્યાં મૃદોઽથવા ખાર્યાં ક્ષિપ્ત્વા વસ્તુ નિરુધ્ય ચ

ક્ષિપ્ત્વા ચામ્લાદિકં રુદ્ધ્વા પાકઃ સ્યાદ્ગર્ભયન્ત્રકે ।
{પાલિકાયન્ત્ર}
ચષકં વર્તુલં લૌહં વિનતાગ્રોર્ધ્વદણ્ડકમ્

એતદ્ધિ પાલિકાયન્ત્રં બલિજારણહેતવે ।
{ઘટયન્ત્ર}
ચતુઃપ્રસ્થજલાધારં ચતુરઙ્ગુલકાનનમ્

ઘટયન્ત્રમિતિ પ્રોક્તં તદાપ્યાયનકે મતમ્ ।
{ઇષ્ટિકાયન્ત્ર}
વિધાય વર્તુલં ગર્તં મલ્લમત્ર નિધાય ચ

વિનિધાયેષ્ટિકાં તત્ર મધ્યે ગર્તવતીં શુભામ્ ।
ગર્તસ્ય પરિતઃ કુર્યાત્ પાલિકામઙ્ગુલોચ્છ્રયામ્

ગર્તે સૂતં વિનિક્ષિપ્ય ગર્તાસ્યે વસનં ક્ષિપેત્ ।
નિક્ષિપ્ય ગન્ધકં તત્ર મલ્લેનાસ્યં નિરુધ્ય ચ

મલ્લપાલિકયોર્મધ્યે મૃદા સમ્યઙ્નિરુધ્ય ચ ।
વનોપલૈઃ પુટં દેયં કપોતાખ્યં ન ચાધિકમ્

ઇષ્ટિકાયન્ત્રમેતદ્ધિ ગન્ધકં તેન જારયેત્ ।
{વિદ્યાધરયન્ત્ર}
સ્થાલિકોપરિ વિન્યસ્ય સ્થાલીં સમ્યઙ્નિરુધ્ય ચ

ઊર્ધ્વસ્થાલ્યાં જલં ક્ષિપ્ત્વા વહ્નિં પ્રજ્વાલયેદધઃ ।
એતદ્વિદ્યાધરં યન્ત્રં હિઙ્ગુલાકૃષ્ટિહેતવે

{ડમરુયન્ત્ર}
યત્ર સ્થાલ્યુપરિ સ્થાલીં ન્યુબ્જાં દત્ત્વા નિરુધ્ય ચ ।
યન્ત્રં ડમરુકાખ્યં તદ્રસભસ્મકૃતે હિતમ્

{નાભિયન્ત્ર}
મલ્લમધ્યે ચરેદ્ગર્તં તત્ર સૂતં સગન્ધકમ્ ।
ગર્તસ્ય પરિતઃ કુડ્યં પ્રકુર્યાદ્ દ્વ્યઙ્ગુલોચ્છ્રયમ્

તતશ્ચાચ્છાદયેત્સમ્યગ્ગોસ્તનાકારમૂષયા ।
સમ્યક્ તોયમૃદા રુદ્ધ્વા સમ્યગ્ગર્તોચ્ચમાનયા

તતો જલં વિનિક્ષિપ્ય વહ્નિં પ્રજ્વાલયેદધઃ ।
નાભિયન્ત્રમિદં પ્રોક્તં નન્દિના સર્વવેદિના

અનેન જીર્યતે સૂતો નિર્ધૂમઃ શુદ્ધગન્ધકઃ ।
{તોયમૃત્તિકા}
લેહવત્ કૃતબર્બૂરક્વાથેન પરિમર્દિતમ્

જીર્ણકિટ્ટરજઃ સૂક્ષ્મં ગુડચૂર્ણસમન્વિતમ્ ।
ઇયં હિ જલમૃત્પ્રોક્તા દુર્ભેદ્યા સલિલૈઃ ખલુ

{વહ્નિમૃત્સ્ના}
ખટિકાપટુકિટ્ટૈશ્ચ મહિષીદુગ્ધમર્દિતૈઃ ।
વહ્નિમૃત્સ્ના ભવેદ્ઘોરવહ્નિતાપસહા ખલુ

એતયા મૃત્સ્નયા રુદ્ધો ન ગન્તું ક્ષમતે રસઃ ।
વિદગ્ધવનિતાપ્રૌઢપ્રેમ્ણા બદ્ધઃ પુમાનિવ

નન્દી નાગાર્જુનશ્ચૈવ બ્રહ્મજ્યોતિર્મુનીશ્વરઃ ।
વેત્તિ શ્રીસોમદેવશ્ચ નાપરઃ પૃથિવીતલે

{ગ્રસ્તયન્ત્ર}
મૂષાં મૂષોદરાવિષ્ટામ્ આદ્યન્તસમવર્તુલામ્ ।
ચિપિટાં ચ તલે પ્રોક્તં ગ્રસ્તયન્ત્રં મનીષિભિઃ

સૂતેન્દ્રબન્ધનાર્થં હિ રસવિદ્ભિરુદીરિતમ્ ।
{તુલાયન્ત્ર}
વૃન્તાકાકારમૂષે દ્વે તયોઃ કણ્ઠાદધઃ ખલુ

પ્રાદેશમાત્રનલિકા મૃદાલિપ્તસુસંધિકા ।
તત્રૈકસ્યાં ક્ષિપેત્ સૂતમ્ અન્યસ્યાં ગન્ધચૂર્ણકમ્

નિરુધ્ય મૂષયોર્ વક્ત્રં વાલુકાયન્ત્રકે ક્ષિપેત્ ।
અધોઽગ્નિં જ્વાલયેદેતત્તુલાયન્ત્રમુદાહૃતમ્

શિલાતાલકગન્ધાશ્મજારણાય પ્રકીર્તિતમ્ ।
{સ્થાલીયન્ત્ર}
સ્થાલ્યાં તામ્રાદિ નિક્ષિપ્ય મલ્લેનાસ્યં નિરુધ્ય ચ

પચ્યતે સ્થાલિકાસંસ્થં સ્થાલીયન્ત્રમિતીરિતમ્ ।
{કોષ્ઠિકાયન્ત્ર}
સ્થૂલભાણ્ડોદરસ્યાન્તર્ વાલુકાં નિક્ષિપેચ્છુભામ્

વિતસ્તિપ્રમિતોત્સેધાં તતસ્તત્ર નિવેશયેત્ ।
અપક્વાં મૃન્મયીં કોષ્ઠીં દ્વાદશાઙ્ગુલકોચ્છ્રયામ્

ષડઙ્ગુલકવિસ્તીર્ણાં મધ્યે ઽતિમસૃણીકૃતામ્ ।
પઞ્ચાઙ્ગુલપિધાનં ચ તીક્ષ્ણાગ્રં મુકુટાકૃતિમ્

ન ન્યૂના નાધિકા કોષ્ઠી કણ્ઠતો મસૃણા બહિઃ ।
કોષ્ઠ્યાં ચ નિક્ષિપેદ્ગન્ધં ષટ્પલં શ્લક્ષ્ણચૂર્ણિતમ્

તતસ્ત્રિપાદિકાં લૌહીં વિનિવેશ્ય સ્થિરીકૃતામ્ ।
તસ્યાં ચ વિન્યસેત્ ખારીં લૌહીં વા કાન્તલોહજામ્

તસ્યાં સૂતં ક્ષિપેચ્છુદ્ધં પલવિંશતિમાનતઃ ।
જીર્ણગન્ધકસૂતં ચ ભાવયેલ્લશુનદ્રવૈઃ

અધઃશિખેન પૂર્વોક્તપિધાનેન પિધાય ચ ।
સંધિબન્ધં પ્રકુર્વીત સુધામૃત્સ્નાગુડાદિભિઃ

સંધિબન્ધે વિશુષ્કે ચ ક્ષિપેદુપરિ વાલુકાઃ ।
ભાણ્ડવક્ત્રં નિરુધ્યાથ જ્વાલયેત્તદધોઽનલમ્

ખરં યામત્રયં યાવત્તતો ગન્ધકસમ્ભવઃ ।
પિધાનલગ્નધૂમો ઽસૌ ગલિત્વા નિપતેદ્રસે

એવં હિ ષડ્ગુણં ગન્ધં ભુક્ત્વા સૂતો ગુણી ભવેત્ ।
કરોતિ કલ્પનિર્દિષ્ટાન્વિશિષ્ટાન્ સકલાન્ ગુણાન્

કોષ્ઠિકાયન્ત્રમેતદ્ધિ નન્દિના પરિકીર્તિતમ્ ।
{વાલુકાયન્ત્ર}
પઞ્ચાઢવાલુકાપૂર્ણે ભાણ્ડે નિક્ષિપ્ય યત્નતઃ

પચ્યતે રસગોલાદ્યં વાલુકાયન્ત્રમીરિતમ્ ।
{લવણયન્ત્ર}
એવં લવણનિક્ષેપાત્ પ્રોક્તં લવણયન્ત્રકમ્

{ધૂપયન્ત્ર}
વિધાયાષ્ટાઙ્ગુલં પાત્રં લૌહમષ્ટાઙ્ગુલોચ્છ્રયમ્ ।
કણ્ઠાધો દ્વ્યઙ્ગુલે દેશે જલાધારં હિ તત્ર ચ

તિર્યગ્લોહશલાકાશ્ચ તન્વીસ્તિર્યગ્ વિનિક્ષિપેત્ ।
તનૂનિ સ્વર્ણપત્ત્રાણિ તાસામુપરિ વિન્યસેત્

પાત્રાધો નિક્ષિપેદ્ ધૂમં વક્ષ્યમાણમિહૈવ હિ ।
તત્પાત્રં ન્યુબ્જપાત્રેણ છાદયેદપરેણ હિ

મૃદા વિલિપ્ય સંધિં ચ વહ્નિં પ્રજ્વાલયેદધઃ ।
તેન કૃષ્ણાનિ પત્ત્રાણિ હતાન્યુક્તવિધાનતઃ

રસશ્ચરતિ વેગેન દ્રુતિં ગર્ભદ્રુતિં તથા ।
ગન્ધાલકશિલાનાં હિ કજ્જલ્યા વા મૃતાહિના

ધૂપનં સ્વર્ણપત્ત્રાણાં પરમં પરિકીર્તિતમ્ ।
તારાર્થં તારપત્ત્રાણિ મૃતવઙ્ગેન ધૂપયેત્

ધૂપયેચ્ચ યથાયોગ્યૈ રસૈરુપરસૈરપિ ।
ધૂપયન્ત્રમિતિ પ્રોક્તં જારણાદ્રવ્યવાહને

{કુણ્ડકયન્ત્ર = કન્દુકયન્ત્ર}
સ્થૂલસ્થાલ્યાં દ્રવં ક્ષિપ્ત્વા વાસો બદ્ધ્વા મુખે દૃઢમ્ ।
તત્ર સ્વેદ્યં વિનિક્ષિપ્ય પિધાન્યા પ્રપિધાય ચ

અધોઽગ્નિં જ્વાલયેત્તત્ર તત્સ્યાત્કુણ્ડકયન્ત્રકમ્ ।
સ્વેદનં યન્ત્રમિત્યેતત્પ્રાહુરન્યે મનીષિણઃ

{કુણ્ડયન્ત્ર (2)}
યદ્વા સ્થાલ્યાં જલં ક્ષિપ્ત્વા તૃણં દત્ત્વા મુખોપરિ ।
સ્વેદ્યદ્રવ્યં વિનિક્ષિપ્ય પિધાન્યા પ્રપિધાય ચ

અધસ્તાજ્જ્વાલયેદ્ અગ્નિમેતદ્વા કુણ્ડયન્ત્રકમ્ ।
{ડેકીયન્ત્ર}
ભાણ્ડકણ્ઠાદધશ્છિદ્રે વેણુનાલં વિનિક્ષિપેત્

કાંસ્યપાત્રદ્વયં ક્ષિપ્ત્વા સમ્પુટં જલગર્ભિતમ્ ।
નાલાસ્યં તત્ર સંયોજ્ય દૃઢં તચ્ચાપિ કારયેત્

ઉક્તદ્રવ્યૈર્વિનિક્ષિપ્તઃ પૂર્વં તત્ર ઘટે રસઃ ।
અગ્નિના તાપિતો નાલાત્ તોયે તસ્મિન્ પતત્યધઃ

યાવદુષ્ણં ભવેત્સર્વં ભાજનં કિંચિદેવ હિ ।
જાયતે રસસંધાનં ઢેકીયન્ત્રમ્ ઇદં ભવેત્

{સોમાનલયન્ત્ર}
ઊર્ધ્વં વહ્નિર્ અધશ્ચાપો મધ્યે તુ રસસંગ્રહઃ ।
સોમાનલમ્ ઇદં પ્રોક્તં જારયેદ્ ગગનાદિકમ્

{નાલિકાયન્ત્ર}
લોહનાલગતં સૂતં ભાણ્ડે લવણપૂરિતે ।
નિરુદ્ધં વિપચેત્પ્રાજ્ઞો નાલિકાયન્ત્રમીરિતમ્

{મૂષા}
અથ મૂષાભિધા મૃત્સ્ના સંસ્થાનં વિવિધાકૃતિઃ ।
વિધિના વિનિયોગશ્ચ સોમદેવેન કીર્ત્યતે

{ચ્રુચિબ્લે:: સ્ય્નોન્ય્મ્સ્}
મૂષા હિ કોષ્ઠિકા પ્રોક્તા કુમુદી કરહારિકા ।
પાતની વહ્નિમિત્રા ચ રસવાદિભિર્ ઈર્યતે

{ચ્રુચિબ્લે:: નિરુક્તિ}
મુષ્ણાતિ દોષાન્મૂષેયાન્સા મૂષેતિ નિગદ્યતે ।
ઉપાદાનં ભવેત્તસ્યા મૃત્તિકા લોહમેવ ચ

મૂષામુખવિનિષ્ક્રાન્તા વરમેકાપિ કાકિણી ।
દુર્જનપ્રણિપાતેન ધિગ્ લક્ષમપિ માનિનામ્

{સંધિલેપ}
મૂષાપિધાનયોર્ બન્ધે બન્ધનં સંધિલેપનમ્ ।
અન્ધ્રણં રન્ધ્રણં ચૈવ સંશ્લિષ્ટં સંધિબન્ધનમ્

{ચ્લય્:: શર્કરા}
મૃત્તિકા પાણ્ડુરસ્થૂલા શર્કરા શોણપાણ્ડુરા ।
ચિરાધ્માનસહા સા હિ મૂષાર્થમતિ શસ્યતે ।
તદભાવે ચ વાલ્મીકી કૌલાલી સમુદીર્યતે

યા મૃત્તિકા દગ્ધતુષૈઃ શણેન શિખિત્રકૈર્વા હયલદ્દિના ચ ।
લૌહેન દણ્ડેન ચ કુટ્ટિતા સા સાધારણા સ્યાત્ખલુ મૂષિકાર્થે

શ્વેતાશ્માનસ્તુષા દગ્ધાઃ શિખિત્રાઃ શણકર્પટે ।
લદ્દિઃ કિટ્ટં યથાયોગ્યં સંયોજ્યા મૂષિકામૃદિ

{વજ્રમૂષા}
મૃદસ્ત્રિભાગં શણલદ્દિભાગૌ ભાગશ્ચ નિર્દગ્ધતુષોપલાદેઃ ।
કિટ્ટાર્ધભાગં પરિખણ્ડ્ય વજ્રમૂષાં વિદધ્યાત્ખલુ સત્ત્વપાતે

{યોગમૂષા}
દગ્ધાઙ્ગારતુષોપેતા મૃત્સ્ના વલ્મીકસમ્ભવા ।
તત્તદ્વિડસમાયુક્તા તત્તદ્વિડવિલેપિતા

તયા યા વિહિતા મૂષા યોગમૂષેતિ કથ્યતે ।
અનયા સાધિતઃ સૂતો જાયતે ગુણવત્તરઃ

{વજ્રદ્રાવણમૂષા}
ગારભૂનાગધૌતાભ્યાં શણૈર્દગ્ધતુષૈરપિ ।
સમૈઃ સમા ચ મૂષા મૃન્મહિષીદુગ્ધમર્દિતા

કોથિતા પક્ષમાત્રં હિ બહુધા પરિવર્તિતા ।
તયા વિરચિતા મૂષા વજ્રદ્રાવણિકેરિતા

{ગારમૂષા}
દગ્ધષડ્ગુણગારાઢ્યા કિટ્ટાઙ્ગારશણાન્વિતા ।
કૃષ્ણમૃદ્ભિઃ કૃતા મૂષા ગારમૂષેત્યુદાહૃતા

યામયુગ્મમ્ અતિધ્માનાન્નાસૌ દ્રવતિ વહ્નિના ।
{વરમૂષા}
વસ્ત્રાઙ્ગારતુષાસ્તુલ્યાસ્તચ્ચતુર્ગુણમૃત્તિકા

ગારશ્ચ મૃત્તિકાતુલ્યઃ સર્વૈરેતૈર્ વિમર્દિતા ।
વરમૂષેતિ નિર્દિષ્ટા યામં વહ્નિં સહેત ચ

{વર્ણમૂષા}
રક્તવર્ગરજોયુક્તા રક્તવર્ગામ્બુભાવિતા ।
મૃત્ તયા લેપિતા મૂષા ક્ષિતિખેચરલેપિતા

વર્ણમૂષેતિ સા પ્રોક્તા વર્ણોત્કર્ષે નિયુજ્યતે ।
{રૂપ્યમૂષા}
એવં હિ શ્વેતવર્ગેણ રૂપ્યમૂષા પ્રકીર્તિતા

{વિડમૂષા}
તત્તદ્વિડમૃદોદ્ભૂતા તત્તદ્વિડવિલેપિતા ।
દેહલોહાર્થયોગાર્થં વિડમૂષેત્યુદાહૃતા

{વજ્રદ્રાવનામુષા (ઇઇ)}
ગારભૂનાગધૌતાભ્યાં તુષમષ્યા શણેન ચ ।
સમૈઃ સમા ચ મૂષા મૃન્મહિષીદુગ્ધમર્દિતા

કોથિતા પક્ષમાત્રં હિ બહુધા પરિકીર્તિતા ।
તયા વિરચિતા મૂષા લિપ્તા મત્કુણશોણિતૈઃ

બલાબ્દધાવનીમૂલૈર્ વજ્રદ્રાવણક્રૌઞ્ચિકા ।
સહતેઽગ્નિં ચતુર્યામં દ્રાવણે વ્યયિતા સતી

{મૂષાપ્યાયન}
દ્રવીભાવમુપેયુઃ સ્યાન્મૂષાયા ધ્માનયોગતઃ ।
ક્ષણમુદ્ધરણં યત્ તન્મૂષાપ્યાયનમ્ ઉચ્યતે

{વૃન્તાકમૂષા}
વૃન્તાકારમૂષાયાં નાલં દત્ત્વા દશાઙ્ગુલમ્ ।
ધત્તૂરપુષ્પવચ્ચોર્ધ્વં સુદૃઢં શ્લિષ્ટપુષ્પવત્

અષ્ટાઙ્ગુલં ચ સચ્છિદ્રં સા સ્યાદ્વૃન્તાકમૂષિકા ।
અનયા ખર્પરાદીનાં મૃદૂનાં સત્ત્વમાહરેત્

{ગોસ્તનીમૂષા}
મૂષા યા ગોસ્તનાકારા શિખાયુક્તપિધાનકા ।
સત્ત્વાનાં દ્રાવણે શુદ્ધૌ સા મૂષા ગોસ્તની ભવેત્

{મલ્લમૂષા}
નિર્દિષ્ટા મલ્લમૂષા યા મલ્લદ્વિતયસમ્પુટાત્ ।
પર્પટ્યાદિરસાદીનાં સ્વેદનાય પ્રકીર્તિતા

{પક્વમૂષા}
કુલાલભાણ્ડરૂપા યા દૃઢા ચ પરિપાચિતા ।
પક્વમૂષેતિ સા પ્રોક્તા પોટલ્યાદિવિપાચને

{ગોલમૂષા}
નિર્વક્ત્રગોલકાકારા પુટનદ્રવ્યગર્ભિણી ।
ગોલમૂષેતિ સા પ્રોક્તા સત્વરં દ્રવ્યરોધિની

{મહામૂષા}
તલે યા કૂર્પરાકારા ક્રમાદ્ ઉપરિ વિસ્તૃતા ।
સ્થૂલવૃન્તાકવત્સ્થૂલા મહામૂષેત્યસૌ મતા ।
સા ચાયોઽભ્રકસત્ત્વાદેઃ પુટાય દ્રાવણાય ચ

{મઞ્જૂષમૂષા}
મઞ્જૂષાકારમૂષા યા નિમ્નતાયામવિસ્તરા ।
ષડઙ્ગુલપ્રમાણેન મૂષા મઞ્જૂષસંજ્ઞિતા ।
ભૂમૌ નિખન્ય તાં મૂષાં દદ્યાત્પુટમથોપરિ

{મૂશલમૂષા}
મૂષા યા ચિપિટા મૂલે વર્તુલાષ્ટાઙ્ગુલોચ્છ્રયા ।
મૂષા સા મુશલાખ્યા સ્યાચ્ચક્રીબદ્ધરસે હિતા

{કોષ્ઠી (ઇન્ત્ર્.)}
સત્ત્વાનાં પાતનાર્થાય પાતિતાનાં વિશુદ્ધયે ।
કોષ્ઠિકા વિવિધાકારાસ્તાસાં લક્ષણમુચ્યતે

{અઙ્ગારકોષ્ઠિકા}
રાજહસ્તસમુત્સેધા તદર્ધાયામવિસ્તરા ।
ચતુરસ્રા ચ કુડ્યેન વેષ્ટિતા મૃન્મયેન હિ

એકભિત્તૌ ચરેદ્ગર્તં વિતસ્ત્યાભોગસંમિતમ્ ।
દ્વારં સાર્ધવિતસ્ત્યા ચ સંમિતં સુદૃઢં શુભમ્

દેહલ્યધો વિધાતવ્યં ધમનાય યથોચિતમ્ ।
પ્રાદેશપ્રમિતા ભિત્તિરુત્તરઙ્ગસ્ય ચોર્ધ્વતઃ

દ્વારં ચોપરિ કર્તવ્યં પ્રાદેશપ્રમિતં ખલુ ।
તતશ્ચેષ્ટિકયા રુદ્ધ્વા દ્વારસંધિં વિલિપ્ય ચ

શિખિત્રૈસ્તાં સમાપૂર્ય ધમેદ્ભસ્ત્રાદ્વયેન તુ ।
શિખિત્રાન્ ધમનદ્રવ્યમ્ ઊર્ધ્વદ્વારેણ નિક્ષિપેત્

સત્ત્વપાતનગોલાંશ્ચ પઞ્ચ પઞ્ચ પુનઃ પુનઃ ।
ભવેદઙ્ગારકોષ્ઠીયં ખરાણાં સત્ત્વપાતિની

{પાતાલકોષ્ઠિકા}
દૃઢભૂમૌ ચરેદ્ગર્તં વિતસ્ત્યા સંમિતં શુભમ્ ।
વર્તુલં ચાથ તન્મધ્યે ગર્તમન્યં પ્રકલ્પયેત્

ચતુરઙ્ગુલવિસ્તારનિમ્નત્વેન સમન્વિતમ્ ।
ગર્તાદ્ધરણિપર્યન્તં તિર્યઙ્નાલસમન્વિતમ્

કિંચિત્સમુન્નતં બાહ્યે ગર્તાભિમુખનિમ્નકમ્ ।
મૃચ્ચક્રં પઞ્ચરન્ધ્રાઢ્યં ગર્ભગર્તોપરિ ક્ષિપેત્

આપૂર્ય કોકિલૈઃ કોષ્ઠીં પ્રધમેદ્ એકભસ્ત્રયા ।
પાતાલકોષ્ઠિકા હ્ય્ એષા ધાતૂનાં સત્ત્વપાતિની

ધ્માનસાધ્યપદાર્થાનાં નન્દિના પરિકીર્તિતા ।
{ગારકોષ્ઠી}
દ્વાદશાઙ્ગુલનિમ્ના યા પ્રાદેશપ્રમિતા તથા

ચતુરઙ્ગુલતશ્ચોર્ધ્વં વલયેન સમન્વિતા ।
ભૂરિછિદ્રવતીં ચક્રીં વલયોપરિ નિક્ષિપેત્

શિખિત્રાંસ્તત્ર નિક્ષિપ્ય પ્રધમેદ્વઙ્કનાલતઃ ।
ગારકોષ્ઠીયમુદ્દિષ્ટા મૃષ્ટલોહવિનાશિની

{વઙ્કનાલ}
કૂપીમૃદ્ભિર્ વિધાતવ્યમ્ અરત્નિપ્રમિતં દૃઢમ્ ।
અધોમુખં ચ તદ્વક્ત્રે નાલં પઞ્ચાઙ્ગુલં તથા

વઙ્કનાલમિતિ પ્રોક્તં દૃઢધ્માનાય કીર્તિતમ્ ।
{તિર્યક્પ્રધમકોષ્ઠી}
કોષ્ઠી તદ્વદ્રસાદીનાં વિધાનાય વિધીયતે

દ્વાદશાઙ્ગુલકોત્સેધા સા બુધ્ને ચતુરઙ્ગુલા ।
તિર્યક્પ્રધમનાખ્યા ચ મૃદુદ્રવ્યવિશોધિની

{પુટ (દેf.)}
રસાદિદ્રવ્યપાકાનાં મારણજ્ઞાપનં પુટમ્ ।
નેષ્ટો ન્યૂનાધિકઃ પાકઃ સુપાકં હિતમૌષધમ્

લોહાદેરપુનર્ભાવો ગુણાધિક્યં તતોઽગ્રતા ।
અનપ્સુમજ્જનં રેખાપૂર્ણતા પુટતો ભવેત્

પુટાદ્રાગો લઘુત્વં ચ શીઘ્રવ્યાપ્તિશ્ચ દીપનમ્ ।
જારિતાદપિ સૂતેન્દ્રાલ્લોહાનામ્ અધિકો ગુણઃ

યથાશ્મનિ વિશેદ્વહ્નિર્ બહિઃસ્થઃ પુટયોગતઃ ।
ચૂર્ણત્વાદિગુણાવાપ્તિસ્તથા લોહેષુ નિશ્ચિતમ્

{મહાપુટ}
નિમ્ને વિસ્તરતઃ કુણ્ડે દ્વિહસ્તે ચતુરસ્રકે ।
વનોપલસહસ્રેણ પૂરિતે પુટનૌષધમ્

ક્રૌઞ્ચ્યાં રુદ્ધં પ્રયત્નેન પિષ્ટકોપરિ નિક્ષિપેત્ ।
વનોપલસહસ્રાર્ધં ક્રૌઞ્ચિકોપરિ વિન્યસેત્

વહ્નિં પ્રજ્વાલયેત્તત્ર મહાપુટમિદં સ્મૃતમ્ ।
{ગજપુટ}
રાજહસ્તપ્રમાણેન ચતુરસ્રં ચ નિમ્નકમ્

પૂર્ણં ચોપલસાહસ્રૈઃ કણ્ઠાવધ્યથ નિક્ષિપેત્ ।
વિન્યસેત્ કુમુદીં તત્ર પુટનદ્રવ્યપૂરિતામ્

પૂર્વચ્છગણતોઽર્ધાનિ ગિરિણ્ડાનિ વિનિક્ષિપેત્ ।
એતદ્ગજપુટં પ્રોક્તં મહાગુણવિધાયકમ્

{વારાહપુટ}
ઇત્થં ચારત્નિકે કુણ્ડે પુટં વારાહમુચ્યતે

{કુક્કુટપુટ}
પુટં ભૂમિતલે યત્તદ્વિતસ્તિદ્વિતયોચ્છ્રયમ્ ।
તાવચ્ચ તલવિસ્તીર્ણં તત્સ્યાત્કુક્કુટકં પુટમ્

{કપોતપુટ}
યત્પુટં દીયતે ભૂમાવષ્ટસંખ્યૈર્વનોપલૈઃ ।
તદ્ બાલસૂતભસ્માર્થં કપોતપુટમુચ્યતે

{ગોવર (દેf.; અ કિન્દ્ ઓf ચોwદુન્ગ્)}
ગોષ્ઠાન્તર્ગોખુરક્ષુણ્ણં શુષ્કં ચૂર્ણિતગોમયમ્ ।
ગોવરં તત્સમાદિષ્ટં વરિષ્ઠં રસસાધને

{ગોવરપુટ}
ગોવરૈર્વા તુષૈર્વાપિ પુટં યત્ર પ્રદીયતે ।
તદ્ગોવરપુટં પ્રોક્તં રસભસ્મપ્રસિદ્ધયે

{ભાણ્ડપુટ}
સ્થૂલભાણ્ડે તુષાપૂર્ણે મધ્યે મૂષાસમન્વિતે ।
વહ્નિના વિહિતે પાકે તદ્ભાણ્ડપુટમુચ્યતે

{વાલુકાપુટ}
અધસ્તાદુપરિષ્ટાચ્ચ ક્રૌઞ્ચિકાચ્છાદ્યતે ખલુ ।
વાલુકાભિઃ પ્રતપ્તાભિર્યત્ર તદ્વાલુકાપુટમ્

{ભૂધરપુટ}
વહ્નિમિત્રાં ક્ષિતૌ સમ્યઙ્ નિખન્યાદ્ દ્વ્યઙ્ગુલાદધઃ ।
ઉપરિષ્ટાત્પુટં યત્ર પુટં તદ્ભૂધરાહ્વયમ્

{લાવકપુટ}
ઊર્ધ્વં ષોડશિકામાત્રૈસ્તુષૈર્વા ગોવરૈઃ પુટમ્ ।
યત્ર તલ્લાવકાખ્યં સ્યાત્ સુમૃદુદ્રવ્યસાધને

{અનુક્તપુટ}
અનુક્તપુટમાને તુ સાધ્યદ્રવ્યબલાબલાત્ ।
પુટં વિજ્ઞાય દાતવ્યમૂહાપોહવિચક્ષણૈઃ

{સ્ય્નોન્ય્મ્સ્ fઓર્ દ્રિએદ્ ચોwદુન્ગ્}
પિષ્ટકં છગણં છાણમુપલં ચોત્પલં તથા ।
ગિરિણ્ડોપલસાઠી ચ નવારી છગણાભિધઃ

{ઉપસંહાર}
યઃ સોમદેવૈર્વિહિતં પ્રકીર્ણમધ્યાયમ્ એનં પ્રકરોતિ પાઠે ।
નાસૌ સમીહેત ગુરૂપદેશં રસેન્દ્રવૈદ્યેઽપિ ચ ધાતુવાદે