Language

ENहिગુ
Scripture Library

Rasendracūḍāmaṇi 3-5, 7-16 · Chapter 4

4.1

Rcūm, 4
kathyate somadevena mugdhavaidyaprabuddhaye /
paribhāṣā rasendrasya śāstraiḥ siddhaiśca bhāṣitā

4.2

{dhānvantarabhāga}
ardhaṃ siddharasasya tailaghṛtayorlehasya bhāgo'ṣṭamaḥ saṃsiddhākhilalohacūrṇavaṭakādīnāṃ tathā saptamaḥ /
yo dīyeta bhiṣagvarāya gadibhirnirdiśya dhanvantariṃ sarvārogyasukhāptaye nigadito bhāgaḥ sa dhānvantaraḥ

4.3

{rudrabhāga}
bhaiṣajyakrīṇitadravyabhāgaścaikādaśo hi yaḥ /
vaṇigbhyo gṛhyate vaidyai rudrabhāgaḥ sa ucyate

4.4

pragṛhyādhikarudrāṃśaṃ yo'samīcīnamauṣadham /
dāpayellubdhadhīrvaidyaḥ sa syādviśvāsaghātakaḥ

4.5

śāstreṣu vihitā śuddhirbrahmahatyākṛtāmapi /
viśvāsaghātināṃ puṃsāṃ na śuddhirmaraṇaṃ vinā

4.6

{kajjalī}
dhātubhir gandhakādyaiśca nirdravairmardito rasaḥ /
suślakṣṇaḥ kajjalābhāsaḥ kajjalītyabhidhīyate

4.7

{rasapaṅka}
sadravā marditā saiva rasapaṅka iti smṛtaḥ

4.8

{navanītapiṣṭī}
arkāṃśatulyādrasato'tha gandhānniṣkārdhatulyāttruṭiśo 'bhikhalve /
arkātape tīvratare sagharme piṣṭī bhavetsā navanītarūpā

4.9

{piṣṭī}
khalve vimardya gandhena dugdhena saha pāradam /
peṣaṇāt piṣṭatāṃ yāti sāpi piṣṭī matā paraiḥ

4.10

{pātanapiṣṭī}
caturthāṃśasuvarṇena rasena kṛtapiṣṭikā /
bhavetpātanapiṣṭī sā rasasyottamasiddhidā

4.11

{hematārayoḥ kṛṣṭī}
rūpyaṃ vā jātarūpaṃ vā rasagandhādibhirhatam /
samutthitaṃ hi bahuśaḥ sā kṛṣṭī hematārayoḥ

4.12

{svarṇakṛṣṭī}
kṛṣṭī kṣiptā suvarṇāntarna varṇo hīyate tayā /
svarṇakṛṣṭyā kṛtaṃ bījaṃ rasasya parirañjanam

4.13

{varalohaka}
tāmraṃ tīkṣṇasamāyuktaṃ drutaṃ nikṣipya bhūriśaḥ /
sagandhe lakucadrāve nirgataṃ varalohakam

4.14

{svarṇaraktī}
tena raktīkṛtaṃ svarṇaṃ svarṇaraktītyudāhṛtam /
nikṣiptā sā drute svarṇe varṇotkarṣavidhāyinī /
tārasya rañjanī cāpi bījarāgavidhāyinī

4.15

{tāraraktī}
evameva prakartavyā tāraraktī manoharā /
rañjanī khalu rūpyasya bījānāmapi rañjanī

4.16

{candrānalayor dalam}
mṛtena vā baddharasena vānyallohena vā sādhitamanyaloham /
sitatvapītatvamupāgataṃ taddalaṃ hi candrānalayoḥ prasiddham

4.17

{sitapītadala}
ābhāsakṛtabaddhena rasena saha yojitam /
sādhitaṃ cānyalohena sitaṃ pītaṃ hi taddalam

4.18

{ayonāga}
tāpyena nihataṃ kāntaṃ saptavāraṃ samutthitam /
śilayāpyāhataṃ nāgaṃ vāraṃ vāraṃ samutthitam

4.19

tad dvayaṃ dvipalaṃ cātha tāpyabhasma paladvayam /
sarvaṃ nikṣipya mūṣāyāṃ saptavāraṃ dhamed dṛḍham

4.20

tad ayonāgamityuktaṃ sādhakaṃ dehalohayoḥ /
rasena sāraṇāyantre tadīyā guṭikā kṛtā

4.21

sā dhṛtā vadane hanti mehavyūhamaśeṣataḥ /
kurute dantadārḍhyaṃ ca dṛṣṭiṃ gṛdhradṛśāviva /
tathānyān netrajān rogān rogān jatrūrdhvasambhavān

4.22

{śulbanāga}
mākṣikeṇa hataṃ tāmraṃ daśavāraṃ samutthitam /
tadvadviśuddhanāgaṃ hi dvitayaṃ taccatuṣpalam

4.23

nīlāñjanahataṃ bhūyaḥ saptavāraṃ samutthitam /
iti saṃsiddhametaddhi śulbanāgaṃ prakīrtyate

4.24

sāritastena sūtendro vadane vidhṛto nṛṇām /
nihanti māsamātreṇa mehavyūhamaśeṣataḥ

4.25

pathyāśanasya varṣeṇa palitaṃ valibhiḥ saha /
gṛdhradṛṣṭirlasatpuṣṭiḥ sarvārogyasamanvitaḥ

4.26

{piñjarī}
lohaṃ lohāntare kṣiptaṃ dhmātaṃ nirvāpitaṃ drave /
pāṇḍupītaprabhaṃ jātaṃ piñjarītyabhidhīyate

4.27

{candrārka}
bhāgāḥ ṣoḍaśa tārasya tathā dvādaśa bhāskaraḥ /
ekatrāvartitāstena candrārkamiti kathyate

4.28

{nirvāhaṇa/nirvāpaṇa}
sādhyalohe'nyalohaṃ cet prakṣiptaṃ vaṅkanālataḥ /
nirvāpaṇaṃ tu yatproktaṃ vaidyairnirvāhaṇaṃ khalu

4.29

kṣepyaṃ nirvāhaṇaṃ dravyaṃ nirvāhye samabhāgikam /
āvāpyaṃ vāpanīye ca bhāge diṣṭe ca diṣṭavat

4.30

{vāritara}
mṛtaṃ tarati tattoye lohaṃ vāritaraṃ hi tat

4.31

{rekhāpūrṇa}
aṅguṣṭhatarjanīghṛṣṭaṃ tattadrekhāntare viśet /
mṛtaṃ lohaṃ taduddiṣṭaṃ rekhāpūrṇābhidhānataḥ

4.32

{apunarbhava}
guḍaguñjāsukhasparśamadhvājyaiḥ saha yojitam /
nāyāti prakṛtiṃ dhmānādapunarbhavamucyate

4.33

{niruttha}
rūpyeṇa saha saṃyuktaṃ dhmātaṃ rūpyeṇa no laget /
tadā nirutthamityuktaṃ lohaṃ tadapunarbhavam

4.34

evaṃ rūpyaṃ sanāgaṃ ced dhmātaṃ tāmre lagenna hi /
tadā nirutthaṃ mantavyaṃ rañjanaṃ ca bhiṣagvaraiḥ

4.35

{bīja}
nirvāhaṇaviśeṣeṇa tattadvarṇaṃ bhavedyadā /
mṛdulaṃ citrasaṃskāraṃ tadbījamiti kathyate

4.36

idameva vinirdiṣṭaṃ vaidyairuttaraṇaṃ khalu /
{tāḍana}
saṃsṛṣṭalohayor ekalohasya parināśanam /
pradhmānād vaṅkanālena tattāḍanamudāhṛtam

4.37

{dhānyābhra}
cūrṇābhraṃ śālisaṃyuktaṃ vastre baddhaṃ tu kāñjike /
niryātaṃ mardanādvastrāddhānyābhramiti kathyate

4.38

{sattva}
kṣārāmladrāvakairyuktaṃ dhmātamākarakoṣṭhake /
yastato nirgataḥ sāraḥ sattvamityabhidhīyate

4.39

{ekakoliśikha}
koṣṭhikā śikharāpūrṇaiḥ koliśairdhmānayogataḥ /
mūṣākaṇṭhamanuprāptair ekakoliśikho mataḥ

4.40

{charcoal (syn.)}
śikhitrāḥ pāvakocchiṣṭā mṛtāṅgārāśca kokilāḥ /
kṛṣṇāṅgāḥ koliśāśceti paryāyāste parasparam

4.41

drāvaṇe sattvapāte ca mādhukāḥ khādirāḥ śubhāḥ /
uddrāve vaṃśajāste tu svedane bādarāḥ śubhāḥ

4.42

{hiṅgulākṛṣṭa}
vidyādharākhyayantrasthādārdrakadrāvamarditāt /
samākṛṣṭo raso yo'sau hiṅgulākṛṣṭa ucyate

4.43

{ghoṣākṛṣṭa}
svalpatālayutaṃ kāṃsyaṃ vaṅkanālena tāḍitam /
muktavaṅgaṃ hi tattāmraṃ ghoṣākṛṣṭam udāhṛtam

4.44

{guhyanāga}
palaviṃśati nāgasya śuddhasya kṛtacakrikam /
rūpikādugdhasampiṣṭaśilayā parilepitam

4.45

śarāvasampuṭe ruddhvā pacet kroḍapuṭena tam /
tāvadvāraṃ pacedyatnādyāvadbhasma prajāyate

4.46

guḍagugguluguñjājyasāraghaiḥ parimardya tat /
mūṣāmadhye nirudhyātha dhmānādutthāpitaṃ punaḥ

4.47

cakrāntena punaḥ kṛtvā palapramitapāradaiḥ /
liptvā limpetsitārkasya payasā śilayāpi ca

4.48

pacedgajapuṭairenaṃ vārāṇāṃ khalu viṃśatiḥ /
puṭe puṭe hi nāgasya kuryādutthānaṃ khalu

4.49

nīlajyotirdravaiḥ samyag daśavārāṇi ḍhālayet /
iti siddhaṃ tataḥ sīsaṃ karṣamātrāvaśeṣitam

4.50

guhyanāgākhyayā proktaṃ śreṣṭhaṃ rasarasāyanam /
{guhyanāga:: grāsa of gold}
niṣkamātre tu nāge 'smin lohakhāryāṃ drute sati

4.51

svato lakṣaguṇāṃ haimīṃ śalākāṃ grasati dhruvam /
kusumbhatailataptaṃ tat svarṇam udgariti dhruvam

4.52

guhyamārgo 'yamuddiṣṭo vakti svacchandabhairavaḥ /
{varanāga}
tīkṣṇaṃ nīlāñjanopetaṃ dhmātaṃ hi bahuśo dṛḍham

4.53

mṛdu kṛṣṇaṃ drutadrāvi varanāgaṃ taducyate /
{utthāpana (def.)}
mṛtasya punarudbhūtiḥ sā coktotthāpanākhyayā

4.54

{ḍhālana}
drutadravyasya nikṣepo drave taḍḍhālanaṃ matam /
{nāgasaṃbhūtacapala}
triṃśatpalamitaṃ nāgaṃ bhānudugdhena marditam

4.55

vimardya puṭayettāvadyāvat karṣāvaśeṣitam /
na tatpuṭasahasreṇa kṣayamāyāti sarvadā

4.56

capalo'yaṃ samuddiṣṭo vārttikairnāgasambhavaḥ /
{vaṅgasaṃbhūtaś capalaḥ}
itthaṃ ca capalaḥ kāryo vaṅgasyāpi na saṃśayaḥ

4.57

tatspṛṣṭahastasaṃspṛṣṭaḥ kevalo badhyate rasaḥ /
sa raso dhātuvādeṣu śasyate na rasāyane

4.58

ayaṃ hi kharpaṇākhyena lokanāthena kīrtitaḥ /
{capala:: preparation}
bhrāmakāśmarajaḥ sūkṣmaṃ pañcamāṃśarasānvitam

4.59

kumārīmūlatoyena mardayedekavāsaram /
cāṅgerīsvarasenāpi dinamekamanāratam

4.60

evaṃ bhūnāgadhautena mardayeddivasatrayam /
athaikapalanāgena tāvatā trapuṇāpi ca

4.61

daśaniṣkarasendreṇa ślakṣṇāṃ piṣṭīṃ samācaret /
yojayitvātha kalkena yathāpūrvaṃ vimardayet

4.62

tataḥ sārarasendreṇa sattvena rasakasya ca /
piṣṭīṃ kṛtvā tu pūrveṇa pūrvakalkena yojayet

4.63

agniṃ prajvālya soṣṇena kāñjikena praśoṣayet /
palārdhaṃ śuddhasasyena bhṛṣṭaguñjārasena ca

4.64

vimardya kāñjikaiḥ kuryānmaricapramitā vaṭīḥ /
nirudhya vajramūṣāyāṃ saṃdhibandhaṃ vidhāya ca

4.65

śikhitrairnavabhiḥ samyagbhastrābhyāṃ ca dhametkhalu /
tato mūṣāgataṃ sattvaṃ samādāya samantataḥ

4.66

dhamet prakaṭamūṣāyāṃ vaṅkanālena śuddhaye /
daśaśāṇaṃ hi tatsattvaṃ bhasmanā lavaṇena ca

4.67

sakāñjikena saṃveṣṭya puṭayogena śoṣayet /
dviniṣkapramite tasmin pūrvaproktena bhasmanā

4.68

aśītiguṇitaṃ nāgaṃ dhmātvā nirvāhayet khalu /
iyatā pūrvasūto'sau jāryate na kathaṃcana

4.69

capalo'yaṃ samuddiṣṭo lokanāthena śambhunā /
anenāpi rasaḥ śīghraṃ badhyate pūrvavat sukham

4.70

kāravallījaṭācūrṇairdaśadhā puṭito hi sa /
bhavennāgavinirmukto grāsaṃ gṛhṇātyaśeṣataḥ

4.71

mukhaṃ prakaṭamūṣāyāṃ bhaveccātiguṇottaram /
jīrṇagrāso raso hyeṣa dehalohakaro bhavet /
so'yaṃ śrīsomadevena kathito'tīva niścitam

4.72

{dhauta}
bhūbhujaṃgaśakṛttoyaiḥ prakṣālyāpahṛtaṃ rajaḥ /
kṛṣṇavarṇaṃ hi tatproktaṃ dhautākhyaṃ rasavādibhiḥ

4.73

{dvaṃdvana}
dravyayormelanaṃ dhmānād dvaṃdvanaṃ parikīrtitam /
{??}
bhāgādrūpyādike kṣepamanuvarṇasuvarṇake

4.74

{bhañjinī}
dalair vā varṇikāhrāso bhañjinī vādibhirmatā /
{pataṅgī}
pataṃgikalkato jātā lohe tāratvahematā

4.75

{palikā}
dināni katicit sthitvā yātyasau palikā matā /
{pataṅgīrāga}
rañjitaśca rasāllohād dhmānādvā cirakālataḥ /
viniryāti sa nirdiṣṭaḥ pataṅgīrāgasaṃjñikaḥ

4.76

{āvāpa, pratīvāpa, ācchādana}
drute dravyāntare kṣepo lohādyaiḥ kriyate hi yaḥ /
sa āvāpaḥ pratīvāpaḥ sa evācchādanaṃ matam

4.77

{abhiṣeka}
drute vahnisthite lauhe viramyāṣṭanimeṣakam /
salilasya parikṣepaḥ so'bhiṣeka itīritaḥ

4.78

{nirvāpa}
taptasyāpsu vinikṣepo nirvāpaḥ snapanaṃ ca tat /
{Zeit fṃr pratīvāpa usw.}
pratīvāpādikaṃ kāryaṃ drutalohe sunirmale

4.79

{śuddhāvarta}
yadā hutāśo dīptārciḥ śuklotthānasamanvitaḥ /
śuddhāvartastadā jñeyaḥ sa kālaḥ sattvanirgame

4.80

{bījāvarta}
drāvyadravyanibhā jvālā dṛśyate dhamane yadā /
drāvasyonmukhatā seyaṃ bījāvartaḥ sa ucyate

4.81

{svāṅgaśītala}
vahnisthameva śītaṃ yat taduktaṃ svāṅgaśītalam /
{bahiḥśītala}
agnerākṛṣṭaśītaṃ ca tadbahiḥśītamīritam

4.82

{svedana}
kṣārāmlairauṣadhair vāpi dolāyantre sthitasya hi /
pacanaṃ svedanākhyaṃ syānmalaśaithilyakārakam

4.83

{mardana}
uddiṣṭairauṣadhaiḥ sārdhaṃ sarvāmlaiḥ kāñjikairapi /
peṣaṇaṃ mardanākhyaṃ syādbahirmalavināśanam

4.84

{mūrchana}
mardanoddiṣṭabhaiṣajyairnaṣṭapiṣṭatvakārakam /
tanmūrchanaṃ hi vaṅgādribhūjakañcukanāśanam

4.85

{naṣṭapiṣṭa}
svarūpasya vināśena piṣṭatāpādanaṃ hi yat /
vidvadbhirnirjitaḥ sūto naṣṭapiṣṭaḥ sa ucyate

4.86

{utthāpana}
svedātapādiyogena svarūpāpādanaṃ hi yat /
tadutthāpanamityuktaṃ mūrchāvyāpattināśanam

4.87

{pātana}
uktauṣadhairmarditapāradasya yantrasthitasyordhvamadhaśca tiryak /
niryātanaṃ pātanasaṃjñayoktaṃ vaṅgāhisamparkajakañcukaghnam

4.88

{rodhana}
jalasaindhavayuktasya rasasya divasatrayam /
sthitirāsthāpanī kumbhe yāsau rodhanamucyate

4.89

{niyamana}
rodhanāllabdhavīryasya capalatvanivṛttaye /
kriyate yo ghaṭe svedaḥ proktaṃ niyamanaṃ hi tat

4.90

{dīpana}
dhātupāṣāṇamūlādyaiḥ saṃyukto ghaṭamadhyagaḥ /
grāsārthaṃ tridinaṃ svedo dīpanaṃ tanmataṃ budhaiḥ

4.91

{grāsamāna}
iyanmānasya sūtasya grāsadravyātmikā mitiḥ /
iyatītyucyate yāsau grāsamānamitīritam

4.92

{jāraṇā}
grāsasya cāraṇaṃ garbhe drāvaṇaṃ jāraṇaṃ tathā /
iti trirūpā nirdiṣṭā jāraṇā varavārttikaiḥ

4.93

grāsaḥ piṇḍaḥ parīṇāmaḥ tisraścākhyāḥ parāḥ smṛtāḥ /
samukhā nirmukhā ceti jāraṇā dvividhā punaḥ

4.94

{jāraṇa:: nirmukhajāraṇā}
nirmukhā jāraṇā proktā bījādānena bhāgataḥ /
{bīja (-> jāraṇā)}
śuddhaṃ svarṇaṃ ca rūpyaṃ ca bījamityabhidhīyate

4.95

{mukha/samukhajāraṇā}
catuḥṣaṣṭyaṃśato bījaprakṣepo mukhamucyate /
{samukharasa}
evaṃ kṛte raso grāsalolupo mukhavānbhavet

4.96

kaṭhinānyapi lohāni bhakṣituṃ bhavati kṣamaḥ /
iyaṃ hi samukhā proktā jāraṇā mṛgacāriṇā

4.97

{rākṣasamukha}
divyauṣadhisamāyogātsthitaḥ prakaṭakoṣṭhiṣu /
bhuṅkte nikhilalohādyaṃ yo'sau rākṣasavaktravān

4.98

{cāraṇā}
rasasya vadane grāsakṣepaṇaṃ cāraṇā matā /
{garbhadruti}
grastasya drāvaṇaṃ garbhe garbhadrutirudāhṛtā

4.99

{bāhyadruti}
bahireva drutīkṛtya ghanasattvādikaṃ khalu /
jāraṇāya rasendrasya sā bāhyā drutirucyate

4.100

{druti (substance)}
nirlepatvaṃ dravatvaṃ ca tejastvaṃ laghutā tathā /
drutaṃ yogaśca sūtena pañcadhā drutilakṣaṇam

4.101

{druti (process)}
tuṣadhānyādiyogena lohadhātvādikaṃ sadā /
saṃtiṣṭhate dravākāraṃ sā drutiḥ parikīrtitā

4.102

{jāraṇā}
drutagrāsaparīṇāmo viḍayantrādiyogataḥ /
jāraṇetyucyate tasyāḥ prakārāḥ santi koṭiśaḥ

4.103

{viḍa (def.)}
kṣārairamlaiśca gandhādyairmūtraiśca paṭubhistathā /
rasagrāsasya jīrṇārthaṃ tadviḍaṃ parikīrtitam

4.104

{rañjana}
susiddhabījadhātvādijāraṇena rasasya hi /
pītādirāgajananaṃ rañjanaṃ parikīrtitam

4.105

{sāraṇā}
sūte satailayantrasthe svarṇādikṣepaṇaṃ hi yat /
vedhādhikyakaraṃ lohe sāraṇā sā prakīrtitā

4.106

{vedha}
vyavāyibheṣajopeto dravye kṣipto rasaḥ khalu /
vedha ityucyate tajjñaiḥ sa cānekavidhaḥ smṛtaḥ

4.107

{vedhabhedāḥ}
lepaḥ kṣepaśca kuntaśca dhūmākhyaḥ śabdasaṃjñakaḥ /
{lepavedha}
lepena kurute lohaṃ svarṇaṃ vā rajataṃ tathā

4.108

lepavedhaḥ sa vijñeyaḥ puṭamatra ca saukaram /
{kṣepavedha}
prakṣepaṇaṃ drute lohe vedhaḥ syāt kṣepasaṃjñitaḥ

4.109

{kuntavedha}
saṃdaṃśadhṛtasūtena drutadravyāhṛtiśca yā /
suvarṇatvādikaraṇī kuntavedhaḥ sa kathyate

4.110

{dhūmavedha}
vahnau dhūmāyamāne'ntaḥ prakṣiptarasadhūmataḥ /
svarṇādyāpādanaṃ lohe dhūmavedhaḥ sa ucyate

4.111

{śabdavedha}
mukhasthitarasenālpalohasya dhamanātkhalu /
svarṇarūpyatvajananaṃ śabdavedhaḥ prakīrtitaḥ

4.112

{udghāṭana}
viddhadravyasya sūtena kāluṣyādinivāraṇam /
prakāśanaṃ ca varṇasya tadudghāṭanamīritam

4.113

{svedana}
kṣārāmlairauṣadhaiḥ sārdhaṃ bhāṇḍe ruddhvātiyatnataḥ /
bhūmau nikhanyate yattatsvedanaṃ saṃprakīrtitam

4.114

{saṃnyāsa}
rasasyauṣadhayuktasya bhāṇḍaṃ ruddhvātiyatnataḥ /
sadāgniyutacullyantaḥ kṣepaḥ saṃnyāsa ucyate

4.115

{svedanasaṃnyāsaguṇāḥ}
dvāvetau svedasaṃnyāsau rasarājasya niścitam /
guṇaprabhāvajananau śīghravyāptikarau tathā

4.116

rasanigamamahābdheḥ somadevaḥ samantātsphuṭataraparibhāṣā nāma ratnāni hṛtvā /
vyaracayadatiyatnāttair imāṃ kaṇṭhamālāṃ kalayati bhiṣagagryo maṇḍanārthaṃ sabhāyām

4.117

paṭhet paṭhitapāṭho'yamadhyāyo rasavādinaḥ /
rasakarmāṇi kurvāṇo na sa muhyati kutracit

Original text: Rasendracūḍāmaṇi 3-5, 7-16 · Edition: Siddhinandan Misra, Benares : Chaukhamba Orientalia, 1999 · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc