Rasendracūḍāmaṇi 3-5, 7-16 · Chapter 4
Rcūm, 4
kathyate somadevena mugdhavaidyaprabuddhaye /
paribhāṣā rasendrasya śāstraiḥ siddhaiśca bhāṣitā
{dhānvantarabhāga}
ardhaṃ siddharasasya tailaghṛtayorlehasya bhāgo'ṣṭamaḥ saṃsiddhākhilalohacūrṇavaṭakādīnāṃ tathā saptamaḥ /
yo dīyeta bhiṣagvarāya gadibhirnirdiśya dhanvantariṃ sarvārogyasukhāptaye nigadito bhāgaḥ sa dhānvantaraḥ
{rudrabhāga}
bhaiṣajyakrīṇitadravyabhāgaścaikādaśo hi yaḥ /
vaṇigbhyo gṛhyate vaidyai rudrabhāgaḥ sa ucyate
pragṛhyādhikarudrāṃśaṃ yo'samīcīnamauṣadham /
dāpayellubdhadhīrvaidyaḥ sa syādviśvāsaghātakaḥ
śāstreṣu vihitā śuddhirbrahmahatyākṛtāmapi /
viśvāsaghātināṃ puṃsāṃ na śuddhirmaraṇaṃ vinā
{kajjalī}
dhātubhir gandhakādyaiśca nirdravairmardito rasaḥ /
suślakṣṇaḥ kajjalābhāsaḥ kajjalītyabhidhīyate
{rasapaṅka}
sadravā marditā saiva rasapaṅka iti smṛtaḥ
{navanītapiṣṭī}
arkāṃśatulyādrasato'tha gandhānniṣkārdhatulyāttruṭiśo 'bhikhalve /
arkātape tīvratare sagharme piṣṭī bhavetsā navanītarūpā
{piṣṭī}
khalve vimardya gandhena dugdhena saha pāradam /
peṣaṇāt piṣṭatāṃ yāti sāpi piṣṭī matā paraiḥ
{pātanapiṣṭī}
caturthāṃśasuvarṇena rasena kṛtapiṣṭikā /
bhavetpātanapiṣṭī sā rasasyottamasiddhidā
{hematārayoḥ kṛṣṭī}
rūpyaṃ vā jātarūpaṃ vā rasagandhādibhirhatam /
samutthitaṃ hi bahuśaḥ sā kṛṣṭī hematārayoḥ
{svarṇakṛṣṭī}
kṛṣṭī kṣiptā suvarṇāntarna varṇo hīyate tayā /
svarṇakṛṣṭyā kṛtaṃ bījaṃ rasasya parirañjanam
{varalohaka}
tāmraṃ tīkṣṇasamāyuktaṃ drutaṃ nikṣipya bhūriśaḥ /
sagandhe lakucadrāve nirgataṃ varalohakam
{svarṇaraktī}
tena raktīkṛtaṃ svarṇaṃ svarṇaraktītyudāhṛtam /
nikṣiptā sā drute svarṇe varṇotkarṣavidhāyinī /
tārasya rañjanī cāpi bījarāgavidhāyinī
{tāraraktī}
evameva prakartavyā tāraraktī manoharā /
rañjanī khalu rūpyasya bījānāmapi rañjanī
{candrānalayor dalam}
mṛtena vā baddharasena vānyallohena vā sādhitamanyaloham /
sitatvapītatvamupāgataṃ taddalaṃ hi candrānalayoḥ prasiddham
{sitapītadala}
ābhāsakṛtabaddhena rasena saha yojitam /
sādhitaṃ cānyalohena sitaṃ pītaṃ hi taddalam
{ayonāga}
tāpyena nihataṃ kāntaṃ saptavāraṃ samutthitam /
śilayāpyāhataṃ nāgaṃ vāraṃ vāraṃ samutthitam
tad dvayaṃ dvipalaṃ cātha tāpyabhasma paladvayam /
sarvaṃ nikṣipya mūṣāyāṃ saptavāraṃ dhamed dṛḍham
tad ayonāgamityuktaṃ sādhakaṃ dehalohayoḥ /
rasena sāraṇāyantre tadīyā guṭikā kṛtā
sā dhṛtā vadane hanti mehavyūhamaśeṣataḥ /
kurute dantadārḍhyaṃ ca dṛṣṭiṃ gṛdhradṛśāviva /
tathānyān netrajān rogān rogān jatrūrdhvasambhavān
{śulbanāga}
mākṣikeṇa hataṃ tāmraṃ daśavāraṃ samutthitam /
tadvadviśuddhanāgaṃ hi dvitayaṃ taccatuṣpalam
nīlāñjanahataṃ bhūyaḥ saptavāraṃ samutthitam /
iti saṃsiddhametaddhi śulbanāgaṃ prakīrtyate
sāritastena sūtendro vadane vidhṛto nṛṇām /
nihanti māsamātreṇa mehavyūhamaśeṣataḥ
pathyāśanasya varṣeṇa palitaṃ valibhiḥ saha /
gṛdhradṛṣṭirlasatpuṣṭiḥ sarvārogyasamanvitaḥ
{piñjarī}
lohaṃ lohāntare kṣiptaṃ dhmātaṃ nirvāpitaṃ drave /
pāṇḍupītaprabhaṃ jātaṃ piñjarītyabhidhīyate
{candrārka}
bhāgāḥ ṣoḍaśa tārasya tathā dvādaśa bhāskaraḥ /
ekatrāvartitāstena candrārkamiti kathyate
{nirvāhaṇa/nirvāpaṇa}
sādhyalohe'nyalohaṃ cet prakṣiptaṃ vaṅkanālataḥ /
nirvāpaṇaṃ tu yatproktaṃ vaidyairnirvāhaṇaṃ khalu
kṣepyaṃ nirvāhaṇaṃ dravyaṃ nirvāhye samabhāgikam /
āvāpyaṃ vāpanīye ca bhāge diṣṭe ca diṣṭavat
{vāritara}
mṛtaṃ tarati tattoye lohaṃ vāritaraṃ hi tat
{rekhāpūrṇa}
aṅguṣṭhatarjanīghṛṣṭaṃ tattadrekhāntare viśet /
mṛtaṃ lohaṃ taduddiṣṭaṃ rekhāpūrṇābhidhānataḥ
{apunarbhava}
guḍaguñjāsukhasparśamadhvājyaiḥ saha yojitam /
nāyāti prakṛtiṃ dhmānādapunarbhavamucyate
{niruttha}
rūpyeṇa saha saṃyuktaṃ dhmātaṃ rūpyeṇa no laget /
tadā nirutthamityuktaṃ lohaṃ tadapunarbhavam
evaṃ rūpyaṃ sanāgaṃ ced dhmātaṃ tāmre lagenna hi /
tadā nirutthaṃ mantavyaṃ rañjanaṃ ca bhiṣagvaraiḥ
{bīja}
nirvāhaṇaviśeṣeṇa tattadvarṇaṃ bhavedyadā /
mṛdulaṃ citrasaṃskāraṃ tadbījamiti kathyate
idameva vinirdiṣṭaṃ vaidyairuttaraṇaṃ khalu /
{tāḍana}
saṃsṛṣṭalohayor ekalohasya parināśanam /
pradhmānād vaṅkanālena tattāḍanamudāhṛtam
{dhānyābhra}
cūrṇābhraṃ śālisaṃyuktaṃ vastre baddhaṃ tu kāñjike /
niryātaṃ mardanādvastrāddhānyābhramiti kathyate
{sattva}
kṣārāmladrāvakairyuktaṃ dhmātamākarakoṣṭhake /
yastato nirgataḥ sāraḥ sattvamityabhidhīyate
{ekakoliśikha}
koṣṭhikā śikharāpūrṇaiḥ koliśairdhmānayogataḥ /
mūṣākaṇṭhamanuprāptair ekakoliśikho mataḥ
{charcoal (syn.)}
śikhitrāḥ pāvakocchiṣṭā mṛtāṅgārāśca kokilāḥ /
kṛṣṇāṅgāḥ koliśāśceti paryāyāste parasparam
drāvaṇe sattvapāte ca mādhukāḥ khādirāḥ śubhāḥ /
uddrāve vaṃśajāste tu svedane bādarāḥ śubhāḥ
{hiṅgulākṛṣṭa}
vidyādharākhyayantrasthādārdrakadrāvamarditāt /
samākṛṣṭo raso yo'sau hiṅgulākṛṣṭa ucyate
{ghoṣākṛṣṭa}
svalpatālayutaṃ kāṃsyaṃ vaṅkanālena tāḍitam /
muktavaṅgaṃ hi tattāmraṃ ghoṣākṛṣṭam udāhṛtam
{guhyanāga}
palaviṃśati nāgasya śuddhasya kṛtacakrikam /
rūpikādugdhasampiṣṭaśilayā parilepitam
śarāvasampuṭe ruddhvā pacet kroḍapuṭena tam /
tāvadvāraṃ pacedyatnādyāvadbhasma prajāyate
guḍagugguluguñjājyasāraghaiḥ parimardya tat /
mūṣāmadhye nirudhyātha dhmānādutthāpitaṃ punaḥ
cakrāntena punaḥ kṛtvā palapramitapāradaiḥ /
liptvā limpetsitārkasya payasā śilayāpi ca
pacedgajapuṭairenaṃ vārāṇāṃ khalu viṃśatiḥ /
puṭe puṭe hi nāgasya kuryādutthānaṃ khalu
nīlajyotirdravaiḥ samyag daśavārāṇi ḍhālayet /
iti siddhaṃ tataḥ sīsaṃ karṣamātrāvaśeṣitam
guhyanāgākhyayā proktaṃ śreṣṭhaṃ rasarasāyanam /
{guhyanāga:: grāsa of gold}
niṣkamātre tu nāge 'smin lohakhāryāṃ drute sati
svato lakṣaguṇāṃ haimīṃ śalākāṃ grasati dhruvam /
kusumbhatailataptaṃ tat svarṇam udgariti dhruvam
guhyamārgo 'yamuddiṣṭo vakti svacchandabhairavaḥ /
{varanāga}
tīkṣṇaṃ nīlāñjanopetaṃ dhmātaṃ hi bahuśo dṛḍham
mṛdu kṛṣṇaṃ drutadrāvi varanāgaṃ taducyate /
{utthāpana (def.)}
mṛtasya punarudbhūtiḥ sā coktotthāpanākhyayā
{ḍhālana}
drutadravyasya nikṣepo drave taḍḍhālanaṃ matam /
{nāgasaṃbhūtacapala}
triṃśatpalamitaṃ nāgaṃ bhānudugdhena marditam
vimardya puṭayettāvadyāvat karṣāvaśeṣitam /
na tatpuṭasahasreṇa kṣayamāyāti sarvadā
capalo'yaṃ samuddiṣṭo vārttikairnāgasambhavaḥ /
{vaṅgasaṃbhūtaś capalaḥ}
itthaṃ ca capalaḥ kāryo vaṅgasyāpi na saṃśayaḥ
tatspṛṣṭahastasaṃspṛṣṭaḥ kevalo badhyate rasaḥ /
sa raso dhātuvādeṣu śasyate na rasāyane
ayaṃ hi kharpaṇākhyena lokanāthena kīrtitaḥ /
{capala:: preparation}
bhrāmakāśmarajaḥ sūkṣmaṃ pañcamāṃśarasānvitam
kumārīmūlatoyena mardayedekavāsaram /
cāṅgerīsvarasenāpi dinamekamanāratam
evaṃ bhūnāgadhautena mardayeddivasatrayam /
athaikapalanāgena tāvatā trapuṇāpi ca
daśaniṣkarasendreṇa ślakṣṇāṃ piṣṭīṃ samācaret /
yojayitvātha kalkena yathāpūrvaṃ vimardayet
tataḥ sārarasendreṇa sattvena rasakasya ca /
piṣṭīṃ kṛtvā tu pūrveṇa pūrvakalkena yojayet
agniṃ prajvālya soṣṇena kāñjikena praśoṣayet /
palārdhaṃ śuddhasasyena bhṛṣṭaguñjārasena ca
vimardya kāñjikaiḥ kuryānmaricapramitā vaṭīḥ /
nirudhya vajramūṣāyāṃ saṃdhibandhaṃ vidhāya ca
śikhitrairnavabhiḥ samyagbhastrābhyāṃ ca dhametkhalu /
tato mūṣāgataṃ sattvaṃ samādāya samantataḥ
dhamet prakaṭamūṣāyāṃ vaṅkanālena śuddhaye /
daśaśāṇaṃ hi tatsattvaṃ bhasmanā lavaṇena ca
sakāñjikena saṃveṣṭya puṭayogena śoṣayet /
dviniṣkapramite tasmin pūrvaproktena bhasmanā
aśītiguṇitaṃ nāgaṃ dhmātvā nirvāhayet khalu /
iyatā pūrvasūto'sau jāryate na kathaṃcana
capalo'yaṃ samuddiṣṭo lokanāthena śambhunā /
anenāpi rasaḥ śīghraṃ badhyate pūrvavat sukham
kāravallījaṭācūrṇairdaśadhā puṭito hi sa /
bhavennāgavinirmukto grāsaṃ gṛhṇātyaśeṣataḥ
mukhaṃ prakaṭamūṣāyāṃ bhaveccātiguṇottaram /
jīrṇagrāso raso hyeṣa dehalohakaro bhavet /
so'yaṃ śrīsomadevena kathito'tīva niścitam
{dhauta}
bhūbhujaṃgaśakṛttoyaiḥ prakṣālyāpahṛtaṃ rajaḥ /
kṛṣṇavarṇaṃ hi tatproktaṃ dhautākhyaṃ rasavādibhiḥ
{dvaṃdvana}
dravyayormelanaṃ dhmānād dvaṃdvanaṃ parikīrtitam /
{??}
bhāgādrūpyādike kṣepamanuvarṇasuvarṇake
{bhañjinī}
dalair vā varṇikāhrāso bhañjinī vādibhirmatā /
{pataṅgī}
pataṃgikalkato jātā lohe tāratvahematā
{palikā}
dināni katicit sthitvā yātyasau palikā matā /
{pataṅgīrāga}
rañjitaśca rasāllohād dhmānādvā cirakālataḥ /
viniryāti sa nirdiṣṭaḥ pataṅgīrāgasaṃjñikaḥ
{āvāpa, pratīvāpa, ācchādana}
drute dravyāntare kṣepo lohādyaiḥ kriyate hi yaḥ /
sa āvāpaḥ pratīvāpaḥ sa evācchādanaṃ matam
{abhiṣeka}
drute vahnisthite lauhe viramyāṣṭanimeṣakam /
salilasya parikṣepaḥ so'bhiṣeka itīritaḥ
{nirvāpa}
taptasyāpsu vinikṣepo nirvāpaḥ snapanaṃ ca tat /
{Zeit fṃr pratīvāpa usw.}
pratīvāpādikaṃ kāryaṃ drutalohe sunirmale
{śuddhāvarta}
yadā hutāśo dīptārciḥ śuklotthānasamanvitaḥ /
śuddhāvartastadā jñeyaḥ sa kālaḥ sattvanirgame
{bījāvarta}
drāvyadravyanibhā jvālā dṛśyate dhamane yadā /
drāvasyonmukhatā seyaṃ bījāvartaḥ sa ucyate
{svāṅgaśītala}
vahnisthameva śītaṃ yat taduktaṃ svāṅgaśītalam /
{bahiḥśītala}
agnerākṛṣṭaśītaṃ ca tadbahiḥśītamīritam
{svedana}
kṣārāmlairauṣadhair vāpi dolāyantre sthitasya hi /
pacanaṃ svedanākhyaṃ syānmalaśaithilyakārakam
{mardana}
uddiṣṭairauṣadhaiḥ sārdhaṃ sarvāmlaiḥ kāñjikairapi /
peṣaṇaṃ mardanākhyaṃ syādbahirmalavināśanam
{mūrchana}
mardanoddiṣṭabhaiṣajyairnaṣṭapiṣṭatvakārakam /
tanmūrchanaṃ hi vaṅgādribhūjakañcukanāśanam
{naṣṭapiṣṭa}
svarūpasya vināśena piṣṭatāpādanaṃ hi yat /
vidvadbhirnirjitaḥ sūto naṣṭapiṣṭaḥ sa ucyate
{utthāpana}
svedātapādiyogena svarūpāpādanaṃ hi yat /
tadutthāpanamityuktaṃ mūrchāvyāpattināśanam
{pātana}
uktauṣadhairmarditapāradasya yantrasthitasyordhvamadhaśca tiryak /
niryātanaṃ pātanasaṃjñayoktaṃ vaṅgāhisamparkajakañcukaghnam
{rodhana}
jalasaindhavayuktasya rasasya divasatrayam /
sthitirāsthāpanī kumbhe yāsau rodhanamucyate
{niyamana}
rodhanāllabdhavīryasya capalatvanivṛttaye /
kriyate yo ghaṭe svedaḥ proktaṃ niyamanaṃ hi tat
{dīpana}
dhātupāṣāṇamūlādyaiḥ saṃyukto ghaṭamadhyagaḥ /
grāsārthaṃ tridinaṃ svedo dīpanaṃ tanmataṃ budhaiḥ
{grāsamāna}
iyanmānasya sūtasya grāsadravyātmikā mitiḥ /
iyatītyucyate yāsau grāsamānamitīritam
{jāraṇā}
grāsasya cāraṇaṃ garbhe drāvaṇaṃ jāraṇaṃ tathā /
iti trirūpā nirdiṣṭā jāraṇā varavārttikaiḥ
grāsaḥ piṇḍaḥ parīṇāmaḥ tisraścākhyāḥ parāḥ smṛtāḥ /
samukhā nirmukhā ceti jāraṇā dvividhā punaḥ
{jāraṇa:: nirmukhajāraṇā}
nirmukhā jāraṇā proktā bījādānena bhāgataḥ /
{bīja (-> jāraṇā)}
śuddhaṃ svarṇaṃ ca rūpyaṃ ca bījamityabhidhīyate
{mukha/samukhajāraṇā}
catuḥṣaṣṭyaṃśato bījaprakṣepo mukhamucyate /
{samukharasa}
evaṃ kṛte raso grāsalolupo mukhavānbhavet
kaṭhinānyapi lohāni bhakṣituṃ bhavati kṣamaḥ /
iyaṃ hi samukhā proktā jāraṇā mṛgacāriṇā
{rākṣasamukha}
divyauṣadhisamāyogātsthitaḥ prakaṭakoṣṭhiṣu /
bhuṅkte nikhilalohādyaṃ yo'sau rākṣasavaktravān
{cāraṇā}
rasasya vadane grāsakṣepaṇaṃ cāraṇā matā /
{garbhadruti}
grastasya drāvaṇaṃ garbhe garbhadrutirudāhṛtā
{bāhyadruti}
bahireva drutīkṛtya ghanasattvādikaṃ khalu /
jāraṇāya rasendrasya sā bāhyā drutirucyate
{druti (substance)}
nirlepatvaṃ dravatvaṃ ca tejastvaṃ laghutā tathā /
drutaṃ yogaśca sūtena pañcadhā drutilakṣaṇam
{druti (process)}
tuṣadhānyādiyogena lohadhātvādikaṃ sadā /
saṃtiṣṭhate dravākāraṃ sā drutiḥ parikīrtitā
{jāraṇā}
drutagrāsaparīṇāmo viḍayantrādiyogataḥ /
jāraṇetyucyate tasyāḥ prakārāḥ santi koṭiśaḥ
{viḍa (def.)}
kṣārairamlaiśca gandhādyairmūtraiśca paṭubhistathā /
rasagrāsasya jīrṇārthaṃ tadviḍaṃ parikīrtitam
{rañjana}
susiddhabījadhātvādijāraṇena rasasya hi /
pītādirāgajananaṃ rañjanaṃ parikīrtitam
{sāraṇā}
sūte satailayantrasthe svarṇādikṣepaṇaṃ hi yat /
vedhādhikyakaraṃ lohe sāraṇā sā prakīrtitā
{vedha}
vyavāyibheṣajopeto dravye kṣipto rasaḥ khalu /
vedha ityucyate tajjñaiḥ sa cānekavidhaḥ smṛtaḥ
{vedhabhedāḥ}
lepaḥ kṣepaśca kuntaśca dhūmākhyaḥ śabdasaṃjñakaḥ /
{lepavedha}
lepena kurute lohaṃ svarṇaṃ vā rajataṃ tathā
lepavedhaḥ sa vijñeyaḥ puṭamatra ca saukaram /
{kṣepavedha}
prakṣepaṇaṃ drute lohe vedhaḥ syāt kṣepasaṃjñitaḥ
{kuntavedha}
saṃdaṃśadhṛtasūtena drutadravyāhṛtiśca yā /
suvarṇatvādikaraṇī kuntavedhaḥ sa kathyate
{dhūmavedha}
vahnau dhūmāyamāne'ntaḥ prakṣiptarasadhūmataḥ /
svarṇādyāpādanaṃ lohe dhūmavedhaḥ sa ucyate
{śabdavedha}
mukhasthitarasenālpalohasya dhamanātkhalu /
svarṇarūpyatvajananaṃ śabdavedhaḥ prakīrtitaḥ
{udghāṭana}
viddhadravyasya sūtena kāluṣyādinivāraṇam /
prakāśanaṃ ca varṇasya tadudghāṭanamīritam
{svedana}
kṣārāmlairauṣadhaiḥ sārdhaṃ bhāṇḍe ruddhvātiyatnataḥ /
bhūmau nikhanyate yattatsvedanaṃ saṃprakīrtitam
{saṃnyāsa}
rasasyauṣadhayuktasya bhāṇḍaṃ ruddhvātiyatnataḥ /
sadāgniyutacullyantaḥ kṣepaḥ saṃnyāsa ucyate
{svedanasaṃnyāsaguṇāḥ}
dvāvetau svedasaṃnyāsau rasarājasya niścitam /
guṇaprabhāvajananau śīghravyāptikarau tathā
rasanigamamahābdheḥ somadevaḥ samantātsphuṭataraparibhāṣā nāma ratnāni hṛtvā /
vyaracayadatiyatnāttair imāṃ kaṇṭhamālāṃ kalayati bhiṣagagryo maṇḍanārthaṃ sabhāyām
paṭhet paṭhitapāṭho'yamadhyāyo rasavādinaḥ /
rasakarmāṇi kurvāṇo na sa muhyati kutracit
Original text: Rasendracūḍāmaṇi 3-5, 7-16 · Edition: Siddhinandan Misra, Benares : Chaukhamba Orientalia, 1999 · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0