રસેન્દ્રચૂડામણિ · અધ્યાય 4

ર્ચૂમ્, 4
કથ્યતે સોમદેવેન મુગ્ધવૈદ્યપ્રબુદ્ધયે ।
પરિભાષા રસેન્દ્રસ્ય શાસ્ત્રૈઃ સિદ્ધૈશ્ચ ભાષિતા

{ધાન્વન્તરભાગ}
અર્ધં સિદ્ધરસસ્ય તૈલઘૃતયોર્લેહસ્ય ભાગોઽષ્ટમઃ સંસિદ્ધાખિલલોહચૂર્ણવટકાદીનાં તથા સપ્તમઃ ।
યો દીયેત ભિષગ્વરાય ગદિભિર્નિર્દિશ્ય ધન્વન્તરિં સર્વારોગ્યસુખાપ્તયે નિગદિતો ભાગઃ સ ધાન્વન્તરઃ

{રુદ્રભાગ}
ભૈષજ્યક્રીણિતદ્રવ્યભાગશ્ચૈકાદશો હિ યઃ ।
વણિગ્ભ્યો ગૃહ્યતે વૈદ્યૈ રુદ્રભાગઃ સ ઉચ્યતે

પ્રગૃહ્યાધિકરુદ્રાંશં યોઽસમીચીનમૌષધમ્ ।
દાપયેલ્લુબ્ધધીર્વૈદ્યઃ સ સ્યાદ્વિશ્વાસઘાતકઃ

શાસ્ત્રેષુ વિહિતા શુદ્ધિર્બ્રહ્મહત્યાકૃતામપિ ।
વિશ્વાસઘાતિનાં પુંસાં ન શુદ્ધિર્મરણં વિના

{કજ્જલી}
ધાતુભિર્ ગન્ધકાદ્યૈશ્ચ નિર્દ્રવૈર્મર્દિતો રસઃ ।
સુશ્લક્ષ્ણઃ કજ્જલાભાસઃ કજ્જલીત્યભિધીયતે

{રસપઙ્ક}
સદ્રવા મર્દિતા સૈવ રસપઙ્ક ઇતિ સ્મૃતઃ

{નવનીતપિષ્ટી}
અર્કાંશતુલ્યાદ્રસતોઽથ ગન્ધાન્નિષ્કાર્ધતુલ્યાત્ત્રુટિશો ઽભિખલ્વે ।
અર્કાતપે તીવ્રતરે સઘર્મે પિષ્ટી ભવેત્સા નવનીતરૂપા

{પિષ્ટી}
ખલ્વે વિમર્દ્ય ગન્ધેન દુગ્ધેન સહ પારદમ્ ।
પેષણાત્ પિષ્ટતાં યાતિ સાપિ પિષ્ટી મતા પરૈઃ

{પાતનપિષ્ટી}
ચતુર્થાંશસુવર્ણેન રસેન કૃતપિષ્ટિકા ।
ભવેત્પાતનપિષ્ટી સા રસસ્યોત્તમસિદ્ધિદા

{હેમતારયોઃ કૃષ્ટી}
રૂપ્યં વા જાતરૂપં વા રસગન્ધાદિભિર્હતમ્ ।
સમુત્થિતં હિ બહુશઃ સા કૃષ્ટી હેમતારયોઃ

{સ્વર્ણકૃષ્ટી}
કૃષ્ટી ક્ષિપ્તા સુવર્ણાન્તર્ન વર્ણો હીયતે તયા ।
સ્વર્ણકૃષ્ટ્યા કૃતં બીજં રસસ્ય પરિરઞ્જનમ્

{વરલોહક}
તામ્રં તીક્ષ્ણસમાયુક્તં દ્રુતં નિક્ષિપ્ય ભૂરિશઃ ।
સગન્ધે લકુચદ્રાવે નિર્ગતં વરલોહકમ્

{સ્વર્ણરક્તી}
તેન રક્તીકૃતં સ્વર્ણં સ્વર્ણરક્તીત્યુદાહૃતમ્ ।
નિક્ષિપ્તા સા દ્રુતે સ્વર્ણે વર્ણોત્કર્ષવિધાયિની ।
તારસ્ય રઞ્જની ચાપિ બીજરાગવિધાયિની

{તારરક્તી}
એવમેવ પ્રકર્તવ્યા તારરક્તી મનોહરા ।
રઞ્જની ખલુ રૂપ્યસ્ય બીજાનામપિ રઞ્જની

{ચન્દ્રાનલયોર્ દલમ્}
મૃતેન વા બદ્ધરસેન વાન્યલ્લોહેન વા સાધિતમન્યલોહમ્ ।
સિતત્વપીતત્વમુપાગતં તદ્દલં હિ ચન્દ્રાનલયોઃ પ્રસિદ્ધમ્

{સિતપીતદલ}
આભાસકૃતબદ્ધેન રસેન સહ યોજિતમ્ ।
સાધિતં ચાન્યલોહેન સિતં પીતં હિ તદ્દલમ્

{અયોનાગ}
તાપ્યેન નિહતં કાન્તં સપ્તવારં સમુત્થિતમ્ ।
શિલયાપ્યાહતં નાગં વારં વારં સમુત્થિતમ્

તદ્ દ્વયં દ્વિપલં ચાથ તાપ્યભસ્મ પલદ્વયમ્ ।
સર્વં નિક્ષિપ્ય મૂષાયાં સપ્તવારં ધમેદ્ દૃઢમ્

તદ્ અયોનાગમિત્યુક્તં સાધકં દેહલોહયોઃ ।
રસેન સારણાયન્ત્રે તદીયા ગુટિકા કૃતા

સા ધૃતા વદને હન્તિ મેહવ્યૂહમશેષતઃ ।
કુરુતે દન્તદાર્ઢ્યં ચ દૃષ્ટિં ગૃધ્રદૃશાવિવ ।
તથાન્યાન્ નેત્રજાન્ રોગાન્ રોગાન્ જત્રૂર્ધ્વસમ્ભવાન્

{શુલ્બનાગ}
માક્ષિકેણ હતં તામ્રં દશવારં સમુત્થિતમ્ ।
તદ્વદ્વિશુદ્ધનાગં હિ દ્વિતયં તચ્ચતુષ્પલમ્

નીલાઞ્જનહતં ભૂયઃ સપ્તવારં સમુત્થિતમ્ ।
ઇતિ સંસિદ્ધમેતદ્ધિ શુલ્બનાગં પ્રકીર્ત્યતે

સારિતસ્તેન સૂતેન્દ્રો વદને વિધૃતો નૃણામ્ ।
નિહન્તિ માસમાત્રેણ મેહવ્યૂહમશેષતઃ

પથ્યાશનસ્ય વર્ષેણ પલિતં વલિભિઃ સહ ।
ગૃધ્રદૃષ્ટિર્લસત્પુષ્ટિઃ સર્વારોગ્યસમન્વિતઃ

{પિઞ્જરી}
લોહં લોહાન્તરે ક્ષિપ્તં ધ્માતં નિર્વાપિતં દ્રવે ।
પાણ્ડુપીતપ્રભં જાતં પિઞ્જરીત્યભિધીયતે

{ચન્દ્રાર્ક}
ભાગાઃ ષોડશ તારસ્ય તથા દ્વાદશ ભાસ્કરઃ ।
એકત્રાવર્તિતાસ્તેન ચન્દ્રાર્કમિતિ કથ્યતે

{નિર્વાહણ।નિર્વાપણ}
સાધ્યલોહેઽન્યલોહં ચેત્ પ્રક્ષિપ્તં વઙ્કનાલતઃ ।
નિર્વાપણં તુ યત્પ્રોક્તં વૈદ્યૈર્નિર્વાહણં ખલુ

ક્ષેપ્યં નિર્વાહણં દ્રવ્યં નિર્વાહ્યે સમભાગિકમ્ ।
આવાપ્યં વાપનીયે ચ ભાગે દિષ્ટે ચ દિષ્ટવત્

{વારિતર}
મૃતં તરતિ તત્તોયે લોહં વારિતરં હિ તત્

{રેખાપૂર્ણ}
અઙ્ગુષ્ઠતર્જનીઘૃષ્ટં તત્તદ્રેખાન્તરે વિશેત્ ।
મૃતં લોહં તદુદ્દિષ્ટં રેખાપૂર્ણાભિધાનતઃ

{અપુનર્ભવ}
ગુડગુઞ્જાસુખસ્પર્શમધ્વાજ્યૈઃ સહ યોજિતમ્ ।
નાયાતિ પ્રકૃતિં ધ્માનાદપુનર્ભવમુચ્યતે

{નિરુત્થ}
રૂપ્યેણ સહ સંયુક્તં ધ્માતં રૂપ્યેણ નો લગેત્ ।
તદા નિરુત્થમિત્યુક્તં લોહં તદપુનર્ભવમ્

એવં રૂપ્યં સનાગં ચેદ્ ધ્માતં તામ્રે લગેન્ન હિ ।
તદા નિરુત્થં મન્તવ્યં રઞ્જનં ચ ભિષગ્વરૈઃ

{બીજ}
નિર્વાહણવિશેષેણ તત્તદ્વર્ણં ભવેદ્યદા ।
મૃદુલં ચિત્રસંસ્કારં તદ્બીજમિતિ કથ્યતે

ઇદમેવ વિનિર્દિષ્ટં વૈદ્યૈરુત્તરણં ખલુ ।
{તાડન}
સંસૃષ્ટલોહયોર્ એકલોહસ્ય પરિનાશનમ્ ।
પ્રધ્માનાદ્ વઙ્કનાલેન તત્તાડનમુદાહૃતમ્

{ધાન્યાભ્ર}
ચૂર્ણાભ્રં શાલિસંયુક્તં વસ્ત્રે બદ્ધં તુ કાઞ્જિકે ।
નિર્યાતં મર્દનાદ્વસ્ત્રાદ્ધાન્યાભ્રમિતિ કથ્યતે

{સત્ત્વ}
ક્ષારામ્લદ્રાવકૈર્યુક્તં ધ્માતમાકરકોષ્ઠકે ।
યસ્તતો નિર્ગતઃ સારઃ સત્ત્વમિત્યભિધીયતે

{એકકોલિશિખ}
કોષ્ઠિકા શિખરાપૂર્ણૈઃ કોલિશૈર્ધ્માનયોગતઃ ।
મૂષાકણ્ઠમનુપ્રાપ્તૈર્ એકકોલિશિખો મતઃ

{છર્ચોઅલ્ (સ્ય્ન્.)}
શિખિત્રાઃ પાવકોચ્છિષ્ટા મૃતાઙ્ગારાશ્ચ કોકિલાઃ ।
કૃષ્ણાઙ્ગાઃ કોલિશાશ્ચેતિ પર્યાયાસ્તે પરસ્પરમ્

દ્રાવણે સત્ત્વપાતે ચ માધુકાઃ ખાદિરાઃ શુભાઃ ।
ઉદ્દ્રાવે વંશજાસ્તે તુ સ્વેદને બાદરાઃ શુભાઃ

{હિઙ્ગુલાકૃષ્ટ}
વિદ્યાધરાખ્યયન્ત્રસ્થાદાર્દ્રકદ્રાવમર્દિતાત્ ।
સમાકૃષ્ટો રસો યોઽસૌ હિઙ્ગુલાકૃષ્ટ ઉચ્યતે

{ઘોષાકૃષ્ટ}
સ્વલ્પતાલયુતં કાંસ્યં વઙ્કનાલેન તાડિતમ્ ।
મુક્તવઙ્ગં હિ તત્તામ્રં ઘોષાકૃષ્ટમ્ ઉદાહૃતમ્

{ગુહ્યનાગ}
પલવિંશતિ નાગસ્ય શુદ્ધસ્ય કૃતચક્રિકમ્ ।
રૂપિકાદુગ્ધસમ્પિષ્ટશિલયા પરિલેપિતમ્

શરાવસમ્પુટે રુદ્ધ્વા પચેત્ ક્રોડપુટેન તમ્ ।
તાવદ્વારં પચેદ્યત્નાદ્યાવદ્ભસ્મ પ્રજાયતે

ગુડગુગ્ગુલુગુઞ્જાજ્યસારઘૈઃ પરિમર્દ્ય તત્ ।
મૂષામધ્યે નિરુધ્યાથ ધ્માનાદુત્થાપિતં પુનઃ

ચક્રાન્તેન પુનઃ કૃત્વા પલપ્રમિતપારદૈઃ ।
લિપ્ત્વા લિમ્પેત્સિતાર્કસ્ય પયસા શિલયાપિ ચ

પચેદ્ગજપુટૈરેનં વારાણાં ખલુ વિંશતિઃ ।
પુટે પુટે હિ નાગસ્ય કુર્યાદુત્થાનં ખલુ

નીલજ્યોતિર્દ્રવૈઃ સમ્યગ્ દશવારાણિ ઢાલયેત્ ।
ઇતિ સિદ્ધં તતઃ સીસં કર્ષમાત્રાવશેષિતમ્

ગુહ્યનાગાખ્યયા પ્રોક્તં શ્રેષ્ઠં રસરસાયનમ્ ।
{ગુહ્યનાગ:: ગ્રાસ ઓf ગોલ્દ્}
નિષ્કમાત્રે તુ નાગે ઽસ્મિન્ લોહખાર્યાં દ્રુતે સતિ

સ્વતો લક્ષગુણાં હૈમીં શલાકાં ગ્રસતિ ધ્રુવમ્ ।
કુસુમ્ભતૈલતપ્તં તત્ સ્વર્ણમ્ ઉદ્ગરિતિ ધ્રુવમ્

ગુહ્યમાર્ગો ઽયમુદ્દિષ્ટો વક્તિ સ્વચ્છન્દભૈરવઃ ।
{વરનાગ}
તીક્ષ્ણં નીલાઞ્જનોપેતં ધ્માતં હિ બહુશો દૃઢમ્

મૃદુ કૃષ્ણં દ્રુતદ્રાવિ વરનાગં તદુચ્યતે ।
{ઉત્થાપન (દેf.)}
મૃતસ્ય પુનરુદ્ભૂતિઃ સા ચોક્તોત્થાપનાખ્યયા

{ઢાલન}
દ્રુતદ્રવ્યસ્ય નિક્ષેપો દ્રવે તડ્ઢાલનં મતમ્ ।
{નાગસંભૂતચપલ}
ત્રિંશત્પલમિતં નાગં ભાનુદુગ્ધેન મર્દિતમ્

વિમર્દ્ય પુટયેત્તાવદ્યાવત્ કર્ષાવશેષિતમ્ ।
ન તત્પુટસહસ્રેણ ક્ષયમાયાતિ સર્વદા

ચપલોઽયં સમુદ્દિષ્ટો વાર્ત્તિકૈર્નાગસમ્ભવઃ ।
{વઙ્ગસંભૂતશ્ ચપલઃ}
ઇત્થં ચ ચપલઃ કાર્યો વઙ્ગસ્યાપિ ન સંશયઃ

તત્સ્પૃષ્ટહસ્તસંસ્પૃષ્ટઃ કેવલો બધ્યતે રસઃ ।
સ રસો ધાતુવાદેષુ શસ્યતે ન રસાયને

અયં હિ ખર્પણાખ્યેન લોકનાથેન કીર્તિતઃ ।
{ચપલ:: પ્રેપરતિઓન્}
ભ્રામકાશ્મરજઃ સૂક્ષ્મં પઞ્ચમાંશરસાન્વિતમ્

કુમારીમૂલતોયેન મર્દયેદેકવાસરમ્ ।
ચાઙ્ગેરીસ્વરસેનાપિ દિનમેકમનારતમ્

એવં ભૂનાગધૌતેન મર્દયેદ્દિવસત્રયમ્ ।
અથૈકપલનાગેન તાવતા ત્રપુણાપિ ચ

દશનિષ્કરસેન્દ્રેણ શ્લક્ષ્ણાં પિષ્ટીં સમાચરેત્ ।
યોજયિત્વાથ કલ્કેન યથાપૂર્વં વિમર્દયેત્

તતઃ સારરસેન્દ્રેણ સત્ત્વેન રસકસ્ય ચ ।
પિષ્ટીં કૃત્વા તુ પૂર્વેણ પૂર્વકલ્કેન યોજયેત્

અગ્નિં પ્રજ્વાલ્ય સોષ્ણેન કાઞ્જિકેન પ્રશોષયેત્ ।
પલાર્ધં શુદ્ધસસ્યેન ભૃષ્ટગુઞ્જારસેન ચ

વિમર્દ્ય કાઞ્જિકૈઃ કુર્યાન્મરિચપ્રમિતા વટીઃ ।
નિરુધ્ય વજ્રમૂષાયાં સંધિબન્ધં વિધાય ચ

શિખિત્રૈર્નવભિઃ સમ્યગ્ભસ્ત્રાભ્યાં ચ ધમેત્ખલુ ।
તતો મૂષાગતં સત્ત્વં સમાદાય સમન્તતઃ

ધમેત્ પ્રકટમૂષાયાં વઙ્કનાલેન શુદ્ધયે ।
દશશાણં હિ તત્સત્ત્વં ભસ્મના લવણેન ચ

સકાઞ્જિકેન સંવેષ્ટ્ય પુટયોગેન શોષયેત્ ।
દ્વિનિષ્કપ્રમિતે તસ્મિન્ પૂર્વપ્રોક્તેન ભસ્મના

અશીતિગુણિતં નાગં ધ્માત્વા નિર્વાહયેત્ ખલુ ।
ઇયતા પૂર્વસૂતોઽસૌ જાર્યતે ન કથંચન

ચપલોઽયં સમુદ્દિષ્ટો લોકનાથેન શમ્ભુના ।
અનેનાપિ રસઃ શીઘ્રં બધ્યતે પૂર્વવત્ સુખમ્

કારવલ્લીજટાચૂર્ણૈર્દશધા પુટિતો હિ સ ।
ભવેન્નાગવિનિર્મુક્તો ગ્રાસં ગૃહ્ણાત્યશેષતઃ

મુખં પ્રકટમૂષાયાં ભવેચ્ચાતિગુણોત્તરમ્ ।
જીર્ણગ્રાસો રસો હ્યેષ દેહલોહકરો ભવેત્ ।
સોઽયં શ્રીસોમદેવેન કથિતોઽતીવ નિશ્ચિતમ્

{ધૌત}
ભૂભુજંગશકૃત્તોયૈઃ પ્રક્ષાલ્યાપહૃતં રજઃ ।
કૃષ્ણવર્ણં હિ તત્પ્રોક્તં ધૌતાખ્યં રસવાદિભિઃ

{દ્વંદ્વન}
દ્રવ્યયોર્મેલનં ધ્માનાદ્ દ્વંદ્વનં પરિકીર્તિતમ્ ।
{??}
ભાગાદ્રૂપ્યાદિકે ક્ષેપમનુવર્ણસુવર્ણકે

{ભઞ્જિની}
દલૈર્ વા વર્ણિકાહ્રાસો ભઞ્જિની વાદિભિર્મતા ।
{પતઙ્ગી}
પતંગિકલ્કતો જાતા લોહે તારત્વહેમતા

{પલિકા}
દિનાનિ કતિચિત્ સ્થિત્વા યાત્યસૌ પલિકા મતા ।
{પતઙ્ગીરાગ}
રઞ્જિતશ્ચ રસાલ્લોહાદ્ ધ્માનાદ્વા ચિરકાલતઃ ।
વિનિર્યાતિ સ નિર્દિષ્ટઃ પતઙ્ગીરાગસંજ્ઞિકઃ

{આવાપ, પ્રતીવાપ, આચ્છાદન}
દ્રુતે દ્રવ્યાન્તરે ક્ષેપો લોહાદ્યૈઃ ક્રિયતે હિ યઃ ।
સ આવાપઃ પ્રતીવાપઃ સ એવાચ્છાદનં મતમ્

{અભિષેક}
દ્રુતે વહ્નિસ્થિતે લૌહે વિરમ્યાષ્ટનિમેષકમ્ ।
સલિલસ્ય પરિક્ષેપઃ સોઽભિષેક ઇતીરિતઃ

{નિર્વાપ}
તપ્તસ્યાપ્સુ વિનિક્ષેપો નિર્વાપઃ સ્નપનં ચ તત્ ।
{zએઇત્ fંર્ પ્રતીવાપ ઉસ્w.}
પ્રતીવાપાદિકં કાર્યં દ્રુતલોહે સુનિર્મલે

{શુદ્ધાવર્ત}
યદા હુતાશો દીપ્તાર્ચિઃ શુક્લોત્થાનસમન્વિતઃ ।
શુદ્ધાવર્તસ્તદા જ્ઞેયઃ સ કાલઃ સત્ત્વનિર્ગમે

{બીજાવર્ત}
દ્રાવ્યદ્રવ્યનિભા જ્વાલા દૃશ્યતે ધમને યદા ।
દ્રાવસ્યોન્મુખતા સેયં બીજાવર્તઃ સ ઉચ્યતે

{સ્વાઙ્ગશીતલ}
વહ્નિસ્થમેવ શીતં યત્ તદુક્તં સ્વાઙ્ગશીતલમ્ ।
{બહિઃશીતલ}
અગ્નેરાકૃષ્ટશીતં ચ તદ્બહિઃશીતમીરિતમ્

{સ્વેદન}
ક્ષારામ્લૈરૌષધૈર્ વાપિ દોલાયન્ત્રે સ્થિતસ્ય હિ ।
પચનં સ્વેદનાખ્યં સ્યાન્મલશૈથિલ્યકારકમ્

{મર્દન}
ઉદ્દિષ્ટૈરૌષધૈઃ સાર્ધં સર્વામ્લૈઃ કાઞ્જિકૈરપિ ।
પેષણં મર્દનાખ્યં સ્યાદ્બહિર્મલવિનાશનમ્

{મૂર્છન}
મર્દનોદ્દિષ્ટભૈષજ્યૈર્નષ્ટપિષ્ટત્વકારકમ્ ।
તન્મૂર્છનં હિ વઙ્ગાદ્રિભૂજકઞ્ચુકનાશનમ્

{નષ્ટપિષ્ટ}
સ્વરૂપસ્ય વિનાશેન પિષ્ટતાપાદનં હિ યત્ ।
વિદ્વદ્ભિર્નિર્જિતઃ સૂતો નષ્ટપિષ્ટઃ સ ઉચ્યતે

{ઉત્થાપન}
સ્વેદાતપાદિયોગેન સ્વરૂપાપાદનં હિ યત્ ।
તદુત્થાપનમિત્યુક્તં મૂર્છાવ્યાપત્તિનાશનમ્

{પાતન}
ઉક્તૌષધૈર્મર્દિતપારદસ્ય યન્ત્રસ્થિતસ્યોર્ધ્વમધશ્ચ તિર્યક્ ।
નિર્યાતનં પાતનસંજ્ઞયોક્તં વઙ્ગાહિસમ્પર્કજકઞ્ચુકઘ્નમ્

{રોધન}
જલસૈન્ધવયુક્તસ્ય રસસ્ય દિવસત્રયમ્ ।
સ્થિતિરાસ્થાપની કુમ્ભે યાસૌ રોધનમુચ્યતે

{નિયમન}
રોધનાલ્લબ્ધવીર્યસ્ય ચપલત્વનિવૃત્તયે ।
ક્રિયતે યો ઘટે સ્વેદઃ પ્રોક્તં નિયમનં હિ તત્

{દીપન}
ધાતુપાષાણમૂલાદ્યૈઃ સંયુક્તો ઘટમધ્યગઃ ।
ગ્રાસાર્થં ત્રિદિનં સ્વેદો દીપનં તન્મતં બુધૈઃ

{ગ્રાસમાન}
ઇયન્માનસ્ય સૂતસ્ય ગ્રાસદ્રવ્યાત્મિકા મિતિઃ ।
ઇયતીત્યુચ્યતે યાસૌ ગ્રાસમાનમિતીરિતમ્

{જારણા}
ગ્રાસસ્ય ચારણં ગર્ભે દ્રાવણં જારણં તથા ।
ઇતિ ત્રિરૂપા નિર્દિષ્ટા જારણા વરવાર્ત્તિકૈઃ

ગ્રાસઃ પિણ્ડઃ પરીણામઃ તિસ્રશ્ચાખ્યાઃ પરાઃ સ્મૃતાઃ ।
સમુખા નિર્મુખા ચેતિ જારણા દ્વિવિધા પુનઃ

{જારણ:: નિર્મુખજારણા}
નિર્મુખા જારણા પ્રોક્તા બીજાદાનેન ભાગતઃ ।
{બીજ (-> જારણા)}
શુદ્ધં સ્વર્ણં ચ રૂપ્યં ચ બીજમિત્યભિધીયતે

{મુખ।સમુખજારણા}
ચતુઃષષ્ટ્યંશતો બીજપ્રક્ષેપો મુખમુચ્યતે ।
{સમુખરસ}
એવં કૃતે રસો ગ્રાસલોલુપો મુખવાન્ભવેત્

કઠિનાન્યપિ લોહાનિ ભક્ષિતું ભવતિ ક્ષમઃ ।
ઇયં હિ સમુખા પ્રોક્તા જારણા મૃગચારિણા

{રાક્ષસમુખ}
દિવ્યૌષધિસમાયોગાત્સ્થિતઃ પ્રકટકોષ્ઠિષુ ।
ભુઙ્ક્તે નિખિલલોહાદ્યં યોઽસૌ રાક્ષસવક્ત્રવાન્

{ચારણા}
રસસ્ય વદને ગ્રાસક્ષેપણં ચારણા મતા ।
{ગર્ભદ્રુતિ}
ગ્રસ્તસ્ય દ્રાવણં ગર્ભે ગર્ભદ્રુતિરુદાહૃતા

{બાહ્યદ્રુતિ}
બહિરેવ દ્રુતીકૃત્ય ઘનસત્ત્વાદિકં ખલુ ।
જારણાય રસેન્દ્રસ્ય સા બાહ્યા દ્રુતિરુચ્યતે

{દ્રુતિ (સુબ્સ્તન્ચે)}
નિર્લેપત્વં દ્રવત્વં ચ તેજસ્ત્વં લઘુતા તથા ।
દ્રુતં યોગશ્ચ સૂતેન પઞ્ચધા દ્રુતિલક્ષણમ્

{દ્રુતિ (પ્રોચેસ્સ્)}
તુષધાન્યાદિયોગેન લોહધાત્વાદિકં સદા ।
સંતિષ્ઠતે દ્રવાકારં સા દ્રુતિઃ પરિકીર્તિતા

{જારણા}
દ્રુતગ્રાસપરીણામો વિડયન્ત્રાદિયોગતઃ ।
જારણેત્યુચ્યતે તસ્યાઃ પ્રકારાઃ સન્તિ કોટિશઃ

{વિડ (દેf.)}
ક્ષારૈરમ્લૈશ્ચ ગન્ધાદ્યૈર્મૂત્રૈશ્ચ પટુભિસ્તથા ।
રસગ્રાસસ્ય જીર્ણાર્થં તદ્વિડં પરિકીર્તિતમ્

{રઞ્જન}
સુસિદ્ધબીજધાત્વાદિજારણેન રસસ્ય હિ ।
પીતાદિરાગજનનં રઞ્જનં પરિકીર્તિતમ્

{સારણા}
સૂતે સતૈલયન્ત્રસ્થે સ્વર્ણાદિક્ષેપણં હિ યત્ ।
વેધાધિક્યકરં લોહે સારણા સા પ્રકીર્તિતા

{વેધ}
વ્યવાયિભેષજોપેતો દ્રવ્યે ક્ષિપ્તો રસઃ ખલુ ।
વેધ ઇત્યુચ્યતે તજ્જ્ઞૈઃ સ ચાનેકવિધઃ સ્મૃતઃ

{વેધભેદાઃ}
લેપઃ ક્ષેપશ્ચ કુન્તશ્ચ ધૂમાખ્યઃ શબ્દસંજ્ઞકઃ ।
{લેપવેધ}
લેપેન કુરુતે લોહં સ્વર્ણં વા રજતં તથા

લેપવેધઃ સ વિજ્ઞેયઃ પુટમત્ર ચ સૌકરમ્ ।
{ક્ષેપવેધ}
પ્રક્ષેપણં દ્રુતે લોહે વેધઃ સ્યાત્ ક્ષેપસંજ્ઞિતઃ

{કુન્તવેધ}
સંદંશધૃતસૂતેન દ્રુતદ્રવ્યાહૃતિશ્ચ યા ।
સુવર્ણત્વાદિકરણી કુન્તવેધઃ સ કથ્યતે

{ધૂમવેધ}
વહ્નૌ ધૂમાયમાનેઽન્તઃ પ્રક્ષિપ્તરસધૂમતઃ ।
સ્વર્ણાદ્યાપાદનં લોહે ધૂમવેધઃ સ ઉચ્યતે

{શબ્દવેધ}
મુખસ્થિતરસેનાલ્પલોહસ્ય ધમનાત્ખલુ ।
સ્વર્ણરૂપ્યત્વજનનં શબ્દવેધઃ પ્રકીર્તિતઃ

{ઉદ્ઘાટન}
વિદ્ધદ્રવ્યસ્ય સૂતેન કાલુષ્યાદિનિવારણમ્ ।
પ્રકાશનં ચ વર્ણસ્ય તદુદ્ઘાટનમીરિતમ્

{સ્વેદન}
ક્ષારામ્લૈરૌષધૈઃ સાર્ધં ભાણ્ડે રુદ્ધ્વાતિયત્નતઃ ।
ભૂમૌ નિખન્યતે યત્તત્સ્વેદનં સંપ્રકીર્તિતમ્

{સંન્યાસ}
રસસ્યૌષધયુક્તસ્ય ભાણ્ડં રુદ્ધ્વાતિયત્નતઃ ।
સદાગ્નિયુતચુલ્લ્યન્તઃ ક્ષેપઃ સંન્યાસ ઉચ્યતે

{સ્વેદનસંન્યાસગુણાઃ}
દ્વાવેતૌ સ્વેદસંન્યાસૌ રસરાજસ્ય નિશ્ચિતમ્ ।
ગુણપ્રભાવજનનૌ શીઘ્રવ્યાપ્તિકરૌ તથા

રસનિગમમહાબ્ધેઃ સોમદેવઃ સમન્તાત્સ્ફુટતરપરિભાષા નામ રત્નાનિ હૃત્વા ।
વ્યરચયદતિયત્નાત્તૈર્ ઇમાં કણ્ઠમાલાં કલયતિ ભિષગગ્ર્યો મણ્ડનાર્થં સભાયામ્

પઠેત્ પઠિતપાઠોઽયમધ્યાયો રસવાદિનઃ ।
રસકર્માણિ કુર્વાણો ન સ મુહ્યતિ કુત્રચિત્