Rasendracūḍāmaṇi 3-5, 7-16 · Chapter 15
Rcūm, 15
rasapāthodhibhiḥ kiṃcinniḥśeṣaṃ na prakāśitam /
daśāṣṭabhiḥ kriyāṃ vakṣye rasarājasya sāmpratam
sudhādisarvabhaiṣajyasāraḥ sūte pratiṣṭhitaḥ /
amartyā bhavituṃ martyā niṣevadhvaṃ mitho yutam
{mercury:: properties}
āyurvajraṃ vitarati nṛṇām aṅgavarṇaṃ suvarṇaṃ sattvaṃ vyomno madakaribalaṃ tāmram ugrāṃ kṣudhāṃ ca /
māyoḥ śāntiṃ rajatamamalaṃ kāntametatsamastaṃ śrīmān sūtaḥ sakalagadahṛd dehalohe tu siddhaḥ
{mercury:: myth. origin}
kalpādau śivayoḥ prītyā parasparajigīṣayā /
sampravṛtte tu sambhoge trilokīkṣobhakāriṇi
devaiḥ saṃpreṣito vahniḥ surataṃ vinivāritum /
kāṅkṣayā tatsutodbhūter nihantuṃ tārakāsuram
kapotarūpiṇaṃ prāptaṃ himavatkandare'nalam /
apakṣibhāvasaṃkṣubdhaṃ smarasmerāvalokitam
taṃ vīkṣya lajjitaḥ śambhurviramya suratāttadā /
srutamātmagataṃ tejaḥ so'grahīdekapāṇinā
nikṣiptaṃ vadane vahner gaṅgāyām apatacca tat /
gaṅgayā ca bahiḥkṣiptaṃ nitarāṃ dahyamānayā
ato'dhikaguṇā jātā dhātavo hi sudhāsamāḥ /
śivahastacyutaṃ yattat samabhūt khalu pāradaḥ
amartyā nirjarāstena saṃjātās tridaśottamāḥ /
tattanmalena saṃjātā dhātavaścāṣṭasaṃkhyayā
pāvakāsyāccyutaṃ yattu rasastatsamabhūt khalu /
sevitaḥ sa hi nāgendrair jarāmṛtyujigīṣayā
pīyamānaṃ tu nāgāsyātpatitaṃ gauraveṇa yat /
śatayojananimne'sau nyapatatkūpake khalu
īṣat pītāntaro rūkṣaḥ sa sūto dehalohakṛt /
{Gewinnung von Hg mit nackten Frauen}
snātāmādyarajasvalāṃ hayagatāṃ prāptāṃ jighṛkṣuśca tāṃ so'pyāgacchati yojanaṃ hi paritaḥ pratyeti kūpaṃ punaḥ /
tanmārge kṛtagarttake ca bahuśaḥ saṃtiṣṭhate sūtarāṭ so'yaṃ tatra nivāsibhiḥ khalu janairevaṃ samānīyate
{mercury:: extraction from earth}
nīyamānastu gaṅgāyā vāyunā gauravena yat /
apatad dūradeśe vai sa deśaḥ pāradaḥ smṛtaḥ
tattato mṛdgataḥ sūtaḥ pātanāvidhinā khalu /
ānīyate sa vijñeyaḥ pārado gadapāradaḥ
evaṃ caturvidhaṃ jātaṃ śaṃkaraṃ śāṅkaraṃ mahaḥ /
itthaṃ sūtodbhavaṃ jñātvā na rogair bādhyate naraḥ
rasendraśca rasaścaiva syātāṃ siddharasāvubhau /
sādhyāvanyau cirājjātau bhūmyāder deśayogataḥ
{mercury:: nirukti}
jarāpamṛtyudaurgatyavyādhīnāṃ rasanādrasaḥ /
rasāsvādana ityasya dhātorarthatayā khalu
dehalohamayīṃ siddhiṃ sūte sūtastato mataḥ /
rogābdhiṃ pārayedyasmāttasmāt pārada ucyate
pātanaiḥ śodhyamānasya yasya pādo'vaśiṣyate /
tripādī ca kṣayaṃ yāti tena pādarasaḥ smṛtaḥ
{mercury:: doṣa:: myth. origin}
itthaṃ bhūtasya sūtasya martyamṛtyugadacchidaḥ /
prabhāvānmānuṣān dṛṣṭvā devatulyabalāyuṣaḥ
indreṇābhyarthito rudro rasaṃ dvādaśadūṣaṇaiḥ /
yojayāmāsa taṃ pūrvaṃ vinā śuddhyāpi siddhidam
{pāradadoṣāḥ}
doṣo malo viṣaṃ vahnir mado darpaśca tatphalam /
mūrcchā mṛtyuḥ sadādāho visphoṭaśca śirobhramaḥ
{mercury:: kañcukāḥ}
bhūśailajalatāmrāyonāgavaṅgasamudbhavāḥ /
kañcukāḥ sapta sūtasya tābhiḥ sūto viṣopamaḥ
kuṣṭhaṃ jāḍyaṃ ca vātārtiṃ dāhaṃ cāvṛtakaṇṭhatām /
unmādaṃ ca mahāśūlaṃ kramātkurvanti kañcukāḥ
etān sūtagatān doṣān pañca sapta ca kañcukāḥ /
anapākṛtya yo dadyāt sa vaidyo brahmahā bhavet
dvādaśaitān mahādoṣān apanīya rasaṃ dadet /
sa labheta mahatpuṇyam agaṇyaṃ ca mahadyaśaḥ
{18 saṃskāras}
sūte 'ṣṭādaśasaṃskriyā nigaditāḥ syuḥ svedanaṃ mardanaṃ mūrcchotthāpanapātarodhaniyamāḥ proddīpanaṃ grāsajam /
mānaṃ cāraṇagarbhabāhyajanitadrutiśca tajjāraṇā rāgaḥ sāraṇakaṃ parikramavidhir vedhastataḥ sevanam
atha nandipradiṣṭena vidhānena prakāśyate /
doṣāṇāṃ kañcukānāṃ ca yathāvatpariśodhanam
sūtaḥ pañcapalānnyūnaḥ śodhito 'lpaphalo bhavet /
ūrdhvaṃ daśapalāṃśena śuddhimāpnotyaśeṣataḥ
{mercury:: śodhana}
svedamardanamūrcchābhiḥ saptavārordhvapātanaiḥ /
sarvadoṣavinirmukto rasarājaḥ prajāyate
svedanaṃ mardanaṃ tadvatsaptavārān vimūrcchanam /
sa hi siddhikaraṃ prāha guṇakāri ca bhāskaraḥ
mardanasvedasaṃnyāsaiḥ śudhyatīti dineśvaraḥ /
ūrdhvādhaḥpātanābhyāṃ hi viśuddhirbhālukermatā
svedanaṃ mardanaṃ mūrcchā pratyutthānaṃ ca pātanam /
nirodho niyamaśceti śuciḥ saptavidhā matā /
govindabhagavān pūjyaiḥ sūtarājasya niścitā
atha śrīnandinā proktaprakāreṇa viśodhanam /
rasarājasya niḥśeṣadoṣaghnaṃ parikīrtyate
{1. svedanasaṃskāra}
mūlakāgnipaṭurājikārdrakaiḥ vyoṣakaiśca rasaṣoḍaśāṃśakaiḥ /
sveditastridivasaṃ hi dolayā kāñjikena malamuktaye rasaḥ
{2. mardanasaṃskāra}
dagdhorṇāgṛhadhūmābjasarṣapaiḥ saguḍeṣṭakaiḥ /
mardyo rasaḥ ṣoḍaśāṃśais tryahaṃ tadvahniśāntaye
jīrṇe jīrṇe sadāgrāse mardanīyo rasaḥ khalu /
etairevauṣadhairyasmādrāgān gṛhṇāti nirmalaḥ
{3. mūrchana}
vyoṣasaubhāgyasaṃyuktalakucadrāvamardanāt /
mūrchitastridinaṃ sūto madaṃ muñcati durdharam
{removal of viṣadoṣa}
saubhāgyatriphalāśyāmāṭaṅkaṇaiḥ saha kāñjikaiḥ /
tridinaṃ saṃsthitaḥ sūto viṣaṃ saṃtyajati svakam
{removal of darpadoṣa}
sarpākṣikākamāvyoṣarasair utkvathitotthitaḥ /
darpaṃ muñcati ca kṣipramiti doṣaviśodhanam
kṣārāmlaiḥ soṣṇatoyena nivātasthānasaṃsthitaḥ /
rasasya kurute vīryaśaityaṃ tadvīryanāśanam
{removal of bhūkañcuka}
kāṃkṣīkāsīsaluṅgāmbumarditaḥ pārado dinam /
kṣālitaḥ kāñjikaiḥ piṣṭastyajati kṣoṇikañcukam
{adrikañcuka}
girikarṇyā jayantyāśca svarasairbhāvito rasaḥ /
tribhirvāraistyajatyeva girijām ātmakañcukām
{jalakañcuka}
guḍaguggulunimbānāṃ kvāthena kvathitastryaham /
tyajatyambubhavāṃ sūtaḥ kañcukāṃ bahudoṣadām
{tāmrakañcuka}
sitāsārdrakatakraiśca mardayitvā tathotthitaḥ /
dhautaścoṣṇair gavāṃ mūtraistyajettāmrajakañcukam
{ayaḥkañcuka}
kāravellyāśca karkoṭyā rasaiḥ saṃmardito rasaḥ /
kañcukāmāyasīṃ muñceccapalaḥ sauhṛdaṃ yathā
{nāga-, vaṅgakañcuka}
tāmrapiṣṭīkṛtaḥ sūtaḥ pātanāyantrapātitaḥ /
muñcet kañculikāṃ śīghraṃ nāgavaṅgasamudbhavām
{vaṅgakañcuka}
sūtaṃ varāgnipaṭuśigrukarājikāñjanaiḥ piṣṭairvilipya paripātanakordhvabhāge /
bhāṇḍodare bhṛtajale parito vimuñcenmṛdvagninā tyajati kañculikāṃ hi vāṅgīm
itthaṃ nipātitaḥ sūtaś caladvidyullatāprabhaḥ /
nāgavaṅgavinirmuktaḥ tataścaitat prajāyate
yadā yadā bhavetsūto grāsājīrṇena bādhitaḥ /
anenaiva prakāreṇa pātanīyastadā tadā
{mercury:: āpyāyana}
svedanādyaiḥ pātanānte śodhanaiḥ sa kadarthitaḥ /
mandavīryo bhavetsūtastasmādāpyāyanaṃ caret
sodake saindhave sūtaḥ sthitas tridivasāvadhiḥ /
punar āpyāyanaṃ prāpya na syāt ṣaṇḍho bhavedbalī
{svedanavidhi}
bhālukiḥ svedasaṃnyāsau diṣṭavānniyamāt param /
bhakṣituṃ sarvalohāni mukhaṃ kartuṃ viniścitam
aṅgārasthāpite pātre rasaṃ kṣiptvā prajārayet /
ṣoḍaśāṃśena citrāṃ tu tadatra svedanaṃ matam
sarvarogān haredeva śaktiyukto guṇādhikaḥ /
vegena phaladāyitvaṃ jāyate nātra saṃśayaḥ
{saṃnyāsavidhi}
kṣārāmlalavaṇaiḥ sārddhaṃ saṃnyāsājjāyate tathā /
caturthādhyāyanirdiṣṭaprakāreṇa rase khalu
bubhukṣā vyāpakatvaṃ ca tīvratā vegakāritā /
sarvavyādhiharatvaṃ ca tyaktadoṣatvameva ca
{dīpanasaṃskāra}
maricābjāsurī caiva śigrubhūkhagaṭaṅkaṇaiḥ /
sasaṃdhānais tryahaṃ svedād bhavetsūtasya dīpanam
navamādhyāyanirdiṣṭadīpanīyagaṇena ca /
rasasya dīpanaṃ kuryāt tad atyantaguṇāvaham
{mukhakaraṇa}
svedito'ṣṭādaśāṃśena hemayukto hi pāradaḥ /
kṣārairamlairadoṣaiśca bhoktumāsyaṃ prajāyate
{rākṣasavaktra}
kalāṃśatāpyasattvena svarṇena dviguṇena ca /
yuktaṃ yuktaṃ hi cukreṇa cūlikālavaṇena ca
caṇakakṣāratoyena rājanimbukavāriṇā /
mardayet taptakhalvāntarbalena mahatā khalu
ekaviṃśatyaho yāvadyāmaṃ yāmaṃ dine dine /
evaṃ rākṣasavaktraḥ syātsarvāśī ca na saṃśayaḥ
aṣṭādaśakriyā nṛṇāṃ na sidhyanti rasasya hi /
vinā bhāgyena tapasā prasādeneśvarasya ca
sarvairyuktā vividhavidhibhiḥ saṃskṛtībhiḥ suramyaiḥ sūto muñcatyakhilavikṛtīn śvitrarogapramāthī /
tāvacchuddhiṃ kṛtabahuguṇāṃ nandinoktāṃ susādhyāṃ pathyāyuktāṃ puravarapatiḥ somadevo'bhidhatte
{removing doṣas}
trikṣāraiḥ paṭupañcakāmlasahitaiḥ saṃkhalvasūtastryahaṃ bāhlīkāsuriviśvapiṇḍajaṭhare ruddhvātha saṃveśayet /
sandhāne tridinaṃ hi mandaśikhinā dolākhyayantre paceddoṣonmuktarasaḥ sudhārasasamaḥ pathyair vinā siddhidaḥ
kiṃtvatra rājikā viśvahiṅgūnāṃ mānasaṃsthitiḥ /
gurūpadeśato neyā nānyathā phalavāhinī
{nāga, vaṅga:: removal}
nāgavaṅgau mahādoṣau durjayau śuddhakoṭibhiḥ /
pātanā śodhayedyasmānmahāśuddharaso mataḥ
daśabhiḥ pātanābhiśca nāgavaṅgasamudbhavaḥ /
gandho vināśamāyāti rasaḥ syānnaiva durguṇaḥ
daśavārāt paraṃ nārvāk śatavāraṃ ca pātanāḥ /
mahāguṇakarāḥ proktāḥ yathāvidhi kṛtā rase
mahāguṇatvaṃ śikhinaḥ sakhitvaṃ svalpeṣu rogeṣu ca tulyavīryam /
rasāyanatvaṃ ca mahāprabhāvo bhavedrasendrasya ca pātanābhiḥ
Original text: Rasendracūḍāmaṇi 3-5, 7-16 · Edition: Siddhinandan Misra, Benares : Chaukhamba Orientalia, 1999 · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0