રસેન્દ્રચૂડામણિ · અધ્યાય 15

ર્ચૂમ્, 15
રસપાથોધિભિઃ કિંચિન્નિઃશેષં ન પ્રકાશિતમ્ ।
દશાષ્ટભિઃ ક્રિયાં વક્ષ્યે રસરાજસ્ય સામ્પ્રતમ્

સુધાદિસર્વભૈષજ્યસારઃ સૂતે પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
અમર્ત્યા ભવિતું મર્ત્યા નિષેવધ્વં મિથો યુતમ્

{મેર્ચુર્ય્:: પ્રોપેર્તિએસ્}
આયુર્વજ્રં વિતરતિ નૃણામ્ અઙ્ગવર્ણં સુવર્ણં સત્ત્વં વ્યોમ્નો મદકરિબલં તામ્રમ્ ઉગ્રાં ક્ષુધાં ચ ।
માયોઃ શાન્તિં રજતમમલં કાન્તમેતત્સમસ્તં શ્રીમાન્ સૂતઃ સકલગદહૃદ્ દેહલોહે તુ સિદ્ધઃ

{મેર્ચુર્ય્:: મ્ય્થ્. ઓરિગિન્}
કલ્પાદૌ શિવયોઃ પ્રીત્યા પરસ્પરજિગીષયા ।
સમ્પ્રવૃત્તે તુ સમ્ભોગે ત્રિલોકીક્ષોભકારિણિ

દેવૈઃ સંપ્રેષિતો વહ્નિઃ સુરતં વિનિવારિતુમ્ ।
કાઙ્ક્ષયા તત્સુતોદ્ભૂતેર્ નિહન્તું તારકાસુરમ્

કપોતરૂપિણં પ્રાપ્તં હિમવત્કન્દરેઽનલમ્ ।
અપક્ષિભાવસંક્ષુબ્ધં સ્મરસ્મેરાવલોકિતમ્

તં વીક્ષ્ય લજ્જિતઃ શમ્ભુર્વિરમ્ય સુરતાત્તદા ।
સ્રુતમાત્મગતં તેજઃ સોઽગ્રહીદેકપાણિના

નિક્ષિપ્તં વદને વહ્નેર્ ગઙ્ગાયામ્ અપતચ્ચ તત્ ।
ગઙ્ગયા ચ બહિઃક્ષિપ્તં નિતરાં દહ્યમાનયા

અતોઽધિકગુણા જાતા ધાતવો હિ સુધાસમાઃ ।
શિવહસ્તચ્યુતં યત્તત્ સમભૂત્ ખલુ પારદઃ

અમર્ત્યા નિર્જરાસ્તેન સંજાતાસ્ ત્રિદશોત્તમાઃ ।
તત્તન્મલેન સંજાતા ધાતવશ્ચાષ્ટસંખ્યયા

પાવકાસ્યાચ્ચ્યુતં યત્તુ રસસ્તત્સમભૂત્ ખલુ ।
સેવિતઃ સ હિ નાગેન્દ્રૈર્ જરામૃત્યુજિગીષયા

પીયમાનં તુ નાગાસ્યાત્પતિતં ગૌરવેણ યત્ ।
શતયોજનનિમ્નેઽસૌ ન્યપતત્કૂપકે ખલુ

ઈષત્ પીતાન્તરો રૂક્ષઃ સ સૂતો દેહલોહકૃત્ ।
{ગેwઇન્નુન્ગ્ વોન્ હ્ગ્ મિત્ નચ્ક્તેન્ fરૌએન્}
સ્નાતામાદ્યરજસ્વલાં હયગતાં પ્રાપ્તાં જિઘૃક્ષુશ્ચ તાં સોઽપ્યાગચ્છતિ યોજનં હિ પરિતઃ પ્રત્યેતિ કૂપં પુનઃ ।
તન્માર્ગે કૃતગર્ત્તકે ચ બહુશઃ સંતિષ્ઠતે સૂતરાટ્ સોઽયં તત્ર નિવાસિભિઃ ખલુ જનૈરેવં સમાનીયતે

{મેર્ચુર્ય્:: એxત્રચ્તિઓન્ fરોમ્ એઅર્થ્}
નીયમાનસ્તુ ગઙ્ગાયા વાયુના ગૌરવેન યત્ ।
અપતદ્ દૂરદેશે વૈ સ દેશઃ પારદઃ સ્મૃતઃ

તત્તતો મૃદ્ગતઃ સૂતઃ પાતનાવિધિના ખલુ ।
આનીયતે સ વિજ્ઞેયઃ પારદો ગદપારદઃ

એવં ચતુર્વિધં જાતં શંકરં શાઙ્કરં મહઃ ।
ઇત્થં સૂતોદ્ભવં જ્ઞાત્વા ન રોગૈર્ બાધ્યતે નરઃ

રસેન્દ્રશ્ચ રસશ્ચૈવ સ્યાતાં સિદ્ધરસાવુભૌ ।
સાધ્યાવન્યૌ ચિરાજ્જાતૌ ભૂમ્યાદેર્ દેશયોગતઃ

{મેર્ચુર્ય્:: નિરુક્તિ}
જરાપમૃત્યુદૌર્ગત્યવ્યાધીનાં રસનાદ્રસઃ ।
રસાસ્વાદન ઇત્યસ્ય ધાતોરર્થતયા ખલુ

દેહલોહમયીં સિદ્ધિં સૂતે સૂતસ્તતો મતઃ ।
રોગાબ્ધિં પારયેદ્યસ્માત્તસ્માત્ પારદ ઉચ્યતે

પાતનૈઃ શોધ્યમાનસ્ય યસ્ય પાદોઽવશિષ્યતે ।
ત્રિપાદી ચ ક્ષયં યાતિ તેન પાદરસઃ સ્મૃતઃ

{મેર્ચુર્ય્:: દોષ:: મ્ય્થ્. ઓરિગિન્}
ઇત્થં ભૂતસ્ય સૂતસ્ય મર્ત્યમૃત્યુગદચ્છિદઃ ।
પ્રભાવાન્માનુષાન્ દૃષ્ટ્વા દેવતુલ્યબલાયુષઃ

ઇન્દ્રેણાભ્યર્થિતો રુદ્રો રસં દ્વાદશદૂષણૈઃ ।
યોજયામાસ તં પૂર્વં વિના શુદ્ધ્યાપિ સિદ્ધિદમ્

{પારદદોષાઃ}
દોષો મલો વિષં વહ્નિર્ મદો દર્પશ્ચ તત્ફલમ્ ।
મૂર્ચ્છા મૃત્યુઃ સદાદાહો વિસ્ફોટશ્ચ શિરોભ્રમઃ

{મેર્ચુર્ય્:: કઞ્ચુકાઃ}
ભૂશૈલજલતામ્રાયોનાગવઙ્ગસમુદ્ભવાઃ ।
કઞ્ચુકાઃ સપ્ત સૂતસ્ય તાભિઃ સૂતો વિષોપમઃ

કુષ્ઠં જાડ્યં ચ વાતાર્તિં દાહં ચાવૃતકણ્ઠતામ્ ।
ઉન્માદં ચ મહાશૂલં ક્રમાત્કુર્વન્તિ કઞ્ચુકાઃ

એતાન્ સૂતગતાન્ દોષાન્ પઞ્ચ સપ્ત ચ કઞ્ચુકાઃ ।
અનપાકૃત્ય યો દદ્યાત્ સ વૈદ્યો બ્રહ્મહા ભવેત્

દ્વાદશૈતાન્ મહાદોષાન્ અપનીય રસં દદેત્ ।
સ લભેત મહત્પુણ્યમ્ અગણ્યં ચ મહદ્યશઃ

{18 સંસ્કારસ્}
સૂતે ઽષ્ટાદશસંસ્ક્રિયા નિગદિતાઃ સ્યુઃ સ્વેદનં મર્દનં મૂર્ચ્છોત્થાપનપાતરોધનિયમાઃ પ્રોદ્દીપનં ગ્રાસજમ્ ।
માનં ચારણગર્ભબાહ્યજનિતદ્રુતિશ્ચ તજ્જારણા રાગઃ સારણકં પરિક્રમવિધિર્ વેધસ્તતઃ સેવનમ્

અથ નન્દિપ્રદિષ્ટેન વિધાનેન પ્રકાશ્યતે ।
દોષાણાં કઞ્ચુકાનાં ચ યથાવત્પરિશોધનમ્

સૂતઃ પઞ્ચપલાન્ન્યૂનઃ શોધિતો ઽલ્પફલો ભવેત્ ।
ઊર્ધ્વં દશપલાંશેન શુદ્ધિમાપ્નોત્યશેષતઃ

{મેર્ચુર્ય્:: શોધન}
સ્વેદમર્દનમૂર્ચ્છાભિઃ સપ્તવારોર્ધ્વપાતનૈઃ ।
સર્વદોષવિનિર્મુક્તો રસરાજઃ પ્રજાયતે

સ્વેદનં મર્દનં તદ્વત્સપ્તવારાન્ વિમૂર્ચ્છનમ્ ।
સ હિ સિદ્ધિકરં પ્રાહ ગુણકારિ ચ ભાસ્કરઃ

મર્દનસ્વેદસંન્યાસૈઃ શુધ્યતીતિ દિનેશ્વરઃ ।
ઊર્ધ્વાધઃપાતનાભ્યાં હિ વિશુદ્ધિર્ભાલુકેર્મતા

સ્વેદનં મર્દનં મૂર્ચ્છા પ્રત્યુત્થાનં ચ પાતનમ્ ।
નિરોધો નિયમશ્ચેતિ શુચિઃ સપ્તવિધા મતા ।
ગોવિન્દભગવાન્ પૂજ્યૈઃ સૂતરાજસ્ય નિશ્ચિતા

અથ શ્રીનન્દિના પ્રોક્તપ્રકારેણ વિશોધનમ્ ।
રસરાજસ્ય નિઃશેષદોષઘ્નં પરિકીર્ત્યતે

{1. સ્વેદનસંસ્કાર}
મૂલકાગ્નિપટુરાજિકાર્દ્રકૈઃ વ્યોષકૈશ્ચ રસષોડશાંશકૈઃ ।
સ્વેદિતસ્ત્રિદિવસં હિ દોલયા કાઞ્જિકેન મલમુક્તયે રસઃ

{2. મર્દનસંસ્કાર}
દગ્ધોર્ણાગૃહધૂમાબ્જસર્ષપૈઃ સગુડેષ્ટકૈઃ ।
મર્દ્યો રસઃ ષોડશાંશૈસ્ ત્ર્યહં તદ્વહ્નિશાન્તયે

જીર્ણે જીર્ણે સદાગ્રાસે મર્દનીયો રસઃ ખલુ ।
એતૈરેવૌષધૈર્યસ્માદ્રાગાન્ ગૃહ્ણાતિ નિર્મલઃ

{3. મૂર્છન}
વ્યોષસૌભાગ્યસંયુક્તલકુચદ્રાવમર્દનાત્ ।
મૂર્છિતસ્ત્રિદિનં સૂતો મદં મુઞ્ચતિ દુર્ધરમ્

{રેમોવલ્ ઓf વિષદોષ}
સૌભાગ્યત્રિફલાશ્યામાટઙ્કણૈઃ સહ કાઞ્જિકૈઃ ।
ત્રિદિનં સંસ્થિતઃ સૂતો વિષં સંત્યજતિ સ્વકમ્

{રેમોવલ્ ઓf દર્પદોષ}
સર્પાક્ષિકાકમાવ્યોષરસૈર્ ઉત્ક્વથિતોત્થિતઃ ।
દર્પં મુઞ્ચતિ ચ ક્ષિપ્રમિતિ દોષવિશોધનમ્

ક્ષારામ્લૈઃ સોષ્ણતોયેન નિવાતસ્થાનસંસ્થિતઃ ।
રસસ્ય કુરુતે વીર્યશૈત્યં તદ્વીર્યનાશનમ્

{રેમોવલ્ ઓf ભૂકઞ્ચુક}
કાંક્ષીકાસીસલુઙ્ગામ્બુમર્દિતઃ પારદો દિનમ્ ।
ક્ષાલિતઃ કાઞ્જિકૈઃ પિષ્ટસ્ત્યજતિ ક્ષોણિકઞ્ચુકમ્

{અદ્રિકઞ્ચુક}
ગિરિકર્ણ્યા જયન્ત્યાશ્ચ સ્વરસૈર્ભાવિતો રસઃ ।
ત્રિભિર્વારૈસ્ત્યજત્યેવ ગિરિજામ્ આત્મકઞ્ચુકામ્

{જલકઞ્ચુક}
ગુડગુગ્ગુલુનિમ્બાનાં ક્વાથેન ક્વથિતસ્ત્ર્યહમ્ ।
ત્યજત્યમ્બુભવાં સૂતઃ કઞ્ચુકાં બહુદોષદામ્

{તામ્રકઞ્ચુક}
સિતાસાર્દ્રકતક્રૈશ્ચ મર્દયિત્વા તથોત્થિતઃ ।
ધૌતશ્ચોષ્ણૈર્ ગવાં મૂત્રૈસ્ત્યજેત્તામ્રજકઞ્ચુકમ્

{અયઃકઞ્ચુક}
કારવેલ્લ્યાશ્ચ કર્કોટ્યા રસૈઃ સંમર્દિતો રસઃ ।
કઞ્ચુકામાયસીં મુઞ્ચેચ્ચપલઃ સૌહૃદં યથા

{નાગ-, વઙ્ગકઞ્ચુક}
તામ્રપિષ્ટીકૃતઃ સૂતઃ પાતનાયન્ત્રપાતિતઃ ।
મુઞ્ચેત્ કઞ્ચુલિકાં શીઘ્રં નાગવઙ્ગસમુદ્ભવામ્

{વઙ્ગકઞ્ચુક}
સૂતં વરાગ્નિપટુશિગ્રુકરાજિકાઞ્જનૈઃ પિષ્ટૈર્વિલિપ્ય પરિપાતનકોર્ધ્વભાગે ।
ભાણ્ડોદરે ભૃતજલે પરિતો વિમુઞ્ચેન્મૃદ્વગ્નિના ત્યજતિ કઞ્ચુલિકાં હિ વાઙ્ગીમ્

ઇત્થં નિપાતિતઃ સૂતશ્ ચલદ્વિદ્યુલ્લતાપ્રભઃ ।
નાગવઙ્ગવિનિર્મુક્તઃ તતશ્ચૈતત્ પ્રજાયતે

યદા યદા ભવેત્સૂતો ગ્રાસાજીર્ણેન બાધિતઃ ।
અનેનૈવ પ્રકારેણ પાતનીયસ્તદા તદા

{મેર્ચુર્ય્:: આપ્યાયન}
સ્વેદનાદ્યૈઃ પાતનાન્તે શોધનૈઃ સ કદર્થિતઃ ।
મન્દવીર્યો ભવેત્સૂતસ્તસ્માદાપ્યાયનં ચરેત્

સોદકે સૈન્ધવે સૂતઃ સ્થિતસ્ ત્રિદિવસાવધિઃ ।
પુનર્ આપ્યાયનં પ્રાપ્ય ન સ્યાત્ ષણ્ઢો ભવેદ્બલી

{સ્વેદનવિધિ}
ભાલુકિઃ સ્વેદસંન્યાસૌ દિષ્ટવાન્નિયમાત્ પરમ્ ।
ભક્ષિતું સર્વલોહાનિ મુખં કર્તું વિનિશ્ચિતમ્

અઙ્ગારસ્થાપિતે પાત્રે રસં ક્ષિપ્ત્વા પ્રજારયેત્ ।
ષોડશાંશેન ચિત્રાં તુ તદત્ર સ્વેદનં મતમ્

સર્વરોગાન્ હરેદેવ શક્તિયુક્તો ગુણાધિકઃ ।
વેગેન ફલદાયિત્વં જાયતે નાત્ર સંશયઃ

{સંન્યાસવિધિ}
ક્ષારામ્લલવણૈઃ સાર્દ્ધં સંન્યાસાજ્જાયતે તથા ।
ચતુર્થાધ્યાયનિર્દિષ્ટપ્રકારેણ રસે ખલુ

બુભુક્ષા વ્યાપકત્વં ચ તીવ્રતા વેગકારિતા ।
સર્વવ્યાધિહરત્વં ચ ત્યક્તદોષત્વમેવ ચ

{દીપનસંસ્કાર}
મરિચાબ્જાસુરી ચૈવ શિગ્રુભૂખગટઙ્કણૈઃ ।
સસંધાનૈસ્ ત્ર્યહં સ્વેદાદ્ ભવેત્સૂતસ્ય દીપનમ્

નવમાધ્યાયનિર્દિષ્ટદીપનીયગણેન ચ ।
રસસ્ય દીપનં કુર્યાત્ તદ્ અત્યન્તગુણાવહમ્

{મુખકરણ}
સ્વેદિતોઽષ્ટાદશાંશેન હેમયુક્તો હિ પારદઃ ।
ક્ષારૈરમ્લૈરદોષૈશ્ચ ભોક્તુમાસ્યં પ્રજાયતે

{રાક્ષસવક્ત્ર}
કલાંશતાપ્યસત્ત્વેન સ્વર્ણેન દ્વિગુણેન ચ ।
યુક્તં યુક્તં હિ ચુક્રેણ ચૂલિકાલવણેન ચ

ચણકક્ષારતોયેન રાજનિમ્બુકવારિણા ।
મર્દયેત્ તપ્તખલ્વાન્તર્બલેન મહતા ખલુ

એકવિંશત્યહો યાવદ્યામં યામં દિને દિને ।
એવં રાક્ષસવક્ત્રઃ સ્યાત્સર્વાશી ચ ન સંશયઃ

અષ્ટાદશક્રિયા નૃણાં ન સિધ્યન્તિ રસસ્ય હિ ।
વિના ભાગ્યેન તપસા પ્રસાદેનેશ્વરસ્ય ચ

સર્વૈર્યુક્તા વિવિધવિધિભિઃ સંસ્કૃતીભિઃ સુરમ્યૈઃ સૂતો મુઞ્ચત્યખિલવિકૃતીન્ શ્વિત્રરોગપ્રમાથી ।
તાવચ્છુદ્ધિં કૃતબહુગુણાં નન્દિનોક્તાં સુસાધ્યાં પથ્યાયુક્તાં પુરવરપતિઃ સોમદેવોઽભિધત્તે

{રેમોવિન્ગ્ દોષસ્}
ત્રિક્ષારૈઃ પટુપઞ્ચકામ્લસહિતૈઃ સંખલ્વસૂતસ્ત્ર્યહં બાહ્લીકાસુરિવિશ્વપિણ્ડજઠરે રુદ્ધ્વાથ સંવેશયેત્ ।
સન્ધાને ત્રિદિનં હિ મન્દશિખિના દોલાખ્યયન્ત્રે પચેદ્દોષોન્મુક્તરસઃ સુધારસસમઃ પથ્યૈર્ વિના સિદ્ધિદઃ

કિંત્વત્ર રાજિકા વિશ્વહિઙ્ગૂનાં માનસંસ્થિતિઃ ।
ગુરૂપદેશતો નેયા નાન્યથા ફલવાહિની

{નાગ, વઙ્ગ:: રેમોવલ્}
નાગવઙ્ગૌ મહાદોષૌ દુર્જયૌ શુદ્ધકોટિભિઃ ।
પાતના શોધયેદ્યસ્માન્મહાશુદ્ધરસો મતઃ

દશભિઃ પાતનાભિશ્ચ નાગવઙ્ગસમુદ્ભવઃ ।
ગન્ધો વિનાશમાયાતિ રસઃ સ્યાન્નૈવ દુર્ગુણઃ

દશવારાત્ પરં નાર્વાક્ શતવારં ચ પાતનાઃ ।
મહાગુણકરાઃ પ્રોક્તાઃ યથાવિધિ કૃતા રસે

મહાગુણત્વં શિખિનઃ સખિત્વં સ્વલ્પેષુ રોગેષુ ચ તુલ્યવીર્યમ્ ।
રસાયનત્વં ચ મહાપ્રભાવો ભવેદ્રસેન્દ્રસ્ય ચ પાતનાભિઃ