Rasendracūḍāmaṇi 3-5, 7-16 · Chapter 14
Rcūm, 14
{vargas of metals}
śuddhaṃ lohaṃ kanakarajataṃ bhānulohāśmasāraṃ pūtīlohaṃ dvitayamuditaṃ nāgavaṅgābhidhānam /
miśraṃ lohaṃ tritayamuditaṃ pittalaṃ kāṃsyavartaṃ dhātur lohe luha iti mataḥ so'pi kaṣārthavācī
{gold:: subtypes}
prākṛtaṃ sahajaṃ vahnisambhūtaṃ khanisambhavam /
rasendravedhasaṃjātaṃ svarṇaṃ pañcavidhaṃ smṛtam
{prākṛta}
brahmāṇḍaṃ saṃvṛtaṃ yena rajoguṇabhuvā khalu /
tatprākṛtamiti proktaṃ devānāmapi durlabham
{sahaja}
brahmā yenāvṛto jātaḥ suvarṇena jarāyuṇā /
tanmerurūpatāṃ jātaṃ suvarṇaṃ sahajaṃ hi tat
{vahnisambhava}
visṛṣṭamagninā śaivaṃ tejaḥ pītaṃ suduḥsaham /
abhūtsvarṇaṃ taduddiṣṭaṃ suvarṇaṃ vahnisaṃbhavam
etat svarṇatrayaṃ divyaṃ varṇaiḥ ṣoḍaśabhiryutam /
dhāraṇādeva tat kuryāccharīram ajarāmaram
{khanija}
tatra tatra girīṇāṃ hi jātaṃ khaniṣu yadbhavet /
taccaturdaśavarṇāḍhyaṃ bhakṣitaṃ sarvarogahṛt
{vedhaja}
rasendravedhasambhūtaṃ tadvedhajamudāhṛtam /
rasāyanaṃ mahāśreṣṭhaṃ pāpaghnaṃ vedhajaṃ hi tat
tārārkarītītaralohakuñjaraṃ vaṅgābhrakaṃ mākṣikavaṅgapāradam /
yattārajaṃ hi pravadanti rāgataḥ svarṇaṃ kalāvarṇacaturguṇaṃ hi
{gold:: parīkṣā:: good quality}
ghṛṣṭaṃ varṇe ghusṛṇasadṛśaṃ raktavarṇaṃ ca dāhe chede kiṃcit sitam akapilaṃ nirdalaṃ bhūribhāram /
snigdhaṃ svarṇaṃ ravivirahitaṃ styānaraktaprabhāḍhyaṃ śreṣṭhaṃ diṣṭam atulitalasaccāruvarṇaṃ ca svarṇam
{gold:: parīkṣā:: bad quality}
rūkṣaṃ vivarṇaṃ malinaṃ kaṭhoraṃ kṛṣṇaṃ ca dāhe nikaṣe ca pāṇḍu /
sthūlāṅgakaṃ nirbharakaṃ kaḍāraṃ sphuṭatsuvarṇaṃ daśadhā na śastam
{miśraloha:: production}
svarṇarūpyādisaṃyogānmiśralohaṃ prajāyate /
{śodhana:: use of ~}
svarṇakāryaṃ na tena syāttasmāt śuddhir vidhīyate /
śodhyaṃ na kevalaṃ svarṇaṃ lohānyanyāni śodhayet
{gold:: refreshing its colour (?)}
karṣapramāṇaṃ tu suvarṇapatraṃ śarāvaruddhaṃ paṭudhātuyuktam /
aṅgārasaṃsthaṃ praharārdhamānaṃ dhmātena tatsyānnanu pūrṇavarṇam
{metals:: māraṇa:: types}
lohānāṃ māraṇaṃ śreṣṭhaṃ sarveṣāṃ rasabhasmanā /
mūlībhirmadhyamaṃ prāhurnikṛṣṭaṃ gandhakādibhiḥ
arilohena lohasya māraṇaṃ durguṇapradam /
{gold:: māraṇa}
kṛtvā kaṇṭakavedhyāni svarṇapatrāṇi lepayet
luṅgāmbubhasmasūtena mriyante daśabhiḥ puṭaiḥ /
{gold:: māraṇa}
drute vinikṣipet svarṇe lohamānaṃ mṛtaṃ rasam
vicūrṇya luṅgatoyena daradena samanvitam /
jāyate kuṅkumacchāyaṃ svarṇaṃ dvādaśabhiḥ puṭaiḥ
{gold:: māraṇa:: apunarbhava}
śleṣmāntakāṇḍena sakāñcanārajaṭāpuṭaiḥ kukkuṭanāmadheyaiḥ /
triṃśatpramāṇair apunarbhavaṃ syānniḥśeṣayogeṣu ca yojanīyam
{gold:: māraṇa}
sūtena piṣṭikāṃ kṛtvā svarṇaṃ ruddhvā śarāvake /
svalpanīlāñjanopetaṃ dagdhaṃ svalpairvanotpalaiḥ
kuṅkumābhaṃ bhavedbhasma yojyaṃ rasarasāyane /
{gold:: māraṇa}
snugdugdhahiṅguhiṅgūlaśilāsindūrakāmlakaiḥ
puṭitaṃ daśavāreṇa nirjīvaṃ hema jāyate /
rase rasāyane loharañjane cātiśasyate
{gold:: mṛta:: medic. properties}
snigdhaṃ medhyaṃ viṣagaraharaṃ bṛṃhaṇaṃ vṛṣyamagryaṃ yakṣmonmādapraśamanaparaṃ deharogapramāthi /
medhābuddhismṛtisukhakaraṃ sarvadoṣāmayaghnaṃ rucyaṃ dīpi praśamitajaraṃ svādupākaṃ suvarṇam
{gold:: mṛta:: medic. use}
etadbhasma suvarṇajaṃ kaṭughṛtopetaṃ dviguñjonmitaṃ līḍhaṃ hanti nṛṇāṃ kṣayāgnisadanaṃ śvāsaṃ sakāsārucim /
ojodhātuvivardhanaṃ balakaraṃ pāṇḍvāmayadhvaṃsanaṃ vṛṣyaṃ sarvaviṣāpahaṃ garaharaṃ duṣṭagrahaṇyādinut
niḥśeṣarogavidhvaṃsi bhūtapretabhayāpaham /
bandhanaṃ bhāvirogāṇāṃ viṣatrayabhayāpaham
vinā bilvaphalaṃ cātra sarvamanyat praśasyate /
daśābdasevitaṃ svarṇaṃ svecchāhāravihāriṇam /
na kaścidbādhate vyādhiryāvadāyurna saṃśayaḥ
{silver:: subtypes}
sahajaṃ khanisaṃjātaṃ kṛtrimaṃ ca tridhā matam /
rajataṃ pūrvapūrvaṃ hi svaguṇairuttamottamam
{silver:: sahaja}
kailāsādyadrisambhūtaṃ rajataṃ sahajaṃ bhavet /
tatspṛṣṭaṃ hi mahāvyādhināśanaṃ dehināṃ bhavet
{silver:: khanija}
himācalādrikūṭeṣu yad rūpyaṃ jāyate hi tat /
khanijaṃ kathyate tajjñaiḥ paramaṃ hi rasāyanam
{silver:: pādarūpya}
śrīrāmapādukānyastaṃ vaṅgaṃ yadrūpyatāṃ gatam /
tat pādarūpyam ityuktaṃ kṛtrimaṃ sarvaroganut
{silver:: parīkṣā:: good quality}
ghanaṃ snigdhaṃ mṛdu svacchaṃ dāhe chede sitaṃ guru /
śaṅkhābhaṃ masṛṇaṃ sphoṭarahitaṃ rajataṃ śubham
{silver:: parīkṣā:: bad quality}
dāhe raktaṃ ca pītaṃ ca kṛṣṇaṃ rūkṣaṃ sphuṭaṃ laghu /
sthūlāṅgaṃ karkaśāṅgaṃ ca rajataṃ tyājyam aṣṭadhā
{silver:: śodhana}
kharpare bhasmacūrṇābhyāṃ paritaḥ pālikāṃ caret /
tatra rūpyaṃ vinikṣipya samasīsasamanvitam
jātasīsakṣayaṃ yāvaddhamettāvat punaḥ punaḥ /
svacchaṃ saṃśodhitaṃ rūpyaṃ yojanīyaṃ rasādiṣu
{silver:: māraṇa}
lakucadravasūtābhyāṃ tārapiṣṭīṃ prakalpayet /
ūrdhvādho gandhakaṃ dattvā mūṣāgarbhe nirudhya ca
svedayed vālukāyantre dinamekaṃ dṛḍhāgninā /
svāṅgaśītāṃ ca tāṃ piṣṭīṃ sāmlatālena marditām
puṭed dvādaśavārāṇi bhasmībhavati rūpyakam /
{silver:: māraṇa}
mākṣīkacūrṇaluṅgāmlamarditaṃ puṭitaṃ śanaiḥ
triṃśadvāreṇa tattāraṃ bhasma saṃjāyatetarām /
{effect of māraṇa of a bhasman}
rāgaḥ syāt sarvalohānāṃ puṭādhikye na saṃśayaḥ /
rañjayanti ca raktāni dehalohobhayārthakṛt
{silver:: mṛta:: medic. properties}
rūpyaṃ vipākamadhuraṃ tuvarāmlasāraṃ śītaṃ saraṃ paramalekhanakaṃ ca rucyam /
snigdhaṃ ca vātakaphajijjaṭharāgnidīpi balyapradaṃ sthiravayaskaraṇaṃ ca vṛṣyam
{silver:: mṛta:: medic. use}
bhasmībhūtaṃ rajatamamalaṃ tatsamau vyomabhānū sarvaistulyaṃ trikaṭukalitaṃ sāraghājyena yuktam /
līḍhaṃ prātaḥ kṣapayatitarāṃ yakṣmapāṇḍūdarārśaḥ kāsaṃ śvāsaṃ nayanajarujaḥ pittarogānaśeṣān
{copper:: subtypes}
mlecchaṃ nepālakaṃ ceti tayornepālamuttamam /
nepālādanyakhanyutthaṃ mlecchamityabhidhīyate
{mlecchatāmra:: phys. properties}
sitakṛṣṇāruṇacchāyaṃ vāmi bhedi kaṭhorakam /
kṣālitaṃ ca punaḥ kṛṣṇametanmlecchakatāmrakam
{nepālatāmra:: phys. properties}
susnigdhaṃ mṛdulaṃ śoṇaṃ ghanāghātakṣamaṃ guru /
nirvikāraṃ guṇaiḥ śreṣṭhaṃ tāmraṃ nepālamucyate
{copper:: parīkṣā:: bad quality}
pāṇḍuraṃ kṛṣṇaśoṇaṃ ca laghusphuṭanasaṃyutam /
rūkṣāṅgaṃ sadalaṃ tāmraṃ neṣyate rasakarmaṇi
{copper:: aśuddha:: doṣa}
utkledamohabhramadāhabhedāstāmrasya doṣāḥ khalu durdharāste /
viśodhanāt tad vigatasvadoṣaṃ sudhāmayaṃ syādrasavīryapāke
{copper:: śodhana}
tāmraṃ kṣārāmlasaṃyuktaṃ drāvitaṃ dattagairikam /
nikṣiptaṃ mahiṣītakre chagaṇe saptavārakam
pañcadoṣavinirmuktaṃ bhasmayogyaṃ ca jāyate /
{tāmraśodhanam}
tāmranirdalapatrāṇi viliptāni tu sindhunā
dhmātvā sauvīrake kṣepād viśudhyantyaṣṭavārataḥ /
{copper:: śodhana}
nimbāmbupaṭuliptāni tāpitānyaṣṭavārakam
viśudhyantyarkapatrāṇi nirguṇḍyā rasamajjanāt /
{copper:: śodhana}
tālapatrasamābhāni tāmrapatrāṇi kārayet
niṣkvāthya kāñjike yāmaṃ bhasmanā pariśodhya ca /
yāmaṃ kṣīreṇa niṣkvāthya tatraiva sthāpayeddinam
dinaikaṃ lavaṇopetaṃ tintiḍīphalakardame /
jambīranīraniṣpiṣṭapaṭunā pariveṣṭya ca
dhmātvājāmūtramadhye tu sakṛdeva nimajjayet /
tāmrasyārdhaṃ sasindhūtthaiḥ pakvanimbukavāribhiḥ
liptvā dhmātvā kṣipettakre mahiṣīchagaṇānvite /
tattāmraṃ tulyabhāgena hemamākṣikasaṃyutam
dhamed atidṛḍhāṅgāraiś caikavāramataḥ param /
vinā tāpyaistrivāraṃ ca cakrikāṃ kalpayettataḥ
tatastrikaṭukakvāthe tridinaṃ sthāpayettataḥ /
utkvāthya bhasmanā mṛjya jalaiḥ prakṣālya sāraghaiḥ
vilipya sāraghopetasitayā ca trivārakam /
puṭed vanotpalaistāmraṃ bhavet svarṇasamaṃ guṇaiḥ
kumārīpatramadhye tu śulbapatraṃ niveśitam /
puṭitaṃ doṣanirmuktaṃ pāṇḍuraṃ ca prajāyate
itthaṃ viśodhitaṃ tāmraṃ sarvadoṣavivarjitam /
bhavedrasāyane yogyaṃ dehalohakaraṃ param
imāṃ śuddhiṃ vijānāti śivo vā nandikeśvaraḥ /
sarvalokāśrayaḥ śrīmān somadevo na cāparaḥ
{copper:: māraṇa}
balinā nihataṃ tāmraṃ saptavāraṃ samutthitam /
sarvadoṣavinirmuktaṃ bhavedamṛtasannibham
vilipya lakucadrāvapiṣṭagandhāśmapaṅkataḥ /
tāmrapatrāṇi saṃsthāpya sthālīmadhye nirudhya ca
yāmamātraṃ pacet samyak mṛtānyākṛṣya cūrṇayet /
{copper:: mṛta:: medic. use}
tadbhasma vallamātraṃ hi tāmbūlīdalaveṣṭitam
bhakṣitaṃ vāmayitvātha recayitvā dviyāmataḥ /
jvaraṃ vināśayennḥṇāṃ śūlādhmānasamanvitam
viṣaṃ garaṃ ca vegena vāmayatyeva niścitam /
pathyamatra pradātavyaṃ gotakraṃ bhaktasaṃyutam
atireke 'tivāntau ca santāpe cātimātrake /
tattadaucityayogena kuryācchītāṃ pratikriyām
ativāntau bhajedbhṛṣṭamikṣukhaṇḍaṃ tu śītalam /
yadvā bilvabhavaṃ kvāthaṃ sitayā saha pāyayet
barbūratvagrasaḥ peyo vireke takrasaṃyutam /
{copper:: māraṇa}
śulbatulyena sūtena balinā tatsamena ca
tadardhāṃśena tālena śilayā ca tadardhayā /
vidhāya kajjalīṃ ślakṣṇāṃ bhinnakajjalasannibhām
yantrādhyāyavinirdiṣṭagarbhayantrodarāntare /
kajjalīṃ tāmrapatrāṇi paryāyeṇa vinikṣipet /
prapacedyāmaparyantaṃ svāṅgaśītaṃ pracūrṇayet
{copper:: mṛta:: medic. properties}
tāmraṃ tiktakaṣāyakaṃ ca madhuraṃ pāke ca vīryoṣṇakaṃ sāmlaṃ pittakaphāpahaṃ jaṭhararukkuṣṭhāmajūrttyantakṛt /
ūrdhvādhaḥ pariśodhanaṃ viṣayakṛtsthaulyāpahaṃ kṣutkaraṃ durnāmakṣayapāṇḍurogaśamanaṃ netryaṃ paraṃ lekhanam
tattadrogaharānupānasahitaṃ tāmraṃ dvivallonmitaṃ saṃlīḍhaṃ pariṇāmaśūlamudaraṃ śūlaṃ ca pāṇḍuṃ jvaram /
gulmaplīhayakṛtkṣayāgnisadanaṃ mehaṃ ca mūlāmayaṃ duṣṭāṃ ca grahaṇīṃ hared dhruvamidaṃ tatsomanāthābhidham
etattāmrasamaṃ nānyanmadhuraṃ doṣavarjitam /
nānyanniḥśeṣadoṣaghnaṃ vṛṣyaṃ svasthocitaṃ nḥṇām
{copper:: māraṇa}
balinā palamātreṇa taddravye rajasaṃmitaiḥ /
viṣatindvagniśamyākavatsanābhapaṭūttamaiḥ
kalihāriśilāvyoṣatālapūgakarañjakaiḥ /
kṛtvā cūrṇaṃ hi jambīradraveṇātidravīkṛtam
tatsarvaṃ khalvake bhāṇḍe vinikṣipya tataḥ param /
kṛtakaṇṭakavedhyāni palatāmradalānyatha /
liptapādāṃśasūtāni tasmin kalke nigūhayet
etat sarvaguṇāḍhyatāprabhavitaṃ śrīsomadevoditaṃ guñjāyugmamitaṃ kaṇājyasahitaṃ saṃsevitaṃ hanti vai /
gulmaplīhayakṛdvibandhajaṭharaṃ śūlāgnimāndyāmayaṃ vātaśleṣmasaśoṣapāṇḍunivahaṃ jūrttyāmayaṃ bhakṣitam
pathyaṃ rogocitaṃ deyaṃ rasamamlaṃ vivarjayet /
etatsātmyīkṛtaṃ yena tena mṛtyur vinirjitaḥ
{iron:: subtypes}
muṇḍaṃ tīkṣṇaṃ ca kāntaṃ ca triḥprakāramayaḥ smṛtam /
{muṇḍa:: subtypes}
mṛdu kuṇṭhaṃ kaḍāraṃ ca trividhaṃ muṇḍamucyate
{mṛdu:: phys. properties}
drutadrāvam avisphoṭaṃ cikkaṇaṃ mṛdulaṃ śubham /
{kuṇṭha:: phys. properties}
hataṃ yatprasaredduḥkhaṃ tanmuṇḍaṃ madhyamaṃ smṛtam /
{kaḍāra:: phys. properties}
yanmuṇḍaṃ bhajyate bhaṅge kṛṣṇaṃ syāttatkaḍārakam
{muṇḍa:: mṛdu:: medic. properties}
muṇḍaṃ paraṃ mṛdulakaṃ kaphavātaśūlamūlāmamehagadakāmalapāṇḍuhāri /
gulmāmavātajaṭharārttiharaṃ pradīpi śophāpahaṃ rudhirakṛt khalu koṣṭhaśodhi
{tīkṣṇaloha:: subtypes}
kharaṃ sāraṃ ca honnālaṃ tārāpaṭṭaṃ ca bhājaram /
kālalohābhidhānaṃ ca ṣaḍvidhaṃ tīkṣṇamucyate
{kharaloha:: phys. properties}
paruṣaṃ pogaronmuktaṃ bhaṅge pāradasacchaviḥ /
namate bhaṅguraṃ yattat kharaloham udāhṛtam
{sāra:: phys. properties}
vegabhaṅguradhāraṃ yatsāralohaṃ tadīritam /
yogarābhāsakaṃ pāṇḍu bhūmikaṃ sāramīritam
{honnāla:: phys. properties}
kṛṣṇapāṇḍuvapuścañcubījatulyoruyogaram /
chedane cātiparuṣaṃ honnālam iti kathyate
{bhājara:: phys. properties}
yogarair vajrasaṅkāśaiḥ sūkṣmarekhaiśca sāndrakaiḥ /
nicitaṃ śyāmalāṅgaṃ ca bhājaraṃ tat prakīrtitam
{kālaloha:: phys. properties}
nīlakṛṣṇaprabhaṃ sāndraṃ masṛṇaṃ guru bhāsuram /
lohāghāte'pyabhagnātmadhāraṃ kālāyasaṃ matam
kharalohāt paraṃ sarvamekaikasmācchatottaram
{kharaloha:: medic. properties}
rūkṣaṃ syāt kharalohakaṃ sumadhuraṃ pāke ca vīrye himaṃ tiktoṣṇaṃ kaphapittakuṣṭhajaṭharaplīhāmapāṇḍvartinut /
sadyaḥ śūlayakṛdgadakṣayajarāmehāmavātāpahaṃ dīptaṃ cātirasāyanaṃ balakaraṃ durnāmamedo'paham
{kāntaloha:: subtypes}
kāntalohaṃ caturdhoktaṃ romakaṃ bhrāmakaṃ tathā /
cumbakaṃ drāvakaṃ ceti teṣu śreṣṭhaṃ paraṃ param
{romaka:: origin}
khanyamānād yataḥ kāntapāṣāṇānniḥsaranti hi /
satejāṃsi hi romāṇi kāntaṃ tadromakaṃ matam
{bhrāmaka:: origin}
kvāpi kvāpi giriśreṣṭhe sulabho bhrāmakopalaḥ /
tanmukhe kṣepaṇāllohaṃ cakravad bhramati dhruvam
{cumbaka:: origin}
vindhyādrau cumbakāśmānaścumbantyāyasakīlakam /
kṣipraṃ samāharatyeva yūnāṃ cittamivāṅganā
{drāvaka:: origin}
yatspṛṣṭvā drāvayellohaṃ suvarṇādyamaśeṣataḥ /
labhyate tanmahāduḥkhāttuṣāradharaparvate
{kāntaloha:: parīkṣā}
pātre yasya prasarati jale tailabindurna lipto hiṅgurgandhaṃ visṛjati nijaṃ tiktatāṃ nimbakalkaḥ /
pācyaṃ dugdhaṃ bhavati śikharākārakaṃ naiti bhūmau kāntaṃ lohaṃ tadidamuditaṃ lakṣaṇoktaṃ na cānyat
{kāntaloha:: medic. properties}
kāntāyo 'tirasāyanottarataraṃ svasthe cirāyuḥpradaṃ snigdhaṃ mehaharaṃ tridoṣaśamanaṃ śūlāmamūlāpaham /
gulmaplīhayakṛtkṣayāmayaharaṃ pāṇḍūdaravyādhinut tiktoṣṇaṃ himavīryakaṃ kimaparaṃ yogena sarvārtinut
lakṣottaraguṇaṃ sarvaṃ lohaṃ syād uttarottaram /
kāntaṃ koṭiguṇaṃ tatra tadapyevaṃ guṇottaram
{iron:: śodhana}
śaśakṣatajasaṃliptaṃ trivāraṃ paritāpitam /
muṇḍādisakalaṃ lohaṃ sarvadoṣān vimuñcati
{lohaśodhana (2)}
sāmudralavaṇopetaṃ taptaṃ nirvāpitaṃ khalu /
triphalākvathite nūnaṃ giridoṣam ayastyajet
{lohaśodhana (3)}
ciñcāphaladalakvāthādayo doṣamudasyati /
{lohaśodhana (4)}
yadvā phalatrayopetaṃ gomūtre kvathitaṃ kṣaṇam
{iron:: māraṇa:: vāritara}
retitaṃ ghṛtasaṃsiktaṃ kṣiptvāyaḥ kharpare pacet /
cālayan lohadaṇḍena yāvat kṣiptaṃ tṛṇaṃ dahet
piṣṭvā piṣṭvā pacedevaṃ pañcavāramataḥ param /
dhātrīpatrarasairyadvā triphalākvathitodakaiḥ
puṭellohaṃ caturvāraṃ bhavedvāritaraṃ khalu /
{tīkṣṇaloha:: māraṇa}
tīkṣṇalohasya patrāṇi nirdalāni dṛḍhānale
dhmātvā kṣiptvā jale sadyaḥ pāṣāṇolūkhalodare /
kaṇḍayedatinirghātaiḥ sthūlayā lohapārayā
tanmadhyāt sthūlakhaṇḍāni ruddhvā malladvayāntare /
dhmātvā siktvā jalaiḥ samyak pūrvavat kaṇḍayet khalu
taccūrṇaṃ guḍagandhābhyāṃ puṭed viṃśativārakam /
puṭe puṭe vidhātavyaṃ peṣaṇaṃ dṛḍhavattaram
evaṃ bhasmīkṛtaṃ lohaṃ tattadrogeṣu yojayet /
{tīkṣṇaloha:: māraṇa}
atha pūrvoditaṃ tīkṣṇaṃ vasubhallakavāsayoḥ
puṭitaṃ patratoyena triṃśadvārāṇi yatnataḥ /
śoṇitaṃ jāyate bhasma kṛtasindūravibhramam
{lohabhasma}
yadvā tīkṣṇadalodbhūtaṃ rajas tat triphalājalaiḥ /
piṣṭvā dattvaudanaṃ kiṃciccakrikāṃ pravidhāya ca
śoṣayitvātiyatnena prapacet pañcabhiḥ puṭaiḥ /
raktavarṇaṃ hi tadbhasma yojanīyaṃ yathāyatham
{iron:: māraṇa:: niruttha}
matsyākṣīgandhavāhlīkair lakucadravapeṣitaiḥ /
vilipya sakalaṃ lohaṃ matsyākṣīkalkagopitam
bhastrābhyāṃ sudṛḍhaṃ dhmātvā triśūlīnirgamāvadhi /
athoddhṛtya kṣipetkvāthe triphalāgojalātmake
tasmādāhṛtya saṃtāḍya mṛtamādāya lohakam /
punaśca pūrvavad dhmātvā mārayedakhilāyasam
kaṇḍayitvā tato gandhaguḍatriphalayā saha /
puṭed viṃśativāreṇa nirutthaṃ jāyate dhruvam
{lohabhasma}
samagandham ayaścūrṇaṃ kumārīvārimarditam /
puñjīkṛtaṃ kiyatkālaṃ chāyāsthaṃ mriyate hyayaḥ
{iron:: mṛta:: medic. use}
etatsyādapunarbhavaṃ hi bhasitaṃ lohasya divyāmṛtaṃ samyak siddharasāyanaṃ trikaṭukīvellājyamadhvanvitam /
hanyānniṣkamitaṃ jarāṃ ca maraṇaṃ vyādhīṃśca satputradaṃ diṣṭaṃ śrīgiriśena kālayavanodbhūtyai purā tatpituḥ
etatsaṃsevamānānāṃ na bhavantyāmayoccayāḥ /
jāyate ca sutaḥ śrīmān dhīdhairyyabalasaṃyutaḥ
{kālaloha, kāntaloha:: high quality of bhasman}
kālalohena kāntena bhasmaitatparikalpayet /
anyalohakṛtaṃ bhasma naitādṛśaguṇātmakam
{iron:: māraṇa}
matsyākṣīkṣīragandhāśmapiṣṭaṃ veti tadāyasam /
viṃśatiḥ puṭitaṃ vārānnirutthaṃ bhasma jāyate
{iron:: mṛta:: medic. use}
tadaṣṭapalikaṃ bhasma mūtrair aṣṭaguṇair gavām /
pacellohamaye pātre lohadarvyā vighaṭṭayet
itthaṃ siddhamidaṃ lohaṃ valladvitayasaṃmitam /
nihanti sakalānrogāṃstattaddoṣasamudbhavān
kṣayaṃ pāṇḍugadaṃ gulmaṃ śūlaṃ mūlāmayaṃ tathā /
mehaṃ medo'gnimāndyaṃ ca yakṛtplīhaṃ ca kāmalām
śvāsaṃ kāsaṃ ca kuṣṭhaṃ ca jvaraṃ śūlānvitaṃ tathā
{kāntaloha:: medic. use}
kāntaṃ tulyābhrasattvaṃ caraṇaparimitaṃ hema tattulyamarkaṃ vaikrāntaṃ tāpyarūpyaṃ krimiripukaṭukais tulyabhāgaiḥ sametam /
līḍhaṃ devadrutailaiḥ pravitarati nṛṇāṃ dehasiddhiṃ samṛddhāṃ pathyaṃ pūrvoktavat taddharati ca sakalaṃ rogapūgaṃ javena
tadetatsarvarogaghnaṃ ramyaṃ kāntarasāyanam /
balyaṃ vṛṣyaṃ suputrīyaṃ maṅgalyaṃ dīpanaṃ param
{iron:: māraṇa}
palārdhaṃ retitaṃ lohaṃ bālabilvaphalāmbunā /
piṣṭvā piṣṭvā pacetkṣipraṃ bhasmasājjāyate khalu
tathā liṅgīphalāmbhobhir dhātrīphalarasena ca /
pūrvavanmārayellohaṃ jāyate guṇavattaram
{iron:: mṛta:: medic. use}
punarbhūsindhvapāmārgavajriṇītintiḍītvacām /
kṣāraiḥ sarvāyasāṃ bhasma sevitaṃ śāṇamātrataḥ
kvāthaṃ triphalāsaṃyuktaṃ pratimāsaṃ pibennaraḥ /
{maṇḍūra}
lohakiṭṭaviśuddhyarthaṃ jāyate cānyathāśmarī
aviśodhitalohānāṃ viṣavadvamanaṃ matam /
nandinā tu viśuddhyarthaṃ lohaṃ proktaṃ sudhāsamam
{iron (?):: medic. use}
rātrau kāntaśarāvake sthitavarāmitrājalaiḥ svādubhiḥ prātarmuṣṭimitaṃ khalu pratidinaṃ ṣaṇmāsam āsevitam /
hanyātpittakaphāmayān bahuvidhānkuṣṭhapramehāṃstathā pāṇḍuṃ yakṣmagadaṃ ca kāmalagadaṃ mūlāmayaṃ vātajān
{iron:: aśuddha:: medic. properties}
aśodhitāyaḥ sapunarbhavaṃ tadguṇaṃ pradarśyālpamatha prakuryāt /
āmāgnimāndyārucigulmaśophaviḍbhedam ālasyam urovibandham
{tin:: subtypes}
khurakaṃ miśrakaṃ ceti dvividhaṃ vaṅgamucyate /
khuraṃ tatra guṇaiḥ śreṣṭhaṃ miśrakaṃ na hitaṃ matam
{khuraka:: phys. properties}
dhavalaṃ ca mṛdu snigdhaṃ drutadrāvaṃ sagauravam /
{miśraka:: phys. properties}
niḥśabdaṃ khuravaṅgaṃ syān miśrakaṃ śyāmaśubhrakam
{tin:: medic. properties}
vaṅgaṃ tiktoṣṇakaṃ rūkṣamīṣadvātaprakopaṇam /
medaḥśleṣmāmayaghnaṃ ca krimighnaṃ mehanāśanam
{khura:: śodhana}
drāvayitvā niśāyukte kṣiptaṃ nirguṇḍikārase /
viśudhyati trivāreṇa khuravaṅgaṃ na saṃśayaḥ
{miśraka:: śodhana}
amlatakraviniṣpiṣṭavarṣābhūviṣasindhubhiḥ /
kaṭvalābugataṃ vaṅgaṃ dvitīyaṃ pariśudhyati
{vaṅgamāraṇam}
satālenārkadugdhena liptvā vaṅgadalānyatha /
bodhiciñcātvacāṃ kṣārairdadyāllaghupuṭāni ca
mardayitvā caredbhasma tadrasādiṣu śasyate /
{vaṅgamāraṇam (2)}
pradrāvya kharpare vaṅgaṃ ṣoḍaśāṃśaṃ rasaṃ kṣipet
svalpasvalpālakaṃ dattvā bhāradvājasya kāṣṭhataḥ /
mardayitvā caredbhasma tadrasādiṣu kīrtitam
{tin:: mṛta:: medic. use}
vaṅgabhasmasamaṃ kāntaṃ vyomabhasma ca tatsamam /
mardayetkanyakāmbhobhir nimbapatrarasair api
bhūpālāvartabhasmātha vinikṣipya samāṃśakam /
gomūtrakaśilādhātujalaiḥ samyagvimardayet
tato guggulutoyena mardayitvā dināṣṭakam /
viśoṣya paricūrṇyātha samabhāgena yojayet
bhṛṣṭabarbūraniryāsair vākucībījacūrṇakaiḥ /
tataḥ kṣipetkaraṇḍāntarvidhāya paṭagālitam
gotakrapiṣṭarajanīsāreṇa saha pāyayet /
caturbhirvallakaistulyaṃ ramyaṃ vaṅgarasāyanam
niścitaṃ tena naśyanti mehā viṃśatibhedakāḥ /
śālayo mudgasūpaṃ ca navanītaṃ tilodbhavam /
paṭolaṃ tiktatuṇḍīraṃ takraṃ pathyaṃ praśasyate
{lead:: śuddha:: parīkṣā}
drutadrāvaṃ mahābhāraṃ chede kṛṣṇaṃ samujjvalam /
pūtigandhaṃ bahiḥkṛṣṇaṃ śuddhaṃ sīsamato'nyathā
{lead:: medic. properties}
atyuṣṇaṃ sīsakaṃ snigdhaṃ tiktaṃ vātāpaham /
pramehatoyadoṣaghnaṃ dīpanaṃ cāmavātanut
{sīṣaśodhana}
sinduvārajaṭākvāthe haridrācūrṇakaṃ kṣipet /
drutaṃ nāgaṃ ca nirguṇḍyāstrivāraṃ nikṣipedrase
nāgaḥ śuddho bhavedevaṃ mūrcchāsphoṭādi nācaret /
{bhrāṣṭrayantra}
tiryagākāracullyāṃ tu tiryagvaktraṃ ghaṭaṃ kṣipet /
taṃ ca vaktraṃ vinā sarvaṃ gopayedyatnato mṛdā /
bhrāṣṭrayantrābhidhaṃ caitannāgamāraṇam uttamam
{sīsamāraṇam}
bhrāṣṭrayantrābhidhe tasminyantre sīsaṃ vinikṣipet /
palaviṃśatikaṃ nāgamadhastīvrānalaṃ kṣipet
drute nāge kṣipetsūtaṃ śuddhaṃ karṣamitaṃ śubham /
vighaṭṭya nikṣipet kṣāramekaikaṃ hi palaṃ palam
arjunākhyasya vṛkṣasya mahārājagirerapi /
dāḍimasya mayūrasya kṣiptvā kṣāraṃ pṛthak pṛthak
evaṃ viṃśatirātrāṇi pacettīvreṇa vahninā /
vighaṭṭayan dṛḍhaṃ dorbhyāṃ darvyā cātha prayatnataḥ
raktaṃ tajjāyate bhasma kapotacchāyameva ca /
nāgaṃ doṣavinirmuktaṃ jāyate tu rasāyanam
{lead:: māraṇa:: niruttha (?)}
hatamutthāpitaṃ sīsaṃ daśavāreṇa sidhyati /
tanmṛtaṃ sīsakaṃ sarvadoṣamuktaṃ rasāyanam
{lead:: mṛta:: medic. use}
evaṃ nāgodbhavaṃ bhasma tāpyabhasmārdhabhāgikam /
pādaṃ pādaṃ kṣipedbhasma śulbasya rajatasya ca
kāntābhrasattvayoś cāpi sphaṭikasya pṛthak pṛthak /
sarvamekatra saṃcūrṇya puṭet triphalavāriṇā
triṃśadvanagiriṇḍaiśca triṃśadvāraṃ vicūrṇya tat /
vyoṣavellakacūrṇaiśca samāṃśaiḥ saha yojayet
madhvājyasahitaṃ hanti pralīḍhaṃ vallamātrayā /
aśītiṃ vātajān rogān dhanurvātān viśeṣataḥ
kapharogānaśeṣāṃśca mūtrarogāṃśca sarvaśaḥ /
śvāsaṃ kāsaṃ kṣayaṃ pāṇḍuṃ śvayathuṃ śītakaṃ jvaram
grahaṇīmāmadoṣaṃ ca vahnimāndyaṃ ca durjayam /
sarvān gudajadoṣāṃśca tattadrogānupānataḥ
{pittala}
rītikā kākatuṇḍīti dvividhaṃ pittalaṃ bhavet /
{rītikā:: parīkṣā}
saṃtaptā kāñjike kṣiptā tāmrābhā rītikā matā /
{rājarīti:: parīkṣā}
evaṃ prajāyate kṛṣṇā kākatuṇḍīti sā matā
{rītikā:: parīkṣā:: good quality}
gurvī mṛdvī ca pītābhā sārāṅgī tāḍanakṣamā /
susnigdhā masṛṇāṅgī ca rītikā tādṛśī śubhā
{rītikā:: parīkṣā:: bad quality}
pāṇḍurābhā kharā rūkṣā barbarā ghaṭṭanākṣamā /
pūtigandhā tathā laghvī rītirneṣṭā rasādiṣu
{rītikā:: medic. properties}
rītistiktarasā rūkṣā jantughnī sāsrapittanut /
krimikuṣṭhaharā yogāt soṣṇavīryā ca śītalā
{rājarīti:: medic. properties}
kākatuṇḍī gatasnehā tiktoṣṇā kaphapittanut /
yakṛtplīhaharā śītavīryā ca parikīrtitā
{rītikā:: śodhana}
taptā kṣiptā ca nirguṇḍīrase śyāmārajo'nvite /
pañcavāreṇa saṃśuddhiṃ rītirāyāti niścitam
{rītimāraṇam}
nimbūrasaśilāgandhaveṣṭitā puṭitāṣṭadhā /
rītirāyāti bhasmatvaṃ tato yojyā yathāyatham
{rītikā:: production of druti}
suvarṇarītikācūrṇaṃ bhakṣitaṃ viṣṭhitaṃ punaḥ /
chāgena kṛṣṇavarṇena mattena taruṇena ca
talliptaṃ kharpare dagdhaṃ drutiṃ muñcati śobhanām /
caturdaśalasadvarṇasuvarṇasadṛśacchaviḥ
dehalohakarī proktā yuktā rasarasāyane /
{brass:: mṛta:: medic. use}
mṛtārakūṭakaṃ kāntaṃ vyomasattvaṃ ca māritam
trayaṃ samāṃśakaṃ tulyavyoṣajantughnasaṃyutam /
brahmabījājamodāgnibhallātatilasaṃyutam
sevitaṃ niṣkamātraṃ hi jantughnaṃ kuṣṭhanāśanam /
viśeṣācchvetakuṣṭhaghnaṃ dīpanaṃ pācanaṃ hitam
{bronze:: production}
aṣṭabhāgena tāmreṇa dvibhāgakuṭilena ca /
vidrutena bhavet kāṃsyaṃ tat saurāṣṭrabhavaṃ śubham
{bronze:: parīkṣā:: good quality}
tīkṣṇaśabdaṃ mṛdu snigdhamīṣacchyāmalaśubhrakam /
nirmalaṃ dāharaktaṃ ca ṣoḍhā kāṃsyaṃ praśasyate
{bronze:: parīkṣā:: bad quality}
yatpītaṃ dahane tāmraṃ kharaṃ rūkṣaṃ ghanāsaham /
mandanādaṃ gatajyotiḥ saptadhā kāṃsyamutsṛjet
{bronze:: medic. properties}
kāṃsyaṃ laghu ca tiktoṣṇaṃ lekhanaṃ dṛkprasādanam /
krimikoṭiharaṃ vātapittaghnaṃ bhājane hitam
{bronze:: suitable for vessels}
ghṛtamekaṃ vinā cānyatsarvaṃ kāṃsyagataṃ nṛṇām /
bhuktam ārogyasukhadaṃ hitaṃ sātmyakaraṃ tathā
{kāṃsyaśodhanam}
taptaṃ kāṃsyaṃ gavāṃ mūtre vāpitaṃ pariśudhyati /
{bronze:: māraṇa:: niruttha}
mriyate gandhatālābhyāṃ nirutthaṃ pañcabhiḥ puṭaiḥ
{vartaloha:: production}
kāṃsyārkarītilohāhijātaṃ tadvarttalohakam /
tadeva pañcalohākhyaṃ lohavidbhirudāhṛtam
{vartaloha:: medic. properties}
himāmlakaṭukaṃ rūkṣaṃ kaphapittavināśanam /
rucyaṃ tvacyaṃ krimighnaṃ ca netryaṃ malaviśodhanam
{vartaloha:: vessels made of ~}
tadbhāṇḍasādhitaṃ sarvam annavyañjanasūpakam /
amlena varjitaṃ cāpi dīpanaṃ pācanaṃ śubham
{vartalohaśodhanam}
drutamaśvajale kṣiptaṃ varttalohaṃ viśudhyati /
{vartalohamāraṇam}
mriyate gandhatālābhyāṃ puṭitaṃ varttalohakam
teṣu teṣviha yogeṣu yojanīyaṃ yathāvidhi /
jātimadbhirviśuddhaiśca vidhinā parisādhitaiḥ /
rasoparasalohādyaiḥ sūtaḥ sidhyati nānyathā
{??}
ratnāni lohāni varāṭaśuktipāṣāṇajātaṃ khuraśṛṅgaśalyam /
mahārasādyeṣu kaṭhoradehaṃ bhasmīkṛtaṃ tatkhalu sūtayogyam
{bhūnāga:: sattva:: used for drāvaṇa}
vajrāṇāṃ drāvaṇārthāya sattvaṃ bhūnāgajaṃ bruve /
sadeva paramaṃ tejaḥ sūtarājendravajrayoḥ
{bhūnāga:: sattva:: pātana}
dhautaṃ bhūnāgasambhūtaṃ mardayed bhṛṅgajai rasaiḥ /
nimbudravaiśca nirguṇḍyāḥ svarasaistridinaṃ pṛthak
tad drāvaṇagaṇopetaṃ saṃmardya vaṭakīkṛtam /
nirudhya dṛḍhamūṣāyāṃ dvidaṇḍaṃ pradhamed dṛḍham
svataḥ śītaṃ samāhṛtya paṭṭake viniveśya yat /
ravakān rājikātulyān reṇūnapi bharānvitān
dvādaśāṃśārkasaṃyuktān dhamitvā ravakāṃścaret /
vajrādidrāvaṇaṃ tena prakurvīta yathepsitam
kharasattvamidaṃ proktaṃ rasāyanamanuttamam /
dvitrimūṣāsu caikasyāṃ sattvaṃ bhavati niścitam
{bhūnāga:: sattva:: pātana}
suvarṇarūpyatāmrāyaḥkāntasambhūtabhūmijān /
bhujaṅgamān upādāya catuḥprasthasamanvitān
prakṣālya rajanītoyaiḥ śītalaiśca jalairapi /
upoṣitaṃ mayūraṃ vā śūraṃ vā caraṇāyudham
krameṇa cārayitvātha tadviṣṭhāṃ samupāharet /
kṣārāmlaiḥ saha saṃpeṣya viśoṣya ca kharātape
tataḥ kharparake kṣiptvā bharjayitvā maṣīṃ caret /
maṣīṃ drāvaṇavargeṇa saṃyuktāṃ saṃpramarditām
nirudhya koṣṭhikāmadhye pradhamed ghaṭikādvayam /
śītalībhūtamūṣāyāḥ khoṭamuddhṛtya peṣayet
prakṣālya ravakānāśu samādāya prayatnataḥ /
suvarṇamānavad dhmātvā ravaṃ kṛtvā niyojayet
{bhūnāga:: sattva:: ring of ~}
bhūnāgodbhavasattvam uttamatamaṃ śrīsomadevoditaṃ dattaṃ pādamitaṃ dviśāṇakanake kurvīta tenormikām /
taddhautāmbuvilepanaṃ sthiracarodbhūtaṃ viṣaṃ netraruk śūlaṃ mūlagadaṃ ca karṇajarujo hanyāt prasūtigraham
{aṅkolatailapātanam (1)}
kathyate'ṅkolatailaṃ ca rasabhasmādinirmitau /
puṇyaślokamahāmātyaiḥ śrīmadbhirdevasūnubhiḥ
purāṇāṅkolabījānāṃ peṣaṃ kṛtvā tu durghanam /
āḍhakapramitaṃ kumbhe vinidhāya nirudhya ca
kumbhasya ca talacchidre śalākāmāyasīṃ kṣipet /
sārdhahastapravistāre nimne garte sugarttake
tatra prādeśike gartte sīsapātraṃ nidhāya ca /
paṭaṃ ca paribaddhvā tu sandhibandhaṃ samācaret
laddibhiḥ pūrayed gartaṃ kaṇṭhāvadhi tataḥ param /
ṣaṇmāsāt sīsapātrasthaṃ tattailaṃ samupāharet
{aṅkola:: oil:: (medic.) use}
tena tailena saṃklinnāḥ pāṣāṇā ye bhuvartikāḥ /
kūpe prakṣālitāḥ kṣiptā jvalanti niśi te ciram
tena liptaṃ tathaivoktaṃ bījamudbhavati dhruvam /
vadhyate mriyate sūtastailenānena niścitam
tattaile māsamātraṃ hi sthitā dāliścaṇodbhavā /
bhakṣitāsyāccaturthāṃśā ṣaṣṭivāraṃ virecayet
takraṃ bhaktaṃ tataḥ pathyaṃ dātavyaṃ rekaśāntaye /
pakṣānte dālikārdhena pūrvavadrecayet khalu
tato dālī tripādena cūrṇārdhena tataḥ param /
pakṣe pakṣe virekeṇa sarvaṃ kuṣṭhaṃ vinaśyati
rekasādhyagadāḥ sarve vinaśyanti na saṃśayaḥ /
rekasādhyagadāḥ sarve śvetakuṣṭhaṃ viśeṣataḥ
{aṅkola:: oil:: medic. use}
bindumātreṇa tailena śuddho guñjāmito rasaḥ /
mardito'hilatāpatre patreṇa saha bhakṣitaḥ
tatkṣaṇād eva kurute hyanalaṃ dīptamuddhatam /
saṃsevinaṃ naraṃ cāpi vṛkasyevāti bhojinam
aṅkolatailametaddhi dehalohavidhāyakam /
etattailavilepena śvetakuṣṭhaṃ vinaśyati
etadaṅkolakaṃ tailaṃ mahatsattvamudāhṛtam /
ghṛtavajjāyate styānaṃ tatsarvamiti kathyate
{aṅkolatailapātanavidhiḥ (2)}
nistvacāṅkolabījāni kiṃcijjarjaritāni ca /
ruddhvā vidyādhare yantre daṇḍārdhaṃ prapacecchanaiḥ
ūrdhvasthālīgataṃ tailaṃ nāgavallīdale kṣipet /
{aṅkola:: oil:: medic. use}
tasminguñjāmitaṃ sūtaṃ vimardya sadalaṃ graset
kuryād dīpanam uddhataṃ gurutaradravyādisaṃcūrṇanaṃ hanyādaṣṭavidhaṃ ca gulmam aruciṃ plīhāmayaṃ svāmayam /
śvitrādyaṃ sakalaṃ ca kuṣṭhamacirātpāṇḍvāmayaṃ ca jvaraṃ śūlaṃ mūlagadaṃ tathā śvayathukaṃ śvāsaṃ ca kāsaṃ nṛṇām
{aṅkolatailapātanavidhiḥ (3)}
nirasthyaṅkolabījāni sūkṣmāṇyuṣṇena vāriṇā /
goṇyāṃ nikṣipya nistvañci vidhāya tadanantaram
bhāṇḍasthite tataḥ kṣāre prakṣipetsalile khalu /
tilaparṇījaṭāṃ kṣuṇṇāṃ nikṣipettatra mātrayā
dvirātramuṣitaṃ tatra bhājane'nye vinikṣipet /
śuṣke tu nirgataṃ tailaṃ kṣipennāgakaraṇḍake
caṇānāṃ dālayastatra sthitā māsatrayaṃ tataḥ /
tatrādye pādamātraṃ hi pradadyātkuṣṭharogiṇe
tenāśu recitastriṃśadvārāṇi tadanantaram /
sasaṃbhaktaṃ tathā pathyaṃ dātavyaṃ śākavarjitam
evaṃ virecito nūnaṃ satataṃ daśabhirdinaiḥ /
sarvakuṣṭhair vimucyeta vāraiḥ ṣaṭsaptabhiḥ khalu
pūrvaproktena tailena guṇaistulyaṃ prakīrtitam /
{aṅkolatailapātanavidhiḥ (4)}
mūlānyuttaravāruṇyā jarjarīkṛtya kāñjikaiḥ
kṣipedaṅkolabījānāṃ peṣikāṃ jarjarīkṛtām /
tattailaṃ ghṛtavatstyānaṃ paraṃ grāhyaṃ yathāvidhi
{aṅkolatailapātanavidhiḥ (5)}
sampiṣyottaravāruṇyā peṭakāryā dalānyatha /
kāñjikena tatastena kalkena parimardayet
rajaścāṅkolabījānāṃ tadbaddhvā viralāmbare /
tadvilambyātape tīvre tasyādhaścaṣakaṃ nyaset
tatra nipatitaṃ tailamādeyaṃ śvitranāśanam /
{aṅkolatailapātanavidhiḥ (6)}
aṅkolabījasambhūtaṃ cūrṇaṃ saṃmardya kāñjikaiḥ
ekarātroṣitaṃ tattu piṇḍīkṛtya tataḥ param /
svedayet kanduke yantre ghaṭikādvitayaṃ tataḥ
tāṃ ca piṇḍīṃ dṛḍhe vastre baddhvā niṣpīḍya kāṣṭhataḥ /
adhaḥ pātrasthitaṃ tailaṃ samāhṛtya niyojayet /
evaṃ kandukayantreṇa sarvatailānyupāharet
Original text: Rasendracūḍāmaṇi 3-5, 7-16 · Edition: Siddhinandan Misra, Benares : Chaukhamba Orientalia, 1999 · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0