Language

ENहिગુ
Scripture Library

Rasendracūḍāmaṇi 3-5, 7-16 · Chapter 16

16.1

Rcūm, 16
athāto jāraṇā puṇyā rasasiddhividhāyinī /
sukarā sulabhadravyā kṛtapūrvā nigadyate

16.2

{abhra:: jāraṇā}
iha niṣpattrakagrāsaṃ yo rasāya prayacchati /
toṣitastena gaurīśo jagattritayadānataḥ

16.3

{pakṣaccheda => bandhana}
pakṣacchedamakṛtvā yo rasabandhaṃ samīhate /
bījaiḥ sa viṣayāsaktyā muktimicchati duṣṭadhīḥ

16.4

{abhra:: sattva:: for pakṣaccheda}
ghanasattvaṃ vinā nānyatsūtapakṣanikṛntanam /
kṛttapakṣo niruddhādhvā rajyate badhyate rasaḥ

16.5

niścandramapi patrābhraṃ jāritaṃ khalu pārade /
taccaretsaptadhā bhinnaṃ cīrṇaṃ cāpi samudgiret

16.6

jīrṇapādāṃśasattvo'pi tattadyogeṣu yojitaḥ /
tattadroge phalaṃ śīghraṃ raso dhatte'dhikaṃ yataḥ

16.7

yatra sattvaṃ drutaṃ bījaṃ rasajāraṇakarmaṇi /
utkṛṣṭaṃ cāpi taddiṣṭaṃ guṇairaṣṭaguṇaṃ tathā

16.8

śivayoścaramo dhāturabhrakaṃ pāradastathā /
etayor melanān nḥṇāṃ kva mṛtyuḥ kva daridratā

16.9

{mercury:: verzehrt kein reines abhrasattva}
kevalābhrakasattvaṃ hi grasatyeva na pāradaḥ /
grastamapyatiduḥkhena sarvāṅgavyāpi no bhavet

16.10

tasmāllohāntaropetaṃ yuktaṃ ca dhātusattvakaiḥ /
abhrakakṣārayoḥ siddhaḥ kevalaṃ vapuḥsiddhidaḥ

16.11

abhreṇaikatvakaraṇaṃ lohānāṃ parikathyate

16.12

{dvandvamelāpaka for metals}
kāntasya lākṣāguḍasarjarasaiḥ sadhātakīgugguluṭaṅkaṇaiśca /
strīstanyapiṣṭaiḥ samabhāgikaiśca durmelalohānyapi melayanti

16.13

{dvandvamelāpaka for metals}
tāpyacūrṇasamāyuktaṃ lohadvandvaṃ mileddhruvam /
dvitrivāraṃ paridhmānātkṣīre'kṣīramiva dhruvam

16.14

{preparation of abhrasattva for jāraṇa}
abhrasattvaṃ hi tulyāṃśatāpyasattvasamanvitam /
abhraśeṣaṃ kṛtaṃ dhmānādbhavetsukarajāraṇam

16.15

{preparation of abhrasattva for jāraṇa}
yadvā dviguṇitaṃ tāpyaṃ nirvyūḍhaṃ ghanasattvake /
tadantarjāritaṃ śīghraṃ rasasiddhividhāyakam

16.16

{preparation of abhrasattva for cāraṇa with lead and tin}
evaṃ vaṅgena nāgena ghanasattvaṃ caredrasaḥ /
tatsattvaṃ dhātuvādāryaṃ dehasiddhau vininditam

16.17

etau pūtī mahādoṣau nāgavaṅgau niruttamau /
rogāṃśca tanutaḥ śīghraṃ sevyamānau paraṃ khalu

16.18

{garbhadruti}
tatsattvaṃ gālayitvā ca vāsasā ravakānvitam /
daśāṃśatāmrapātrastharaseśvaravimarditam

16.19

taccatuḥṣaṣṭibhāgena sametaṃ śuddhapāradam /
kṣārāmlalavaṇopetaṃ taptaṃ khalve dinatrayam

16.20

kṣālayitvoṣṇasandhānaiḥ kṣiptvā kācakaraṇḍake /
tadūrdhvādho viḍaṃ dattvā rasasyāṣṭamabhāgataḥ

16.21

tanmukhe bhūrjamādhāya veṣṭayedekasūtrataḥ /
karaṇḍaṃ vāsasāveṣṭya dolāyantravidhānataḥ

16.22

sarvāmlagojalopetakāñjikaiḥ svedayettryaham /
tato nikṣipya lohāśmakambūnāmeva bhājane

16.23

kṣālayitvoṣṇasandhānairvastreṇoddhṛtya taṃ dravam /
viśoṣya lagnaṃ hastena mardayitvā kṣaṇaṃ rasam

16.24

vastre caturguṇe kṣiptvā gāḍhaniṣpīḍanādrasaḥ /
sarvo'pi yadi nirgacched garbhe grāsastathā drutaḥ

16.25

{garbhadruti:: failure:: repetition}
sāvaśeṣe punargrāse saviḍaṃ svedayetpunaḥ /
evaṃ grāsatrayaṃ bhūyaḥ sampradāya prayatnataḥ

16.26

ṣaṣṭigrāseṣu śeṣeṣu garbhadrāvaṇataḥ param /
pañcamādhyāyanirdiṣṭe yantre kacchapasaṃjñake

16.27

viḍena saṃyutaṃ sūtaṃ puṭenmṛdvagninopalaiḥ /
yantrāduddhṛtya bhūyo'pi kṣālayitvoṣṇakāñjikaiḥ

16.28

mardanoktavidhānena yāmamātraṃ vimardayet /
nirmalatvavidhānāya rāgān gṛhṇāti nirmalaḥ

16.29

tasmānmardyo raso yatnād grāsaṃ grāse puṭe puṭe /
saṃmardito bhavedvāpi roganāśanaśaktimān

16.30

{mercury:: cāraṇa}
bhūsarjikālavaṇavargasametakāñcīsaṃyuktakāñjikayutaṃ paricāryavastu /
{mercury:: cāraṇa}
sattvopalādisakalaṃ varatāmrapatrairjuṣṭaṃ ca hyamlamuditaṃ rasacāraṇāya

16.31

{jāraṇa}
rambhāpaṭutriphalalāṅgalikāniśārdhaśobhāñjanāṅghrikharamañjarikāṅghrisaṃkhyaiḥ /
saptāhakaṃ parivibhāvitakāñjiko'sau klinnaṃ hi lohanivahaṃ grasatīha sūtaḥ

16.32

{biḍa for garbhadruti}
kṣāraiścaturbhir lavaṇaiśca ṣaḍbhir dravāmlamiśrair daśadhā vibhāvitaiḥ /
svarṇādilohābhrakasattvagarbhadrutiprahītyai biḍa eṣa diṣṭaḥ

16.33

{daṇḍadhārī}
vīthītulye gatamalarasaḥ pañcaśāṇapramāṇaṃ bhuktvā sattvaṃ gaganajanitaṃ ṣaṣṭikākṣāravahnau /
tattvaṃ hyetad vrajati sa javātsāradhūmāyanāni tattulyo'sau munibhirudito daṇḍadhārī ca nāmnā

16.34

{daṇḍadhārin:: test for ~}
garbhadrutiyute sūte tṛṇaṃ kṣiptaṃ pratiṣṭhate /
ūrdhvadaṇḍadharaḥ so'yaṃ daṇḍadhārī raso mataḥ

16.35

{mercury:: abhrajīrṇa:: medic. use}
yadi bhajati hi martyastulyajīrṇābhrasūtaṃ pratidinamiha guñjāmātrayā māsamātram /
śaśadharaparipāṭyā grāsayogena sa syāt sasukhahitaśatāyurmuktavārdhakyadoṣaḥ

16.36

valipalitavihīnaḥ so'pi rogādvihīnaḥ

16.37

tena tena hi yogena yojanīyo mahārasaḥ /
{abhra:: sattva:: medic. properties}
khasattvaḥ kurute tīvrāṃ kṣudhaṃ rogagaṇaṃ haret

16.38

{dvitīyo grāsaḥ = mercury:: dviguṇābhrajīrṇa~}
aṣṭamāṃśaprakāreṇa deyaṃ grāsaṃ dvitīyakam /
cāraṇaṃ drāvaṇaṃ caivaṃ yathāpūrvaṃ prakalpyate

16.39

jāraṇaṃ cāpi kartavyaṃ kūrmanāmani yantrake /
pañcamādhyāyamadhye ca nirdiṣṭaṃ kūrmayantrakam

16.40

{??}
ghanodbhūtaṃ sattvaṃ palaparimitaṃ viṃśatipuṭe rase catvāriṃśat parikalitacāraṃ ca jaritam /
payaḥpaṅkaprāyaṃ dviguṇajaritābhre vararase yadā tadvikṣiptaṃ rasitarasarūpaṃ saninadam

16.41

{mercury:: dviguṇābhrajīrṇa:: medic. properties}
dviguṇagaganajīrṇaḥ sevitaḥ sūtarājaḥ pratidinamiha guñjāmātrayā varṣamātram /
vidadhati varakalpaṃ sindhukandarpatulyaṃ daśaśatamitavarṣaprāptadīrghāyuṣaṃ ca

16.42

guñjāmātro rasendro'yam arkavāriniṣevitam /
kṣayādyān akhilān rogān duḥsādhyānapi sādhayet

16.43

{mercury:: triguṇābhrajīrṇa~}
amunā kramayogena grāso deyastṛtīyakaḥ /
pañcamādhyāyanirdiṣṭe yantre caivāntarālike /
nirudhya jāraṇāṃ kuryāt dravyasya vārttikaḥ

16.44

{3. grāsa => jalaukā(bandha?) => ūrdhvapātana => pakṣaccheda}
pariphalaghanayuktas triṃśatā tulyavārair grasati yadi rasendro yo jalaukākṛtiḥ saḥ /
nikhilanihitamūrtiḥ niṣpatedudgato'sau punarapi nijapātre chinnapakṣaḥ sa sūtaḥ

16.45

{mercury:: triguṇābhrajīrṇa~:: medic. use}
jātaḥ sūtas triguṇagaganagrāsasaṃpuṣṭamūrtir bhasmībhūtaṃ yavaparimitaṃ vajrabhasmādiyuktam /
taṃ cenmartyo bhajati hi sadā jāyate divyadeho jīvet kalpatridaśaśatikān vatsarāṇāṃ prakāmam

16.46

siddhārthadvayamānena mūrchitas tāpyabhasmanā /
hinasti sakalān rogān saptavāreṇa rogiṇam

16.47

{caturtho grāsaḥ}
baddho vā bhasmatāṃ nītaḥ siddhārthapramito naraiḥ /
vyoṣavellamadhūpetaḥ caturmāsaniṣevitaḥ

16.48

valīpalitanirmuktaṃ manuṣyaṃ kurute dhruvam /
pramattadvipadarpāḍhyaṃ kandarpa iva rūpiṇam

16.49

kandarpadarpajidrūpe pāpasantāpavarjitaḥ /
jīvet triṃśacchatānyaṣṭānīha varṣāṇi mānavaḥ /
sevanādramate cāsāvaṅganānāṃ śataṃ tathā

16.50

varāṃ lohasamāṃ sthūlāṃ sparśamātreṇa līlayā /
raso'sau bandhamāyāto modayatyeva niścitam

16.51

mṛtamutthāpayenmartyaścakṣuṣoḥ kṣepamātrataḥ /
nihanti sakalānrogānghrātaḥ śīghraṃ na saṃśayaḥ

16.52

{pañcamo grāsaḥ}
evaṃ ca pañcamo grāsaḥ pradātavyo'ṣṭamāṃśataḥ /
sa pātrastho'gnisaṃtapto na gacchati kathañcana

16.53

sa pakṣacchinna ityuktaḥ sa mukto'khiladurguṇaiḥ /
so'yaṃ niṣevitaḥ sūtastrimāsaṃ rājikāmitaḥ

16.54

viḍaṅgatriphalākṣaudraiḥ khe devaiḥ saha saṅgamam /
ghrāṇamātreṇa sūtendraḥ sarvaroganikṛntanaḥ

16.55

guṇā ete vinirdiṣṭā rasasya rasavādibhiḥ /
sakalāste guṇāḥ satyā bhairaveṇa prakīrtitāḥ

16.56

{ṣaṣṭho grāsaḥ}
palaiścaturbhirdātavyo grāsaḥ ṣaṣṭho'pi pūrvavat /
ṣaḍguṇābhrakajīrṇo'sau sudhātulyo guṇodayaḥ

16.57

sarṣapapramito māsaṃ khaṇḍopalakasaṃyuktaḥ /
māsena kurute dehaṃ tacchatāyuṣajīvinam

16.58

baddho'yaṃ kurute caiva mukhasthaḥ khecarīṃ gatim /
vārayatyapi śastrāṇi divyānyapi sahasraśaḥ

16.59

daśadantibalaḥ śrīmān sarvalokeṣu pūjitaḥ /
rañjitaḥ sāritaḥ samyak krāmaṇena samanvitaḥ /
koṭivedhī bhavatyeva abaddhaḥ kuntavedhakaḥ

16.60

samartho na rasasyāsya guṇān vaktuṃ mahītale /
ko'pi śrīsomadevo vā prabhāvaṃ vetti śaṅkaraḥ

16.61

{saptamo grāsaḥ}
grāsastu saptamo deyo vāradvitayayogataḥ /
drāvaṇaṃ jāraṇaṃ tasya yathāpūrvaṃ prakalpayet

16.62

ayaṃ bhasmīkṛtaḥ sūto likṣāmātreṇa sevitaḥ /
triphalāmallakhaṇḍābhyāṃ māsasyārdhena mānavam

16.63

koṭikandarparūpāḍhyaṃ śakratulyaparākramam /
pūjitaṃ sarvadevaiśca vedakalpayugāyuṣam

16.64

vijñānavantaṃ kālaṃ ca trikālajñānasaṃyutam /
śāpānugrahaṇe śaktaṃ divyastrīśatarañjanam /
kurute nātra sandeho nandino vacanaṃ yataḥ

16.65

rañjitaḥ sāritaḥ so'yaṃ krāmaṇena samanvitaḥ /
dhūmavedhī bhavennūnaṃ nātra kāryā vicāraṇā

16.66

{aṣṭamo grāsaḥ}
tataścaivāṣṭamo grāso dātavyaḥ samabhāgataḥ /
jīrṇāṣṭaguṇasattvābhro rasendro bhastrikāśataiḥ

16.67

pradhmāto'pi na yātyeva naiva kiṃcitprahīyate /
so'yamagnisaho nāmnā saṃkhyātītaguṇodayaḥ

16.68

saṃkhyātītaprabhāḍhyaśca citravīryo mahābalaḥ /
likṣāmātro rasendro'yaṃ sevitaḥ sitayā saha

16.69

prakarotyekavāreṇa naraṃ sarvāṅgasundaram /
rudratulyaṃ mahaiśvaryaṃ viṣṇutulyaṃ parākramam

16.70

śaśāṅkatulyaṃ satkāntiṃ sūryatulyapratāpinam /
caturmukhasamāyuṣyaṃ netre tārkṣyadṛśāviva

16.71

rañjitaḥ sāritaḥ samyak krāmaṇena samanvitaḥ /
śabdavedhī bhavetso'yaṃ śivavat sarvatomukhaḥ

16.72

manthānabhairavādyaiśca śatakoṭipravistaraiḥ /
koṭibhiścāpi kārtsnyena rasasyāsya mahāguṇaiḥ /
śakyaṃ tenaiva saṃstotuṃ taraṅgā iva sāgare

16.73

sādhakasyālpabhāvena śaṅkarasyāprasādataḥ /
yathāvadauṣadhājñānād ayathāhṛtabhaiṣajaiḥ

16.74

gandhavatyaparijñānādayathāvacca sādhanāt /
na sidhyati kalau sūtaḥ saṃśayena prakurvatām

16.75

{chinnapakṣalakṣaṇa}
ūrdhvādhaḥpatane'śakto niruddhādhvā na kuchaviḥ /
jīrṇābhrako bhavetsūtaḥ chinnapakṣaḥ sa ucyate

16.76

{mercury:: "age" according to abhra}
samābhrajīrṇe bālaḥ syāt kiśoro dviguṇābhrakaḥ /
yuvā caturguṇābhrāśī ṣaḍguṇābhrakajīrṇavān

16.77

vṛddhaścaivātivṛddhaśca bhavedaṣṭaguṇābhrakaḥ /
bālastu kalpanīyena dehalohavidhāyakaḥ

16.78

kumāraḥ piṣṭatāṃ prāpto dehalohakaro bhavet /
svarṇena sāritasūto yuvā siddhividhāyakaḥ

16.79

dehalohakaro vṛddho bhavedbhasmatvamāgataḥ /
ativṛddho raso vṛddho vaktrasthaḥ sarvasiddhidaḥ

16.80

tatra bālaḥ kumāraśca neṣyate tu rasāyane /
taruṇo roganāśārthaṃ deharakṣākarastathā

16.81

vṛddhaścaivātivṛddhaśca dehalohakarāvubhau /
{mercury:: influence of jīrṇābhra on phys. properties}
kiṃcid agnisahasābho bhavettulyābhrajāritaḥ

16.82

dviguṇābhrakajīrṇastu dhūmatvaṃ naiva gacchati /
dadhivadbandhamāyāti sūtendraḥ triguṇābhrakaḥ

16.83

dehasiddhikaraḥ sūto vyomni jīrṇe caturguṇe /
jīrṇaṣaṣṭhaguṇābhrastu brahmāyuṣyaprado rasaḥ

16.84

jīrṇasaptaguṇābhrastu dadyādāyuḥ savikramaḥ /
pradatte śaṅkarāyuṣyaṃ jārite'ṣṭaguṇe'bhrake /
{measures against grāsājīrṇa}
grāsājīrṇarasaṃ pātya punaḥ saṃdīpya jārayet

16.85

tataḥ śulbasya tīkṣṇasya kāntasya rajatasya ca /
suvarṇasya ca bījāni vidhāya parijārayet

16.86

{mercury:: jāraṇa:: with copper}
abhrakoktaprakāreṇa drāvaṇaṃ jāraṇaṃ tathā /
rasasya rañjanī proktā tīkṣṇakāntārkajāraṇā

16.87

tattatkṣārāmlakasvedair yatnato vihitaścaret /
śatadhā daradavyūḍhaṃ tāmraṃ hi triguṇaṃ rase

16.88

jāraṇājjāyate tena drutamāṇikyasannibhaḥ /
tāmreṇa balavānsūtaḥ sūryatulyaparākramaḥ

16.89

tridoṣaiḥ kṛtaniḥśeṣaṃ raso'yaṃ jīvayatyalam /
sevito'yaṃ raso māsaṃ guñjayā tulito'nvaham /
kuryādbhīmasamaṃ martyaṃ mukte ca bhuji vikramam

16.90

{mercury:: jāraṇa:: with tīkṣṇaloha}
krāmaṇaṃ jāraṇaṃ vedho rañjanaṃ vegakāritā /
hiṅgulaśatanirvyūḍhāt tīkṣṇagrāsād rase bhavet

16.91

samāṃśato jāritatīkṣṇasūto niṣevitaḥ pādamito dvimāsam /
karoti martyaṃ gatamṛtyubhītiṃ mahābalaṃ dhvastarujaṃ suputram

16.92

sūto dvitricatuḥpañcaguṇastīkṣṇena jāritaḥ /
uttarottaratastasya guṇaḥ keneha varṇyate /
{mercury:: jāraṇa:: with kāntaloha}
kāntajīrṇarasaś caivaṃ guṇaiḥ koṭiguṇaṃ bhavet

16.93

dviguṇajaritakānto vyādhibādhāṃ hinasti harati ca rasa uccairvyādhivakraṃ kṣaṇena /
valipalitavikāraṃ duḥkhadāridryamṛtyuṃ janayati varaputraṃ saccaritraṃ rasendraḥ

16.94

{mercury:: jāraṇa:: with gold}
pādāṃśenārdhabhāgena tripādena samāṃśataḥ /
dviguṇatriguṇāṃśābhyāṃ tathā pañcaguṇāṃśataḥ

16.95

śatanirvyūḍhamākṣīkasvarṇajīrṇo mahārasaḥ /
jāyate trijagatpūjyaś cintāmaṇisamodayaḥ

16.96

{viḍa:: for jāraṇa of mercury with gold}
pañcāṅgamūlakakṣārakṣiptakṣālitagojalaiḥ /
śatabhāvitagandhāśma biḍaṃ hemādijāraṇam

16.97

{mercury:: samasvarṇajīrṇa:: medic. properties}
samajaritasuvarṇaṃ sarvaśaktyātipūjyā dinakaradinamātraṃ sevito māṣamātram /
bahuvidhagadamuktaṃ hanti vārdhakyamuccaiḥ vṛkajaṭharadṛḍhāśauddāmam agniṃ ca kuryāt

16.98

vandhyarogam asādhyatvaṃ puruṣasya samantataḥ /
vinihanti na sandehaḥ kuryācchatadhanaṃ naram

Original text: Rasendracūḍāmaṇi 3-5, 7-16 · Edition: Siddhinandan Misra, Benares : Chaukhamba Orientalia, 1999 · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc