Rasendracūḍāmaṇi 3-5, 7-16 · Chapter 16
Rcūm, 16
athāto jāraṇā puṇyā rasasiddhividhāyinī /
sukarā sulabhadravyā kṛtapūrvā nigadyate
{abhra:: jāraṇā}
iha niṣpattrakagrāsaṃ yo rasāya prayacchati /
toṣitastena gaurīśo jagattritayadānataḥ
{pakṣaccheda => bandhana}
pakṣacchedamakṛtvā yo rasabandhaṃ samīhate /
bījaiḥ sa viṣayāsaktyā muktimicchati duṣṭadhīḥ
{abhra:: sattva:: for pakṣaccheda}
ghanasattvaṃ vinā nānyatsūtapakṣanikṛntanam /
kṛttapakṣo niruddhādhvā rajyate badhyate rasaḥ
niścandramapi patrābhraṃ jāritaṃ khalu pārade /
taccaretsaptadhā bhinnaṃ cīrṇaṃ cāpi samudgiret
jīrṇapādāṃśasattvo'pi tattadyogeṣu yojitaḥ /
tattadroge phalaṃ śīghraṃ raso dhatte'dhikaṃ yataḥ
yatra sattvaṃ drutaṃ bījaṃ rasajāraṇakarmaṇi /
utkṛṣṭaṃ cāpi taddiṣṭaṃ guṇairaṣṭaguṇaṃ tathā
śivayoścaramo dhāturabhrakaṃ pāradastathā /
etayor melanān nḥṇāṃ kva mṛtyuḥ kva daridratā
{mercury:: verzehrt kein reines abhrasattva}
kevalābhrakasattvaṃ hi grasatyeva na pāradaḥ /
grastamapyatiduḥkhena sarvāṅgavyāpi no bhavet
tasmāllohāntaropetaṃ yuktaṃ ca dhātusattvakaiḥ /
abhrakakṣārayoḥ siddhaḥ kevalaṃ vapuḥsiddhidaḥ
abhreṇaikatvakaraṇaṃ lohānāṃ parikathyate
{dvandvamelāpaka for metals}
kāntasya lākṣāguḍasarjarasaiḥ sadhātakīgugguluṭaṅkaṇaiśca /
strīstanyapiṣṭaiḥ samabhāgikaiśca durmelalohānyapi melayanti
{dvandvamelāpaka for metals}
tāpyacūrṇasamāyuktaṃ lohadvandvaṃ mileddhruvam /
dvitrivāraṃ paridhmānātkṣīre'kṣīramiva dhruvam
{preparation of abhrasattva for jāraṇa}
abhrasattvaṃ hi tulyāṃśatāpyasattvasamanvitam /
abhraśeṣaṃ kṛtaṃ dhmānādbhavetsukarajāraṇam
{preparation of abhrasattva for jāraṇa}
yadvā dviguṇitaṃ tāpyaṃ nirvyūḍhaṃ ghanasattvake /
tadantarjāritaṃ śīghraṃ rasasiddhividhāyakam
{preparation of abhrasattva for cāraṇa with lead and tin}
evaṃ vaṅgena nāgena ghanasattvaṃ caredrasaḥ /
tatsattvaṃ dhātuvādāryaṃ dehasiddhau vininditam
etau pūtī mahādoṣau nāgavaṅgau niruttamau /
rogāṃśca tanutaḥ śīghraṃ sevyamānau paraṃ khalu
{garbhadruti}
tatsattvaṃ gālayitvā ca vāsasā ravakānvitam /
daśāṃśatāmrapātrastharaseśvaravimarditam
taccatuḥṣaṣṭibhāgena sametaṃ śuddhapāradam /
kṣārāmlalavaṇopetaṃ taptaṃ khalve dinatrayam
kṣālayitvoṣṇasandhānaiḥ kṣiptvā kācakaraṇḍake /
tadūrdhvādho viḍaṃ dattvā rasasyāṣṭamabhāgataḥ
tanmukhe bhūrjamādhāya veṣṭayedekasūtrataḥ /
karaṇḍaṃ vāsasāveṣṭya dolāyantravidhānataḥ
sarvāmlagojalopetakāñjikaiḥ svedayettryaham /
tato nikṣipya lohāśmakambūnāmeva bhājane
kṣālayitvoṣṇasandhānairvastreṇoddhṛtya taṃ dravam /
viśoṣya lagnaṃ hastena mardayitvā kṣaṇaṃ rasam
vastre caturguṇe kṣiptvā gāḍhaniṣpīḍanādrasaḥ /
sarvo'pi yadi nirgacched garbhe grāsastathā drutaḥ
{garbhadruti:: failure:: repetition}
sāvaśeṣe punargrāse saviḍaṃ svedayetpunaḥ /
evaṃ grāsatrayaṃ bhūyaḥ sampradāya prayatnataḥ
ṣaṣṭigrāseṣu śeṣeṣu garbhadrāvaṇataḥ param /
pañcamādhyāyanirdiṣṭe yantre kacchapasaṃjñake
viḍena saṃyutaṃ sūtaṃ puṭenmṛdvagninopalaiḥ /
yantrāduddhṛtya bhūyo'pi kṣālayitvoṣṇakāñjikaiḥ
mardanoktavidhānena yāmamātraṃ vimardayet /
nirmalatvavidhānāya rāgān gṛhṇāti nirmalaḥ
tasmānmardyo raso yatnād grāsaṃ grāse puṭe puṭe /
saṃmardito bhavedvāpi roganāśanaśaktimān
{mercury:: cāraṇa}
bhūsarjikālavaṇavargasametakāñcīsaṃyuktakāñjikayutaṃ paricāryavastu /
{mercury:: cāraṇa}
sattvopalādisakalaṃ varatāmrapatrairjuṣṭaṃ ca hyamlamuditaṃ rasacāraṇāya
{jāraṇa}
rambhāpaṭutriphalalāṅgalikāniśārdhaśobhāñjanāṅghrikharamañjarikāṅghrisaṃkhyaiḥ /
saptāhakaṃ parivibhāvitakāñjiko'sau klinnaṃ hi lohanivahaṃ grasatīha sūtaḥ
{biḍa for garbhadruti}
kṣāraiścaturbhir lavaṇaiśca ṣaḍbhir dravāmlamiśrair daśadhā vibhāvitaiḥ /
svarṇādilohābhrakasattvagarbhadrutiprahītyai biḍa eṣa diṣṭaḥ
{daṇḍadhārī}
vīthītulye gatamalarasaḥ pañcaśāṇapramāṇaṃ bhuktvā sattvaṃ gaganajanitaṃ ṣaṣṭikākṣāravahnau /
tattvaṃ hyetad vrajati sa javātsāradhūmāyanāni tattulyo'sau munibhirudito daṇḍadhārī ca nāmnā
{daṇḍadhārin:: test for ~}
garbhadrutiyute sūte tṛṇaṃ kṣiptaṃ pratiṣṭhate /
ūrdhvadaṇḍadharaḥ so'yaṃ daṇḍadhārī raso mataḥ
{mercury:: abhrajīrṇa:: medic. use}
yadi bhajati hi martyastulyajīrṇābhrasūtaṃ pratidinamiha guñjāmātrayā māsamātram /
śaśadharaparipāṭyā grāsayogena sa syāt sasukhahitaśatāyurmuktavārdhakyadoṣaḥ
valipalitavihīnaḥ so'pi rogādvihīnaḥ
tena tena hi yogena yojanīyo mahārasaḥ /
{abhra:: sattva:: medic. properties}
khasattvaḥ kurute tīvrāṃ kṣudhaṃ rogagaṇaṃ haret
{dvitīyo grāsaḥ = mercury:: dviguṇābhrajīrṇa~}
aṣṭamāṃśaprakāreṇa deyaṃ grāsaṃ dvitīyakam /
cāraṇaṃ drāvaṇaṃ caivaṃ yathāpūrvaṃ prakalpyate
jāraṇaṃ cāpi kartavyaṃ kūrmanāmani yantrake /
pañcamādhyāyamadhye ca nirdiṣṭaṃ kūrmayantrakam
{??}
ghanodbhūtaṃ sattvaṃ palaparimitaṃ viṃśatipuṭe rase catvāriṃśat parikalitacāraṃ ca jaritam /
payaḥpaṅkaprāyaṃ dviguṇajaritābhre vararase yadā tadvikṣiptaṃ rasitarasarūpaṃ saninadam
{mercury:: dviguṇābhrajīrṇa:: medic. properties}
dviguṇagaganajīrṇaḥ sevitaḥ sūtarājaḥ pratidinamiha guñjāmātrayā varṣamātram /
vidadhati varakalpaṃ sindhukandarpatulyaṃ daśaśatamitavarṣaprāptadīrghāyuṣaṃ ca
guñjāmātro rasendro'yam arkavāriniṣevitam /
kṣayādyān akhilān rogān duḥsādhyānapi sādhayet
{mercury:: triguṇābhrajīrṇa~}
amunā kramayogena grāso deyastṛtīyakaḥ /
pañcamādhyāyanirdiṣṭe yantre caivāntarālike /
nirudhya jāraṇāṃ kuryāt dravyasya vārttikaḥ
{3. grāsa => jalaukā(bandha?) => ūrdhvapātana => pakṣaccheda}
pariphalaghanayuktas triṃśatā tulyavārair grasati yadi rasendro yo jalaukākṛtiḥ saḥ /
nikhilanihitamūrtiḥ niṣpatedudgato'sau punarapi nijapātre chinnapakṣaḥ sa sūtaḥ
{mercury:: triguṇābhrajīrṇa~:: medic. use}
jātaḥ sūtas triguṇagaganagrāsasaṃpuṣṭamūrtir bhasmībhūtaṃ yavaparimitaṃ vajrabhasmādiyuktam /
taṃ cenmartyo bhajati hi sadā jāyate divyadeho jīvet kalpatridaśaśatikān vatsarāṇāṃ prakāmam
siddhārthadvayamānena mūrchitas tāpyabhasmanā /
hinasti sakalān rogān saptavāreṇa rogiṇam
{caturtho grāsaḥ}
baddho vā bhasmatāṃ nītaḥ siddhārthapramito naraiḥ /
vyoṣavellamadhūpetaḥ caturmāsaniṣevitaḥ
valīpalitanirmuktaṃ manuṣyaṃ kurute dhruvam /
pramattadvipadarpāḍhyaṃ kandarpa iva rūpiṇam
kandarpadarpajidrūpe pāpasantāpavarjitaḥ /
jīvet triṃśacchatānyaṣṭānīha varṣāṇi mānavaḥ /
sevanādramate cāsāvaṅganānāṃ śataṃ tathā
varāṃ lohasamāṃ sthūlāṃ sparśamātreṇa līlayā /
raso'sau bandhamāyāto modayatyeva niścitam
mṛtamutthāpayenmartyaścakṣuṣoḥ kṣepamātrataḥ /
nihanti sakalānrogānghrātaḥ śīghraṃ na saṃśayaḥ
{pañcamo grāsaḥ}
evaṃ ca pañcamo grāsaḥ pradātavyo'ṣṭamāṃśataḥ /
sa pātrastho'gnisaṃtapto na gacchati kathañcana
sa pakṣacchinna ityuktaḥ sa mukto'khiladurguṇaiḥ /
so'yaṃ niṣevitaḥ sūtastrimāsaṃ rājikāmitaḥ
viḍaṅgatriphalākṣaudraiḥ khe devaiḥ saha saṅgamam /
ghrāṇamātreṇa sūtendraḥ sarvaroganikṛntanaḥ
guṇā ete vinirdiṣṭā rasasya rasavādibhiḥ /
sakalāste guṇāḥ satyā bhairaveṇa prakīrtitāḥ
{ṣaṣṭho grāsaḥ}
palaiścaturbhirdātavyo grāsaḥ ṣaṣṭho'pi pūrvavat /
ṣaḍguṇābhrakajīrṇo'sau sudhātulyo guṇodayaḥ
sarṣapapramito māsaṃ khaṇḍopalakasaṃyuktaḥ /
māsena kurute dehaṃ tacchatāyuṣajīvinam
baddho'yaṃ kurute caiva mukhasthaḥ khecarīṃ gatim /
vārayatyapi śastrāṇi divyānyapi sahasraśaḥ
daśadantibalaḥ śrīmān sarvalokeṣu pūjitaḥ /
rañjitaḥ sāritaḥ samyak krāmaṇena samanvitaḥ /
koṭivedhī bhavatyeva abaddhaḥ kuntavedhakaḥ
samartho na rasasyāsya guṇān vaktuṃ mahītale /
ko'pi śrīsomadevo vā prabhāvaṃ vetti śaṅkaraḥ
{saptamo grāsaḥ}
grāsastu saptamo deyo vāradvitayayogataḥ /
drāvaṇaṃ jāraṇaṃ tasya yathāpūrvaṃ prakalpayet
ayaṃ bhasmīkṛtaḥ sūto likṣāmātreṇa sevitaḥ /
triphalāmallakhaṇḍābhyāṃ māsasyārdhena mānavam
koṭikandarparūpāḍhyaṃ śakratulyaparākramam /
pūjitaṃ sarvadevaiśca vedakalpayugāyuṣam
vijñānavantaṃ kālaṃ ca trikālajñānasaṃyutam /
śāpānugrahaṇe śaktaṃ divyastrīśatarañjanam /
kurute nātra sandeho nandino vacanaṃ yataḥ
rañjitaḥ sāritaḥ so'yaṃ krāmaṇena samanvitaḥ /
dhūmavedhī bhavennūnaṃ nātra kāryā vicāraṇā
{aṣṭamo grāsaḥ}
tataścaivāṣṭamo grāso dātavyaḥ samabhāgataḥ /
jīrṇāṣṭaguṇasattvābhro rasendro bhastrikāśataiḥ
pradhmāto'pi na yātyeva naiva kiṃcitprahīyate /
so'yamagnisaho nāmnā saṃkhyātītaguṇodayaḥ
saṃkhyātītaprabhāḍhyaśca citravīryo mahābalaḥ /
likṣāmātro rasendro'yaṃ sevitaḥ sitayā saha
prakarotyekavāreṇa naraṃ sarvāṅgasundaram /
rudratulyaṃ mahaiśvaryaṃ viṣṇutulyaṃ parākramam
śaśāṅkatulyaṃ satkāntiṃ sūryatulyapratāpinam /
caturmukhasamāyuṣyaṃ netre tārkṣyadṛśāviva
rañjitaḥ sāritaḥ samyak krāmaṇena samanvitaḥ /
śabdavedhī bhavetso'yaṃ śivavat sarvatomukhaḥ
manthānabhairavādyaiśca śatakoṭipravistaraiḥ /
koṭibhiścāpi kārtsnyena rasasyāsya mahāguṇaiḥ /
śakyaṃ tenaiva saṃstotuṃ taraṅgā iva sāgare
sādhakasyālpabhāvena śaṅkarasyāprasādataḥ /
yathāvadauṣadhājñānād ayathāhṛtabhaiṣajaiḥ
gandhavatyaparijñānādayathāvacca sādhanāt /
na sidhyati kalau sūtaḥ saṃśayena prakurvatām
{chinnapakṣalakṣaṇa}
ūrdhvādhaḥpatane'śakto niruddhādhvā na kuchaviḥ /
jīrṇābhrako bhavetsūtaḥ chinnapakṣaḥ sa ucyate
{mercury:: "age" according to abhra}
samābhrajīrṇe bālaḥ syāt kiśoro dviguṇābhrakaḥ /
yuvā caturguṇābhrāśī ṣaḍguṇābhrakajīrṇavān
vṛddhaścaivātivṛddhaśca bhavedaṣṭaguṇābhrakaḥ /
bālastu kalpanīyena dehalohavidhāyakaḥ
kumāraḥ piṣṭatāṃ prāpto dehalohakaro bhavet /
svarṇena sāritasūto yuvā siddhividhāyakaḥ
dehalohakaro vṛddho bhavedbhasmatvamāgataḥ /
ativṛddho raso vṛddho vaktrasthaḥ sarvasiddhidaḥ
tatra bālaḥ kumāraśca neṣyate tu rasāyane /
taruṇo roganāśārthaṃ deharakṣākarastathā
vṛddhaścaivātivṛddhaśca dehalohakarāvubhau /
{mercury:: influence of jīrṇābhra on phys. properties}
kiṃcid agnisahasābho bhavettulyābhrajāritaḥ
dviguṇābhrakajīrṇastu dhūmatvaṃ naiva gacchati /
dadhivadbandhamāyāti sūtendraḥ triguṇābhrakaḥ
dehasiddhikaraḥ sūto vyomni jīrṇe caturguṇe /
jīrṇaṣaṣṭhaguṇābhrastu brahmāyuṣyaprado rasaḥ
jīrṇasaptaguṇābhrastu dadyādāyuḥ savikramaḥ /
pradatte śaṅkarāyuṣyaṃ jārite'ṣṭaguṇe'bhrake /
{measures against grāsājīrṇa}
grāsājīrṇarasaṃ pātya punaḥ saṃdīpya jārayet
tataḥ śulbasya tīkṣṇasya kāntasya rajatasya ca /
suvarṇasya ca bījāni vidhāya parijārayet
{mercury:: jāraṇa:: with copper}
abhrakoktaprakāreṇa drāvaṇaṃ jāraṇaṃ tathā /
rasasya rañjanī proktā tīkṣṇakāntārkajāraṇā
tattatkṣārāmlakasvedair yatnato vihitaścaret /
śatadhā daradavyūḍhaṃ tāmraṃ hi triguṇaṃ rase
jāraṇājjāyate tena drutamāṇikyasannibhaḥ /
tāmreṇa balavānsūtaḥ sūryatulyaparākramaḥ
tridoṣaiḥ kṛtaniḥśeṣaṃ raso'yaṃ jīvayatyalam /
sevito'yaṃ raso māsaṃ guñjayā tulito'nvaham /
kuryādbhīmasamaṃ martyaṃ mukte ca bhuji vikramam
{mercury:: jāraṇa:: with tīkṣṇaloha}
krāmaṇaṃ jāraṇaṃ vedho rañjanaṃ vegakāritā /
hiṅgulaśatanirvyūḍhāt tīkṣṇagrāsād rase bhavet
samāṃśato jāritatīkṣṇasūto niṣevitaḥ pādamito dvimāsam /
karoti martyaṃ gatamṛtyubhītiṃ mahābalaṃ dhvastarujaṃ suputram
sūto dvitricatuḥpañcaguṇastīkṣṇena jāritaḥ /
uttarottaratastasya guṇaḥ keneha varṇyate /
{mercury:: jāraṇa:: with kāntaloha}
kāntajīrṇarasaś caivaṃ guṇaiḥ koṭiguṇaṃ bhavet
dviguṇajaritakānto vyādhibādhāṃ hinasti harati ca rasa uccairvyādhivakraṃ kṣaṇena /
valipalitavikāraṃ duḥkhadāridryamṛtyuṃ janayati varaputraṃ saccaritraṃ rasendraḥ
{mercury:: jāraṇa:: with gold}
pādāṃśenārdhabhāgena tripādena samāṃśataḥ /
dviguṇatriguṇāṃśābhyāṃ tathā pañcaguṇāṃśataḥ
śatanirvyūḍhamākṣīkasvarṇajīrṇo mahārasaḥ /
jāyate trijagatpūjyaś cintāmaṇisamodayaḥ
{viḍa:: for jāraṇa of mercury with gold}
pañcāṅgamūlakakṣārakṣiptakṣālitagojalaiḥ /
śatabhāvitagandhāśma biḍaṃ hemādijāraṇam
{mercury:: samasvarṇajīrṇa:: medic. properties}
samajaritasuvarṇaṃ sarvaśaktyātipūjyā dinakaradinamātraṃ sevito māṣamātram /
bahuvidhagadamuktaṃ hanti vārdhakyamuccaiḥ vṛkajaṭharadṛḍhāśauddāmam agniṃ ca kuryāt
vandhyarogam asādhyatvaṃ puruṣasya samantataḥ /
vinihanti na sandehaḥ kuryācchatadhanaṃ naram
Original text: Rasendracūḍāmaṇi 3-5, 7-16 · Edition: Siddhinandan Misra, Benares : Chaukhamba Orientalia, 1999 · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0