રસેન્દ્રચૂડામણિ · અધ્યાય 14

ર્ચૂમ્, 14
{વર્ગસ્ ઓf મેતલ્સ્}
શુદ્ધં લોહં કનકરજતં ભાનુલોહાશ્મસારં પૂતીલોહં દ્વિતયમુદિતં નાગવઙ્ગાભિધાનમ્ ।
મિશ્રં લોહં ત્રિતયમુદિતં પિત્તલં કાંસ્યવર્તં ધાતુર્ લોહે લુહ ઇતિ મતઃ સોઽપિ કષાર્થવાચી

{ગોલ્દ્:: સુબ્ત્ય્પેસ્}
પ્રાકૃતં સહજં વહ્નિસમ્ભૂતં ખનિસમ્ભવમ્ ।
રસેન્દ્રવેધસંજાતં સ્વર્ણં પઞ્ચવિધં સ્મૃતમ્

{પ્રાકૃત}
બ્રહ્માણ્ડં સંવૃતં યેન રજોગુણભુવા ખલુ ।
તત્પ્રાકૃતમિતિ પ્રોક્તં દેવાનામપિ દુર્લભમ્

{સહજ}
બ્રહ્મા યેનાવૃતો જાતઃ સુવર્ણેન જરાયુણા ।
તન્મેરુરૂપતાં જાતં સુવર્ણં સહજં હિ તત્

{વહ્નિસમ્ભવ}
વિસૃષ્ટમગ્નિના શૈવં તેજઃ પીતં સુદુઃસહમ્ ।
અભૂત્સ્વર્ણં તદુદ્દિષ્ટં સુવર્ણં વહ્નિસંભવમ્

એતત્ સ્વર્ણત્રયં દિવ્યં વર્ણૈઃ ષોડશભિર્યુતમ્ ।
ધારણાદેવ તત્ કુર્યાચ્છરીરમ્ અજરામરમ્

{ખનિજ}
તત્ર તત્ર ગિરીણાં હિ જાતં ખનિષુ યદ્ભવેત્ ।
તચ્ચતુર્દશવર્ણાઢ્યં ભક્ષિતં સર્વરોગહૃત્

{વેધજ}
રસેન્દ્રવેધસમ્ભૂતં તદ્વેધજમુદાહૃતમ્ ।
રસાયનં મહાશ્રેષ્ઠં પાપઘ્નં વેધજં હિ તત્

તારાર્કરીતીતરલોહકુઞ્જરં વઙ્ગાભ્રકં માક્ષિકવઙ્ગપારદમ્ ।
યત્તારજં હિ પ્રવદન્તિ રાગતઃ સ્વર્ણં કલાવર્ણચતુર્ગુણં હિ

{ગોલ્દ્:: પરીક્ષા:: ગોઓદ્ qઉઅલિત્ય્}
ઘૃષ્ટં વર્ણે ઘુસૃણસદૃશં રક્તવર્ણં ચ દાહે છેદે કિંચિત્ સિતમ્ અકપિલં નિર્દલં ભૂરિભારમ્ ।
સ્નિગ્ધં સ્વર્ણં રવિવિરહિતં સ્ત્યાનરક્તપ્રભાઢ્યં શ્રેષ્ઠં દિષ્ટમ્ અતુલિતલસચ્ચારુવર્ણં ચ સ્વર્ણમ્

{ગોલ્દ્:: પરીક્ષા:: બદ્ qઉઅલિત્ય્}
રૂક્ષં વિવર્ણં મલિનં કઠોરં કૃષ્ણં ચ દાહે નિકષે ચ પાણ્ડુ ।
સ્થૂલાઙ્ગકં નિર્ભરકં કડારં સ્ફુટત્સુવર્ણં દશધા ન શસ્તમ્

{મિશ્રલોહ:: પ્રોદુચ્તિઓન્}
સ્વર્ણરૂપ્યાદિસંયોગાન્મિશ્રલોહં પ્રજાયતે ।
{શોધન:: ઉસે ઓf ~}
સ્વર્ણકાર્યં ન તેન સ્યાત્તસ્માત્ શુદ્ધિર્ વિધીયતે ।
શોધ્યં ન કેવલં સ્વર્ણં લોહાન્યન્યાનિ શોધયેત્

{ગોલ્દ્:: રેfરેસ્હિન્ગ્ ઇત્સ્ ચોલોઉર્ (?)}
કર્ષપ્રમાણં તુ સુવર્ણપત્રં શરાવરુદ્ધં પટુધાતુયુક્તમ્ ।
અઙ્ગારસંસ્થં પ્રહરાર્ધમાનં ધ્માતેન તત્સ્યાન્નનુ પૂર્ણવર્ણમ્

{મેતલ્સ્:: મારણ:: ત્ય્પેસ્}
લોહાનાં મારણં શ્રેષ્ઠં સર્વેષાં રસભસ્મના ।
મૂલીભિર્મધ્યમં પ્રાહુર્નિકૃષ્ટં ગન્ધકાદિભિઃ

અરિલોહેન લોહસ્ય મારણં દુર્ગુણપ્રદમ્ ।
{ગોલ્દ્:: મારણ}
કૃત્વા કણ્ટકવેધ્યાનિ સ્વર્ણપત્રાણિ લેપયેત્

લુઙ્ગામ્બુભસ્મસૂતેન મ્રિયન્તે દશભિઃ પુટૈઃ ।
{ગોલ્દ્:: મારણ}
દ્રુતે વિનિક્ષિપેત્ સ્વર્ણે લોહમાનં મૃતં રસમ્

વિચૂર્ણ્ય લુઙ્ગતોયેન દરદેન સમન્વિતમ્ ।
જાયતે કુઙ્કુમચ્છાયં સ્વર્ણં દ્વાદશભિઃ પુટૈઃ

{ગોલ્દ્:: મારણ:: અપુનર્ભવ}
શ્લેષ્માન્તકાણ્ડેન સકાઞ્ચનારજટાપુટૈઃ કુક્કુટનામધેયૈઃ ।
ત્રિંશત્પ્રમાણૈર્ અપુનર્ભવં સ્યાન્નિઃશેષયોગેષુ ચ યોજનીયમ્

{ગોલ્દ્:: મારણ}
સૂતેન પિષ્ટિકાં કૃત્વા સ્વર્ણં રુદ્ધ્વા શરાવકે ।
સ્વલ્પનીલાઞ્જનોપેતં દગ્ધં સ્વલ્પૈર્વનોત્પલૈઃ

કુઙ્કુમાભં ભવેદ્ભસ્મ યોજ્યં રસરસાયને ।
{ગોલ્દ્:: મારણ}
સ્નુગ્દુગ્ધહિઙ્ગુહિઙ્ગૂલશિલાસિન્દૂરકામ્લકૈઃ

પુટિતં દશવારેણ નિર્જીવં હેમ જાયતે ।
રસે રસાયને લોહરઞ્જને ચાતિશસ્યતે

{ગોલ્દ્:: મૃત:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
સ્નિગ્ધં મેધ્યં વિષગરહરં બૃંહણં વૃષ્યમગ્ર્યં યક્ષ્મોન્માદપ્રશમનપરં દેહરોગપ્રમાથિ ।
મેધાબુદ્ધિસ્મૃતિસુખકરં સર્વદોષામયઘ્નં રુચ્યં દીપિ પ્રશમિતજરં સ્વાદુપાકં સુવર્ણમ્

{ગોલ્દ્:: મૃત:: મેદિચ્. ઉસે}
એતદ્ભસ્મ સુવર્ણજં કટુઘૃતોપેતં દ્વિગુઞ્જોન્મિતં લીઢં હન્તિ નૃણાં ક્ષયાગ્નિસદનં શ્વાસં સકાસારુચિમ્ ।
ઓજોધાતુવિવર્ધનં બલકરં પાણ્ડ્વામયધ્વંસનં વૃષ્યં સર્વવિષાપહં ગરહરં દુષ્ટગ્રહણ્યાદિનુત્

નિઃશેષરોગવિધ્વંસિ ભૂતપ્રેતભયાપહમ્ ।
બન્ધનં ભાવિરોગાણાં વિષત્રયભયાપહમ્

વિના બિલ્વફલં ચાત્ર સર્વમન્યત્ પ્રશસ્યતે ।
દશાબ્દસેવિતં સ્વર્ણં સ્વેચ્છાહારવિહારિણમ્ ।
ન કશ્ચિદ્બાધતે વ્યાધિર્યાવદાયુર્ન સંશયઃ

{સિલ્વેર્:: સુબ્ત્ય્પેસ્}
સહજં ખનિસંજાતં કૃત્રિમં ચ ત્રિધા મતમ્ ।
રજતં પૂર્વપૂર્વં હિ સ્વગુણૈરુત્તમોત્તમમ્

{સિલ્વેર્:: સહજ}
કૈલાસાદ્યદ્રિસમ્ભૂતં રજતં સહજં ભવેત્ ।
તત્સ્પૃષ્ટં હિ મહાવ્યાધિનાશનં દેહિનાં ભવેત્

{સિલ્વેર્:: ખનિજ}
હિમાચલાદ્રિકૂટેષુ યદ્ રૂપ્યં જાયતે હિ તત્ ।
ખનિજં કથ્યતે તજ્જ્ઞૈઃ પરમં હિ રસાયનમ્

{સિલ્વેર્:: પાદરૂપ્ય}
શ્રીરામપાદુકાન્યસ્તં વઙ્ગં યદ્રૂપ્યતાં ગતમ્ ।
તત્ પાદરૂપ્યમ્ ઇત્યુક્તં કૃત્રિમં સર્વરોગનુત્

{સિલ્વેર્:: પરીક્ષા:: ગોઓદ્ qઉઅલિત્ય્}
ઘનં સ્નિગ્ધં મૃદુ સ્વચ્છં દાહે છેદે સિતં ગુરુ ।
શઙ્ખાભં મસૃણં સ્ફોટરહિતં રજતં શુભમ્

{સિલ્વેર્:: પરીક્ષા:: બદ્ qઉઅલિત્ય્}
દાહે રક્તં ચ પીતં ચ કૃષ્ણં રૂક્ષં સ્ફુટં લઘુ ।
સ્થૂલાઙ્ગં કર્કશાઙ્ગં ચ રજતં ત્યાજ્યમ્ અષ્ટધા

{સિલ્વેર્:: શોધન}
ખર્પરે ભસ્મચૂર્ણાભ્યાં પરિતઃ પાલિકાં ચરેત્ ।
તત્ર રૂપ્યં વિનિક્ષિપ્ય સમસીસસમન્વિતમ્

જાતસીસક્ષયં યાવદ્ધમેત્તાવત્ પુનઃ પુનઃ ।
સ્વચ્છં સંશોધિતં રૂપ્યં યોજનીયં રસાદિષુ

{સિલ્વેર્:: મારણ}
લકુચદ્રવસૂતાભ્યાં તારપિષ્ટીં પ્રકલ્પયેત્ ।
ઊર્ધ્વાધો ગન્ધકં દત્ત્વા મૂષાગર્ભે નિરુધ્ય ચ

સ્વેદયેદ્ વાલુકાયન્ત્રે દિનમેકં દૃઢાગ્નિના ।
સ્વાઙ્ગશીતાં ચ તાં પિષ્ટીં સામ્લતાલેન મર્દિતામ્

પુટેદ્ દ્વાદશવારાણિ ભસ્મીભવતિ રૂપ્યકમ્ ।
{સિલ્વેર્:: મારણ}
માક્ષીકચૂર્ણલુઙ્ગામ્લમર્દિતં પુટિતં શનૈઃ

ત્રિંશદ્વારેણ તત્તારં ભસ્મ સંજાયતેતરામ્ ।
{એffએચ્ત્ ઓf મારણ ઓf અ ભસ્મન્}
રાગઃ સ્યાત્ સર્વલોહાનાં પુટાધિક્યે ન સંશયઃ ।
રઞ્જયન્તિ ચ રક્તાનિ દેહલોહોભયાર્થકૃત્

{સિલ્વેર્:: મૃત:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
રૂપ્યં વિપાકમધુરં તુવરામ્લસારં શીતં સરં પરમલેખનકં ચ રુચ્યમ્ ।
સ્નિગ્ધં ચ વાતકફજિજ્જઠરાગ્નિદીપિ બલ્યપ્રદં સ્થિરવયસ્કરણં ચ વૃષ્યમ્

{સિલ્વેર્:: મૃત:: મેદિચ્. ઉસે}
ભસ્મીભૂતં રજતમમલં તત્સમૌ વ્યોમભાનૂ સર્વૈસ્તુલ્યં ત્રિકટુકલિતં સારઘાજ્યેન યુક્તમ્ ।
લીઢં પ્રાતઃ ક્ષપયતિતરાં યક્ષ્મપાણ્ડૂદરાર્શઃ કાસં શ્વાસં નયનજરુજઃ પિત્તરોગાનશેષાન્

{ચોપ્પેર્:: સુબ્ત્ય્પેસ્}
મ્લેચ્છં નેપાલકં ચેતિ તયોર્નેપાલમુત્તમમ્ ।
નેપાલાદન્યખન્યુત્થં મ્લેચ્છમિત્યભિધીયતે

{મ્લેચ્છતામ્ર:: ફ્ય્સ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
સિતકૃષ્ણારુણચ્છાયં વામિ ભેદિ કઠોરકમ્ ।
ક્ષાલિતં ચ પુનઃ કૃષ્ણમેતન્મ્લેચ્છકતામ્રકમ્

{નેપાલતામ્ર:: ફ્ય્સ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
સુસ્નિગ્ધં મૃદુલં શોણં ઘનાઘાતક્ષમં ગુરુ ।
નિર્વિકારં ગુણૈઃ શ્રેષ્ઠં તામ્રં નેપાલમુચ્યતે

{ચોપ્પેર્:: પરીક્ષા:: બદ્ qઉઅલિત્ય્}
પાણ્ડુરં કૃષ્ણશોણં ચ લઘુસ્ફુટનસંયુતમ્ ।
રૂક્ષાઙ્ગં સદલં તામ્રં નેષ્યતે રસકર્મણિ

{ચોપ્પેર્:: અશુદ્ધ:: દોષ}
ઉત્ક્લેદમોહભ્રમદાહભેદાસ્તામ્રસ્ય દોષાઃ ખલુ દુર્ધરાસ્તે ।
વિશોધનાત્ તદ્ વિગતસ્વદોષં સુધામયં સ્યાદ્રસવીર્યપાકે

{ચોપ્પેર્:: શોધન}
તામ્રં ક્ષારામ્લસંયુક્તં દ્રાવિતં દત્તગૈરિકમ્ ।
નિક્ષિપ્તં મહિષીતક્રે છગણે સપ્તવારકમ્

પઞ્ચદોષવિનિર્મુક્તં ભસ્મયોગ્યં ચ જાયતે ।
{તામ્રશોધનમ્}
તામ્રનિર્દલપત્રાણિ વિલિપ્તાનિ તુ સિન્ધુના

ધ્માત્વા સૌવીરકે ક્ષેપાદ્ વિશુધ્યન્ત્યષ્ટવારતઃ ।
{ચોપ્પેર્:: શોધન}
નિમ્બામ્બુપટુલિપ્તાનિ તાપિતાન્યષ્ટવારકમ્

વિશુધ્યન્ત્યર્કપત્રાણિ નિર્ગુણ્ડ્યા રસમજ્જનાત્ ।
{ચોપ્પેર્:: શોધન}
તાલપત્રસમાભાનિ તામ્રપત્રાણિ કારયેત્

નિષ્ક્વાથ્ય કાઞ્જિકે યામં ભસ્મના પરિશોધ્ય ચ ।
યામં ક્ષીરેણ નિષ્ક્વાથ્ય તત્રૈવ સ્થાપયેદ્દિનમ્

દિનૈકં લવણોપેતં તિન્તિડીફલકર્દમે ।
જમ્બીરનીરનિષ્પિષ્ટપટુના પરિવેષ્ટ્ય ચ

ધ્માત્વાજામૂત્રમધ્યે તુ સકૃદેવ નિમજ્જયેત્ ।
તામ્રસ્યાર્ધં સસિન્ધૂત્થૈઃ પક્વનિમ્બુકવારિભિઃ

લિપ્ત્વા ધ્માત્વા ક્ષિપેત્તક્રે મહિષીછગણાન્વિતે ।
તત્તામ્રં તુલ્યભાગેન હેમમાક્ષિકસંયુતમ્

ધમેદ્ અતિદૃઢાઙ્ગારૈશ્ ચૈકવારમતઃ પરમ્ ।
વિના તાપ્યૈસ્ત્રિવારં ચ ચક્રિકાં કલ્પયેત્તતઃ

તતસ્ત્રિકટુકક્વાથે ત્રિદિનં સ્થાપયેત્તતઃ ।
ઉત્ક્વાથ્ય ભસ્મના મૃજ્ય જલૈઃ પ્રક્ષાલ્ય સારઘૈઃ

વિલિપ્ય સારઘોપેતસિતયા ચ ત્રિવારકમ્ ।
પુટેદ્ વનોત્પલૈસ્તામ્રં ભવેત્ સ્વર્ણસમં ગુણૈઃ

કુમારીપત્રમધ્યે તુ શુલ્બપત્રં નિવેશિતમ્ ।
પુટિતં દોષનિર્મુક્તં પાણ્ડુરં ચ પ્રજાયતે

ઇત્થં વિશોધિતં તામ્રં સર્વદોષવિવર્જિતમ્ ।
ભવેદ્રસાયને યોગ્યં દેહલોહકરં પરમ્

ઇમાં શુદ્ધિં વિજાનાતિ શિવો વા નન્દિકેશ્વરઃ ।
સર્વલોકાશ્રયઃ શ્રીમાન્ સોમદેવો ન ચાપરઃ

{ચોપ્પેર્:: મારણ}
બલિના નિહતં તામ્રં સપ્તવારં સમુત્થિતમ્ ।
સર્વદોષવિનિર્મુક્તં ભવેદમૃતસન્નિભમ્

વિલિપ્ય લકુચદ્રાવપિષ્ટગન્ધાશ્મપઙ્કતઃ ।
તામ્રપત્રાણિ સંસ્થાપ્ય સ્થાલીમધ્યે નિરુધ્ય ચ

યામમાત્રં પચેત્ સમ્યક્ મૃતાન્યાકૃષ્ય ચૂર્ણયેત્ ।
{ચોપ્પેર્:: મૃત:: મેદિચ્. ઉસે}
તદ્ભસ્મ વલ્લમાત્રં હિ તામ્બૂલીદલવેષ્ટિતમ્

ભક્ષિતં વામયિત્વાથ રેચયિત્વા દ્વિયામતઃ ।
જ્વરં વિનાશયેન્ન્ઃણાં શૂલાધ્માનસમન્વિતમ્

વિષં ગરં ચ વેગેન વામયત્યેવ નિશ્ચિતમ્ ।
પથ્યમત્ર પ્રદાતવ્યં ગોતક્રં ભક્તસંયુતમ્

અતિરેકે ઽતિવાન્તૌ ચ સન્તાપે ચાતિમાત્રકે ।
તત્તદૌચિત્યયોગેન કુર્યાચ્છીતાં પ્રતિક્રિયામ્

અતિવાન્તૌ ભજેદ્ભૃષ્ટમિક્ષુખણ્ડં તુ શીતલમ્ ।
યદ્વા બિલ્વભવં ક્વાથં સિતયા સહ પાયયેત્

બર્બૂરત્વગ્રસઃ પેયો વિરેકે તક્રસંયુતમ્ ।
{ચોપ્પેર્:: મારણ}
શુલ્બતુલ્યેન સૂતેન બલિના તત્સમેન ચ

તદર્ધાંશેન તાલેન શિલયા ચ તદર્ધયા ।
વિધાય કજ્જલીં શ્લક્ષ્ણાં ભિન્નકજ્જલસન્નિભામ્

યન્ત્રાધ્યાયવિનિર્દિષ્ટગર્ભયન્ત્રોદરાન્તરે ।
કજ્જલીં તામ્રપત્રાણિ પર્યાયેણ વિનિક્ષિપેત્ ।
પ્રપચેદ્યામપર્યન્તં સ્વાઙ્ગશીતં પ્રચૂર્ણયેત્

{ચોપ્પેર્:: મૃત:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
તામ્રં તિક્તકષાયકં ચ મધુરં પાકે ચ વીર્યોષ્ણકં સામ્લં પિત્તકફાપહં જઠરરુક્કુષ્ઠામજૂર્ત્ત્યન્તકૃત્ ।
ઊર્ધ્વાધઃ પરિશોધનં વિષયકૃત્સ્થૌલ્યાપહં ક્ષુત્કરં દુર્નામક્ષયપાણ્ડુરોગશમનં નેત્ર્યં પરં લેખનમ્

તત્તદ્રોગહરાનુપાનસહિતં તામ્રં દ્વિવલ્લોન્મિતં સંલીઢં પરિણામશૂલમુદરં શૂલં ચ પાણ્ડું જ્વરમ્ ।
ગુલ્મપ્લીહયકૃત્ક્ષયાગ્નિસદનં મેહં ચ મૂલામયં દુષ્ટાં ચ ગ્રહણીં હરેદ્ ધ્રુવમિદં તત્સોમનાથાભિધમ્

એતત્તામ્રસમં નાન્યન્મધુરં દોષવર્જિતમ્ ।
નાન્યન્નિઃશેષદોષઘ્નં વૃષ્યં સ્વસ્થોચિતં ન્ઃણામ્

{ચોપ્પેર્:: મારણ}
બલિના પલમાત્રેણ તદ્દ્રવ્યે રજસંમિતૈઃ ।
વિષતિન્દ્વગ્નિશમ્યાકવત્સનાભપટૂત્તમૈઃ

કલિહારિશિલાવ્યોષતાલપૂગકરઞ્જકૈઃ ।
કૃત્વા ચૂર્ણં હિ જમ્બીરદ્રવેણાતિદ્રવીકૃતમ્

તત્સર્વં ખલ્વકે ભાણ્ડે વિનિક્ષિપ્ય તતઃ પરમ્ ।
કૃતકણ્ટકવેધ્યાનિ પલતામ્રદલાન્યથ ।
લિપ્તપાદાંશસૂતાનિ તસ્મિન્ કલ્કે નિગૂહયેત્

એતત્ સર્વગુણાઢ્યતાપ્રભવિતં શ્રીસોમદેવોદિતં ગુઞ્જાયુગ્મમિતં કણાજ્યસહિતં સંસેવિતં હન્તિ વૈ ।
ગુલ્મપ્લીહયકૃદ્વિબન્ધજઠરં શૂલાગ્નિમાન્દ્યામયં વાતશ્લેષ્મસશોષપાણ્ડુનિવહં જૂર્ત્ત્યામયં ભક્ષિતમ્

પથ્યં રોગોચિતં દેયં રસમમ્લં વિવર્જયેત્ ।
એતત્સાત્મ્યીકૃતં યેન તેન મૃત્યુર્ વિનિર્જિતઃ

{ઇરોન્:: સુબ્ત્ય્પેસ્}
મુણ્ડં તીક્ષ્ણં ચ કાન્તં ચ ત્રિઃપ્રકારમયઃ સ્મૃતમ્ ।
{મુણ્ડ:: સુબ્ત્ય્પેસ્}
મૃદુ કુણ્ઠં કડારં ચ ત્રિવિધં મુણ્ડમુચ્યતે

{મૃદુ:: ફ્ય્સ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
દ્રુતદ્રાવમ્ અવિસ્ફોટં ચિક્કણં મૃદુલં શુભમ્ ।
{કુણ્ઠ:: ફ્ય્સ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
હતં યત્પ્રસરેદ્દુઃખં તન્મુણ્ડં મધ્યમં સ્મૃતમ્ ।
{કડાર:: ફ્ય્સ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
યન્મુણ્ડં ભજ્યતે ભઙ્ગે કૃષ્ણં સ્યાત્તત્કડારકમ્

{મુણ્ડ:: મૃદુ:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
મુણ્ડં પરં મૃદુલકં કફવાતશૂલમૂલામમેહગદકામલપાણ્ડુહારિ ।
ગુલ્મામવાતજઠરાર્ત્તિહરં પ્રદીપિ શોફાપહં રુધિરકૃત્ ખલુ કોષ્ઠશોધિ

{તીક્ષ્ણલોહ:: સુબ્ત્ય્પેસ્}
ખરં સારં ચ હોન્નાલં તારાપટ્ટં ચ ભાજરમ્ ।
કાલલોહાભિધાનં ચ ષડ્વિધં તીક્ષ્ણમુચ્યતે

{ખરલોહ:: ફ્ય્સ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
પરુષં પોગરોન્મુક્તં ભઙ્ગે પારદસચ્છવિઃ ।
નમતે ભઙ્ગુરં યત્તત્ ખરલોહમ્ ઉદાહૃતમ્

{સાર:: ફ્ય્સ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
વેગભઙ્ગુરધારં યત્સારલોહં તદીરિતમ્ ।
યોગરાભાસકં પાણ્ડુ ભૂમિકં સારમીરિતમ્

{હોન્નાલ:: ફ્ય્સ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
કૃષ્ણપાણ્ડુવપુશ્ચઞ્ચુબીજતુલ્યોરુયોગરમ્ ।
છેદને ચાતિપરુષં હોન્નાલમ્ ઇતિ કથ્યતે

{ભાજર:: ફ્ય્સ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
યોગરૈર્ વજ્રસઙ્કાશૈઃ સૂક્ષ્મરેખૈશ્ચ સાન્દ્રકૈઃ ।
નિચિતં શ્યામલાઙ્ગં ચ ભાજરં તત્ પ્રકીર્તિતમ્

{કાલલોહ:: ફ્ય્સ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
નીલકૃષ્ણપ્રભં સાન્દ્રં મસૃણં ગુરુ ભાસુરમ્ ।
લોહાઘાતેઽપ્યભગ્નાત્મધારં કાલાયસં મતમ્

ખરલોહાત્ પરં સર્વમેકૈકસ્માચ્છતોત્તરમ્

{ખરલોહ:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
રૂક્ષં સ્યાત્ ખરલોહકં સુમધુરં પાકે ચ વીર્યે હિમં તિક્તોષ્ણં કફપિત્તકુષ્ઠજઠરપ્લીહામપાણ્ડ્વર્તિનુત્ ।
સદ્યઃ શૂલયકૃદ્ગદક્ષયજરામેહામવાતાપહં દીપ્તં ચાતિરસાયનં બલકરં દુર્નામમેદોઽપહમ્

{કાન્તલોહ:: સુબ્ત્ય્પેસ્}
કાન્તલોહં ચતુર્ધોક્તં રોમકં ભ્રામકં તથા ।
ચુમ્બકં દ્રાવકં ચેતિ તેષુ શ્રેષ્ઠં પરં પરમ્

{રોમક:: ઓરિગિન્}
ખન્યમાનાદ્ યતઃ કાન્તપાષાણાન્નિઃસરન્તિ હિ ।
સતેજાંસિ હિ રોમાણિ કાન્તં તદ્રોમકં મતમ્

{ભ્રામક:: ઓરિગિન્}
ક્વાપિ ક્વાપિ ગિરિશ્રેષ્ઠે સુલભો ભ્રામકોપલઃ ।
તન્મુખે ક્ષેપણાલ્લોહં ચક્રવદ્ ભ્રમતિ ધ્રુવમ્

{ચુમ્બક:: ઓરિગિન્}
વિન્ધ્યાદ્રૌ ચુમ્બકાશ્માનશ્ચુમ્બન્ત્યાયસકીલકમ્ ।
ક્ષિપ્રં સમાહરત્યેવ યૂનાં ચિત્તમિવાઙ્ગના

{દ્રાવક:: ઓરિગિન્}
યત્સ્પૃષ્ટ્વા દ્રાવયેલ્લોહં સુવર્ણાદ્યમશેષતઃ ।
લભ્યતે તન્મહાદુઃખાત્તુષારધરપર્વતે

{કાન્તલોહ:: પરીક્ષા}
પાત્રે યસ્ય પ્રસરતિ જલે તૈલબિન્દુર્ન લિપ્તો હિઙ્ગુર્ગન્ધં વિસૃજતિ નિજં તિક્તતાં નિમ્બકલ્કઃ ।
પાચ્યં દુગ્ધં ભવતિ શિખરાકારકં નૈતિ ભૂમૌ કાન્તં લોહં તદિદમુદિતં લક્ષણોક્તં ન ચાન્યત્

{કાન્તલોહ:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
કાન્તાયો ઽતિરસાયનોત્તરતરં સ્વસ્થે ચિરાયુઃપ્રદં સ્નિગ્ધં મેહહરં ત્રિદોષશમનં શૂલામમૂલાપહમ્ ।
ગુલ્મપ્લીહયકૃત્ક્ષયામયહરં પાણ્ડૂદરવ્યાધિનુત્ તિક્તોષ્ણં હિમવીર્યકં કિમપરં યોગેન સર્વાર્તિનુત્

લક્ષોત્તરગુણં સર્વં લોહં સ્યાદ્ ઉત્તરોત્તરમ્ ।
કાન્તં કોટિગુણં તત્ર તદપ્યેવં ગુણોત્તરમ્

{ઇરોન્:: શોધન}
શશક્ષતજસંલિપ્તં ત્રિવારં પરિતાપિતમ્ ।
મુણ્ડાદિસકલં લોહં સર્વદોષાન્ વિમુઞ્ચતિ

{લોહશોધન (2)}
સામુદ્રલવણોપેતં તપ્તં નિર્વાપિતં ખલુ ।
ત્રિફલાક્વથિતે નૂનં ગિરિદોષમ્ અયસ્ત્યજેત્

{લોહશોધન (3)}
ચિઞ્ચાફલદલક્વાથાદયો દોષમુદસ્યતિ ।
{લોહશોધન (4)}
યદ્વા ફલત્રયોપેતં ગોમૂત્રે ક્વથિતં ક્ષણમ્

{ઇરોન્:: મારણ:: વારિતર}
રેતિતં ઘૃતસંસિક્તં ક્ષિપ્ત્વાયઃ ખર્પરે પચેત્ ।
ચાલયન્ લોહદણ્ડેન યાવત્ ક્ષિપ્તં તૃણં દહેત્

પિષ્ટ્વા પિષ્ટ્વા પચેદેવં પઞ્ચવારમતઃ પરમ્ ।
ધાત્રીપત્રરસૈર્યદ્વા ત્રિફલાક્વથિતોદકૈઃ

પુટેલ્લોહં ચતુર્વારં ભવેદ્વારિતરં ખલુ ।
{તીક્ષ્ણલોહ:: મારણ}
તીક્ષ્ણલોહસ્ય પત્રાણિ નિર્દલાનિ દૃઢાનલે

ધ્માત્વા ક્ષિપ્ત્વા જલે સદ્યઃ પાષાણોલૂખલોદરે ।
કણ્ડયેદતિનિર્ઘાતૈઃ સ્થૂલયા લોહપારયા

તન્મધ્યાત્ સ્થૂલખણ્ડાનિ રુદ્ધ્વા મલ્લદ્વયાન્તરે ।
ધ્માત્વા સિક્ત્વા જલૈઃ સમ્યક્ પૂર્વવત્ કણ્ડયેત્ ખલુ

તચ્ચૂર્ણં ગુડગન્ધાભ્યાં પુટેદ્ વિંશતિવારકમ્ ।
પુટે પુટે વિધાતવ્યં પેષણં દૃઢવત્તરમ્

એવં ભસ્મીકૃતં લોહં તત્તદ્રોગેષુ યોજયેત્ ।
{તીક્ષ્ણલોહ:: મારણ}
અથ પૂર્વોદિતં તીક્ષ્ણં વસુભલ્લકવાસયોઃ

પુટિતં પત્રતોયેન ત્રિંશદ્વારાણિ યત્નતઃ ।
શોણિતં જાયતે ભસ્મ કૃતસિન્દૂરવિભ્રમમ્

{લોહભસ્મ}
યદ્વા તીક્ષ્ણદલોદ્ભૂતં રજસ્ તત્ ત્રિફલાજલૈઃ ।
પિષ્ટ્વા દત્ત્વૌદનં કિંચિચ્ચક્રિકાં પ્રવિધાય ચ

શોષયિત્વાતિયત્નેન પ્રપચેત્ પઞ્ચભિઃ પુટૈઃ ।
રક્તવર્ણં હિ તદ્ભસ્મ યોજનીયં યથાયથમ્

{ઇરોન્:: મારણ:: નિરુત્થ}
મત્સ્યાક્ષીગન્ધવાહ્લીકૈર્ લકુચદ્રવપેષિતૈઃ ।
વિલિપ્ય સકલં લોહં મત્સ્યાક્ષીકલ્કગોપિતમ્

ભસ્ત્રાભ્યાં સુદૃઢં ધ્માત્વા ત્રિશૂલીનિર્ગમાવધિ ।
અથોદ્ધૃત્ય ક્ષિપેત્ક્વાથે ત્રિફલાગોજલાત્મકે

તસ્માદાહૃત્ય સંતાડ્ય મૃતમાદાય લોહકમ્ ।
પુનશ્ચ પૂર્વવદ્ ધ્માત્વા મારયેદખિલાયસમ્

કણ્ડયિત્વા તતો ગન્ધગુડત્રિફલયા સહ ।
પુટેદ્ વિંશતિવારેણ નિરુત્થં જાયતે ધ્રુવમ્

{લોહભસ્મ}
સમગન્ધમ્ અયશ્ચૂર્ણં કુમારીવારિમર્દિતમ્ ।
પુઞ્જીકૃતં કિયત્કાલં છાયાસ્થં મ્રિયતે હ્યયઃ

{ઇરોન્:: મૃત:: મેદિચ્. ઉસે}
એતત્સ્યાદપુનર્ભવં હિ ભસિતં લોહસ્ય દિવ્યામૃતં સમ્યક્ સિદ્ધરસાયનં ત્રિકટુકીવેલ્લાજ્યમધ્વન્વિતમ્ ।
હન્યાન્નિષ્કમિતં જરાં ચ મરણં વ્યાધીંશ્ચ સત્પુત્રદં દિષ્ટં શ્રીગિરિશેન કાલયવનોદ્ભૂત્યૈ પુરા તત્પિતુઃ

એતત્સંસેવમાનાનાં ન ભવન્ત્યામયોચ્ચયાઃ ।
જાયતે ચ સુતઃ શ્રીમાન્ ધીધૈર્ય્યબલસંયુતઃ

{કાલલોહ, કાન્તલોહ:: હિઘ્ qઉઅલિત્ય્ ઓf ભસ્મન્}
કાલલોહેન કાન્તેન ભસ્મૈતત્પરિકલ્પયેત્ ।
અન્યલોહકૃતં ભસ્મ નૈતાદૃશગુણાત્મકમ્

{ઇરોન્:: મારણ}
મત્સ્યાક્ષીક્ષીરગન્ધાશ્મપિષ્ટં વેતિ તદાયસમ્ ।
વિંશતિઃ પુટિતં વારાન્નિરુત્થં ભસ્મ જાયતે

{ઇરોન્:: મૃત:: મેદિચ્. ઉસે}
તદષ્ટપલિકં ભસ્મ મૂત્રૈર્ અષ્ટગુણૈર્ ગવામ્ ।
પચેલ્લોહમયે પાત્રે લોહદર્વ્યા વિઘટ્ટયેત્

ઇત્થં સિદ્ધમિદં લોહં વલ્લદ્વિતયસંમિતમ્ ।
નિહન્તિ સકલાન્રોગાંસ્તત્તદ્દોષસમુદ્ભવાન્

ક્ષયં પાણ્ડુગદં ગુલ્મં શૂલં મૂલામયં તથા ।
મેહં મેદોઽગ્નિમાન્દ્યં ચ યકૃત્પ્લીહં ચ કામલામ્

શ્વાસં કાસં ચ કુષ્ઠં ચ જ્વરં શૂલાન્વિતં તથા

{કાન્તલોહ:: મેદિચ્. ઉસે}
કાન્તં તુલ્યાભ્રસત્ત્વં ચરણપરિમિતં હેમ તત્તુલ્યમર્કં વૈક્રાન્તં તાપ્યરૂપ્યં ક્રિમિરિપુકટુકૈસ્ તુલ્યભાગૈઃ સમેતમ્ ।
લીઢં દેવદ્રુતૈલૈઃ પ્રવિતરતિ નૃણાં દેહસિદ્ધિં સમૃદ્ધાં પથ્યં પૂર્વોક્તવત્ તદ્ધરતિ ચ સકલં રોગપૂગં જવેન

તદેતત્સર્વરોગઘ્નં રમ્યં કાન્તરસાયનમ્ ।
બલ્યં વૃષ્યં સુપુત્રીયં મઙ્ગલ્યં દીપનં પરમ્

{ઇરોન્:: મારણ}
પલાર્ધં રેતિતં લોહં બાલબિલ્વફલામ્બુના ।
પિષ્ટ્વા પિષ્ટ્વા પચેત્ક્ષિપ્રં ભસ્મસાજ્જાયતે ખલુ

તથા લિઙ્ગીફલામ્ભોભિર્ ધાત્રીફલરસેન ચ ।
પૂર્વવન્મારયેલ્લોહં જાયતે ગુણવત્તરમ્

{ઇરોન્:: મૃત:: મેદિચ્. ઉસે}
પુનર્ભૂસિન્ધ્વપામાર્ગવજ્રિણીતિન્તિડીત્વચામ્ ।
ક્ષારૈઃ સર્વાયસાં ભસ્મ સેવિતં શાણમાત્રતઃ

ક્વાથં ત્રિફલાસંયુક્તં પ્રતિમાસં પિબેન્નરઃ ।
{મણ્ડૂર}
લોહકિટ્ટવિશુદ્ધ્યર્થં જાયતે ચાન્યથાશ્મરી

અવિશોધિતલોહાનાં વિષવદ્વમનં મતમ્ ।
નન્દિના તુ વિશુદ્ધ્યર્થં લોહં પ્રોક્તં સુધાસમમ્

{ઇરોન્ (?):: મેદિચ્. ઉસે}
રાત્રૌ કાન્તશરાવકે સ્થિતવરામિત્રાજલૈઃ સ્વાદુભિઃ પ્રાતર્મુષ્ટિમિતં ખલુ પ્રતિદિનં ષણ્માસમ્ આસેવિતમ્ ।
હન્યાત્પિત્તકફામયાન્ બહુવિધાન્કુષ્ઠપ્રમેહાંસ્તથા પાણ્ડું યક્ષ્મગદં ચ કામલગદં મૂલામયં વાતજાન્

{ઇરોન્:: અશુદ્ધ:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
અશોધિતાયઃ સપુનર્ભવં તદ્ગુણં પ્રદર્શ્યાલ્પમથ પ્રકુર્યાત્ ।
આમાગ્નિમાન્દ્યારુચિગુલ્મશોફવિડ્ભેદમ્ આલસ્યમ્ ઉરોવિબન્ધમ્

{તિન્:: સુબ્ત્ય્પેસ્}
ખુરકં મિશ્રકં ચેતિ દ્વિવિધં વઙ્ગમુચ્યતે ।
ખુરં તત્ર ગુણૈઃ શ્રેષ્ઠં મિશ્રકં ન હિતં મતમ્

{ખુરક:: ફ્ય્સ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
ધવલં ચ મૃદુ સ્નિગ્ધં દ્રુતદ્રાવં સગૌરવમ્ ।
{મિશ્રક:: ફ્ય્સ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
નિઃશબ્દં ખુરવઙ્ગં સ્યાન્ મિશ્રકં શ્યામશુભ્રકમ્

{તિન્:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
વઙ્ગં તિક્તોષ્ણકં રૂક્ષમીષદ્વાતપ્રકોપણમ્ ।
મેદઃશ્લેષ્મામયઘ્નં ચ ક્રિમિઘ્નં મેહનાશનમ્

{ખુર:: શોધન}
દ્રાવયિત્વા નિશાયુક્તે ક્ષિપ્તં નિર્ગુણ્ડિકારસે ।
વિશુધ્યતિ ત્રિવારેણ ખુરવઙ્ગં ન સંશયઃ

{મિશ્રક:: શોધન}
અમ્લતક્રવિનિષ્પિષ્ટવર્ષાભૂવિષસિન્ધુભિઃ ।
કટ્વલાબુગતં વઙ્ગં દ્વિતીયં પરિશુધ્યતિ

{વઙ્ગમારણમ્}
સતાલેનાર્કદુગ્ધેન લિપ્ત્વા વઙ્ગદલાન્યથ ।
બોધિચિઞ્ચાત્વચાં ક્ષારૈર્દદ્યાલ્લઘુપુટાનિ ચ

મર્દયિત્વા ચરેદ્ભસ્મ તદ્રસાદિષુ શસ્યતે ।
{વઙ્ગમારણમ્ (2)}
પ્રદ્રાવ્ય ખર્પરે વઙ્ગં ષોડશાંશં રસં ક્ષિપેત્

સ્વલ્પસ્વલ્પાલકં દત્ત્વા ભારદ્વાજસ્ય કાષ્ઠતઃ ।
મર્દયિત્વા ચરેદ્ભસ્મ તદ્રસાદિષુ કીર્તિતમ્

{તિન્:: મૃત:: મેદિચ્. ઉસે}
વઙ્ગભસ્મસમં કાન્તં વ્યોમભસ્મ ચ તત્સમમ્ ।
મર્દયેત્કન્યકામ્ભોભિર્ નિમ્બપત્રરસૈર્ અપિ

ભૂપાલાવર્તભસ્માથ વિનિક્ષિપ્ય સમાંશકમ્ ।
ગોમૂત્રકશિલાધાતુજલૈઃ સમ્યગ્વિમર્દયેત્

તતો ગુગ્ગુલુતોયેન મર્દયિત્વા દિનાષ્ટકમ્ ।
વિશોષ્ય પરિચૂર્ણ્યાથ સમભાગેન યોજયેત્

ભૃષ્ટબર્બૂરનિર્યાસૈર્ વાકુચીબીજચૂર્ણકૈઃ ।
તતઃ ક્ષિપેત્કરણ્ડાન્તર્વિધાય પટગાલિતમ્

ગોતક્રપિષ્ટરજનીસારેણ સહ પાયયેત્ ।
ચતુર્ભિર્વલ્લકૈસ્તુલ્યં રમ્યં વઙ્ગરસાયનમ્

નિશ્ચિતં તેન નશ્યન્તિ મેહા વિંશતિભેદકાઃ ।
શાલયો મુદ્ગસૂપં ચ નવનીતં તિલોદ્ભવમ્ ।
પટોલં તિક્તતુણ્ડીરં તક્રં પથ્યં પ્રશસ્યતે

{લેઅદ્:: શુદ્ધ:: પરીક્ષા}
દ્રુતદ્રાવં મહાભારં છેદે કૃષ્ણં સમુજ્જ્વલમ્ ।
પૂતિગન્ધં બહિઃકૃષ્ણં શુદ્ધં સીસમતોઽન્યથા

{લેઅદ્:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
અત્યુષ્ણં સીસકં સ્નિગ્ધં તિક્તં વાતાપહમ્ ।
પ્રમેહતોયદોષઘ્નં દીપનં ચામવાતનુત્

{સીષશોધન}
સિન્દુવારજટાક્વાથે હરિદ્રાચૂર્ણકં ક્ષિપેત્ ।
દ્રુતં નાગં ચ નિર્ગુણ્ડ્યાસ્ત્રિવારં નિક્ષિપેદ્રસે

નાગઃ શુદ્ધો ભવેદેવં મૂર્ચ્છાસ્ફોટાદિ નાચરેત્ ।
{ભ્રાષ્ટ્રયન્ત્ર}
તિર્યગાકારચુલ્લ્યાં તુ તિર્યગ્વક્ત્રં ઘટં ક્ષિપેત્ ।
તં ચ વક્ત્રં વિના સર્વં ગોપયેદ્યત્નતો મૃદા ।
ભ્રાષ્ટ્રયન્ત્રાભિધં ચૈતન્નાગમારણમ્ ઉત્તમમ્

{સીસમારણમ્}
ભ્રાષ્ટ્રયન્ત્રાભિધે તસ્મિન્યન્ત્રે સીસં વિનિક્ષિપેત્ ।
પલવિંશતિકં નાગમધસ્તીવ્રાનલં ક્ષિપેત્

દ્રુતે નાગે ક્ષિપેત્સૂતં શુદ્ધં કર્ષમિતં શુભમ્ ।
વિઘટ્ટ્ય નિક્ષિપેત્ ક્ષારમેકૈકં હિ પલં પલમ્

અર્જુનાખ્યસ્ય વૃક્ષસ્ય મહારાજગિરેરપિ ।
દાડિમસ્ય મયૂરસ્ય ક્ષિપ્ત્વા ક્ષારં પૃથક્ પૃથક્

એવં વિંશતિરાત્રાણિ પચેત્તીવ્રેણ વહ્નિના ।
વિઘટ્ટયન્ દૃઢં દોર્ભ્યાં દર્વ્યા ચાથ પ્રયત્નતઃ

રક્તં તજ્જાયતે ભસ્મ કપોતચ્છાયમેવ ચ ।
નાગં દોષવિનિર્મુક્તં જાયતે તુ રસાયનમ્

{લેઅદ્:: મારણ:: નિરુત્થ (?)}
હતમુત્થાપિતં સીસં દશવારેણ સિધ્યતિ ।
તન્મૃતં સીસકં સર્વદોષમુક્તં રસાયનમ્

{લેઅદ્:: મૃત:: મેદિચ્. ઉસે}
એવં નાગોદ્ભવં ભસ્મ તાપ્યભસ્માર્ધભાગિકમ્ ।
પાદં પાદં ક્ષિપેદ્ભસ્મ શુલ્બસ્ય રજતસ્ય ચ

કાન્તાભ્રસત્ત્વયોશ્ ચાપિ સ્ફટિકસ્ય પૃથક્ પૃથક્ ।
સર્વમેકત્ર સંચૂર્ણ્ય પુટેત્ ત્રિફલવારિણા

ત્રિંશદ્વનગિરિણ્ડૈશ્ચ ત્રિંશદ્વારં વિચૂર્ણ્ય તત્ ।
વ્યોષવેલ્લકચૂર્ણૈશ્ચ સમાંશૈઃ સહ યોજયેત્

મધ્વાજ્યસહિતં હન્તિ પ્રલીઢં વલ્લમાત્રયા ।
અશીતિં વાતજાન્ રોગાન્ ધનુર્વાતાન્ વિશેષતઃ

કફરોગાનશેષાંશ્ચ મૂત્રરોગાંશ્ચ સર્વશઃ ।
શ્વાસં કાસં ક્ષયં પાણ્ડું શ્વયથું શીતકં જ્વરમ્

ગ્રહણીમામદોષં ચ વહ્નિમાન્દ્યં ચ દુર્જયમ્ ।
સર્વાન્ ગુદજદોષાંશ્ચ તત્તદ્રોગાનુપાનતઃ

{પિત્તલ}
રીતિકા કાકતુણ્ડીતિ દ્વિવિધં પિત્તલં ભવેત્ ।
{રીતિકા:: પરીક્ષા}
સંતપ્તા કાઞ્જિકે ક્ષિપ્તા તામ્રાભા રીતિકા મતા ।
{રાજરીતિ:: પરીક્ષા}
એવં પ્રજાયતે કૃષ્ણા કાકતુણ્ડીતિ સા મતા

{રીતિકા:: પરીક્ષા:: ગોઓદ્ qઉઅલિત્ય્}
ગુર્વી મૃદ્વી ચ પીતાભા સારાઙ્ગી તાડનક્ષમા ।
સુસ્નિગ્ધા મસૃણાઙ્ગી ચ રીતિકા તાદૃશી શુભા

{રીતિકા:: પરીક્ષા:: બદ્ qઉઅલિત્ય્}
પાણ્ડુરાભા ખરા રૂક્ષા બર્બરા ઘટ્ટનાક્ષમા ।
પૂતિગન્ધા તથા લઘ્વી રીતિર્નેષ્ટા રસાદિષુ

{રીતિકા:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
રીતિસ્તિક્તરસા રૂક્ષા જન્તુઘ્ની સાસ્રપિત્તનુત્ ।
ક્રિમિકુષ્ઠહરા યોગાત્ સોષ્ણવીર્યા ચ શીતલા

{રાજરીતિ:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
કાકતુણ્ડી ગતસ્નેહા તિક્તોષ્ણા કફપિત્તનુત્ ।
યકૃત્પ્લીહહરા શીતવીર્યા ચ પરિકીર્તિતા

{રીતિકા:: શોધન}
તપ્તા ક્ષિપ્તા ચ નિર્ગુણ્ડીરસે શ્યામારજોઽન્વિતે ।
પઞ્ચવારેણ સંશુદ્ધિં રીતિરાયાતિ નિશ્ચિતમ્

{રીતિમારણમ્}
નિમ્બૂરસશિલાગન્ધવેષ્ટિતા પુટિતાષ્ટધા ।
રીતિરાયાતિ ભસ્મત્વં તતો યોજ્યા યથાયથમ્

{રીતિકા:: પ્રોદુચ્તિઓન્ ઓf દ્રુતિ}
સુવર્ણરીતિકાચૂર્ણં ભક્ષિતં વિષ્ઠિતં પુનઃ ।
છાગેન કૃષ્ણવર્ણેન મત્તેન તરુણેન ચ

તલ્લિપ્તં ખર્પરે દગ્ધં દ્રુતિં મુઞ્ચતિ શોભનામ્ ।
ચતુર્દશલસદ્વર્ણસુવર્ણસદૃશચ્છવિઃ

દેહલોહકરી પ્રોક્તા યુક્તા રસરસાયને ।
{બ્રસ્સ્:: મૃત:: મેદિચ્. ઉસે}
મૃતારકૂટકં કાન્તં વ્યોમસત્ત્વં ચ મારિતમ્

ત્રયં સમાંશકં તુલ્યવ્યોષજન્તુઘ્નસંયુતમ્ ।
બ્રહ્મબીજાજમોદાગ્નિભલ્લાતતિલસંયુતમ્

સેવિતં નિષ્કમાત્રં હિ જન્તુઘ્નં કુષ્ઠનાશનમ્ ।
વિશેષાચ્છ્વેતકુષ્ઠઘ્નં દીપનં પાચનં હિતમ્

{બ્રોન્zએ:: પ્રોદુચ્તિઓન્}
અષ્ટભાગેન તામ્રેણ દ્વિભાગકુટિલેન ચ ।
વિદ્રુતેન ભવેત્ કાંસ્યં તત્ સૌરાષ્ટ્રભવં શુભમ્

{બ્રોન્zએ:: પરીક્ષા:: ગોઓદ્ qઉઅલિત્ય્}
તીક્ષ્ણશબ્દં મૃદુ સ્નિગ્ધમીષચ્છ્યામલશુભ્રકમ્ ।
નિર્મલં દાહરક્તં ચ ષોઢા કાંસ્યં પ્રશસ્યતે

{બ્રોન્zએ:: પરીક્ષા:: બદ્ qઉઅલિત્ય્}
યત્પીતં દહને તામ્રં ખરં રૂક્ષં ઘનાસહમ્ ।
મન્દનાદં ગતજ્યોતિઃ સપ્તધા કાંસ્યમુત્સૃજેત્

{બ્રોન્zએ:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
કાંસ્યં લઘુ ચ તિક્તોષ્ણં લેખનં દૃક્પ્રસાદનમ્ ।
ક્રિમિકોટિહરં વાતપિત્તઘ્નં ભાજને હિતમ્

{બ્રોન્zએ:: સુઇતબ્લે fઓર્ વેસ્સેલ્સ્}
ઘૃતમેકં વિના ચાન્યત્સર્વં કાંસ્યગતં નૃણામ્ ।
ભુક્તમ્ આરોગ્યસુખદં હિતં સાત્મ્યકરં તથા

{કાંસ્યશોધનમ્}
તપ્તં કાંસ્યં ગવાં મૂત્રે વાપિતં પરિશુધ્યતિ ।
{બ્રોન્zએ:: મારણ:: નિરુત્થ}
મ્રિયતે ગન્ધતાલાભ્યાં નિરુત્થં પઞ્ચભિઃ પુટૈઃ

{વર્તલોહ:: પ્રોદુચ્તિઓન્}
કાંસ્યાર્કરીતિલોહાહિજાતં તદ્વર્ત્તલોહકમ્ ।
તદેવ પઞ્ચલોહાખ્યં લોહવિદ્ભિરુદાહૃતમ્

{વર્તલોહ:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
હિમામ્લકટુકં રૂક્ષં કફપિત્તવિનાશનમ્ ।
રુચ્યં ત્વચ્યં ક્રિમિઘ્નં ચ નેત્ર્યં મલવિશોધનમ્

{વર્તલોહ:: વેસ્સેલ્સ્ મદે ઓf ~}
તદ્ભાણ્ડસાધિતં સર્વમ્ અન્નવ્યઞ્જનસૂપકમ્ ।
અમ્લેન વર્જિતં ચાપિ દીપનં પાચનં શુભમ્

{વર્તલોહશોધનમ્}
દ્રુતમશ્વજલે ક્ષિપ્તં વર્ત્તલોહં વિશુધ્યતિ ।
{વર્તલોહમારણમ્}
મ્રિયતે ગન્ધતાલાભ્યાં પુટિતં વર્ત્તલોહકમ્

તેષુ તેષ્વિહ યોગેષુ યોજનીયં યથાવિધિ ।
જાતિમદ્ભિર્વિશુદ્ધૈશ્ચ વિધિના પરિસાધિતૈઃ ।
રસોપરસલોહાદ્યૈઃ સૂતઃ સિધ્યતિ નાન્યથા

{??}
રત્નાનિ લોહાનિ વરાટશુક્તિપાષાણજાતં ખુરશૃઙ્ગશલ્યમ્ ।
મહારસાદ્યેષુ કઠોરદેહં ભસ્મીકૃતં તત્ખલુ સૂતયોગ્યમ્

{ભૂનાગ:: સત્ત્વ:: ઉસેદ્ fઓર્ દ્રાવણ}
વજ્રાણાં દ્રાવણાર્થાય સત્ત્વં ભૂનાગજં બ્રુવે ।
સદેવ પરમં તેજઃ સૂતરાજેન્દ્રવજ્રયોઃ

{ભૂનાગ:: સત્ત્વ:: પાતન}
ધૌતં ભૂનાગસમ્ભૂતં મર્દયેદ્ ભૃઙ્ગજૈ રસૈઃ ।
નિમ્બુદ્રવૈશ્ચ નિર્ગુણ્ડ્યાઃ સ્વરસૈસ્ત્રિદિનં પૃથક્

તદ્ દ્રાવણગણોપેતં સંમર્દ્ય વટકીકૃતમ્ ।
નિરુધ્ય દૃઢમૂષાયાં દ્વિદણ્ડં પ્રધમેદ્ દૃઢમ્

સ્વતઃ શીતં સમાહૃત્ય પટ્ટકે વિનિવેશ્ય યત્ ।
રવકાન્ રાજિકાતુલ્યાન્ રેણૂનપિ ભરાન્વિતાન્

દ્વાદશાંશાર્કસંયુક્તાન્ ધમિત્વા રવકાંશ્ચરેત્ ।
વજ્રાદિદ્રાવણં તેન પ્રકુર્વીત યથેપ્સિતમ્

ખરસત્ત્વમિદં પ્રોક્તં રસાયનમનુત્તમમ્ ।
દ્વિત્રિમૂષાસુ ચૈકસ્યાં સત્ત્વં ભવતિ નિશ્ચિતમ્

{ભૂનાગ:: સત્ત્વ:: પાતન}
સુવર્ણરૂપ્યતામ્રાયઃકાન્તસમ્ભૂતભૂમિજાન્ ।
ભુજઙ્ગમાન્ ઉપાદાય ચતુઃપ્રસ્થસમન્વિતાન્

પ્રક્ષાલ્ય રજનીતોયૈઃ શીતલૈશ્ચ જલૈરપિ ।
ઉપોષિતં મયૂરં વા શૂરં વા ચરણાયુધમ્

ક્રમેણ ચારયિત્વાથ તદ્વિષ્ઠાં સમુપાહરેત્ ।
ક્ષારામ્લૈઃ સહ સંપેષ્ય વિશોષ્ય ચ ખરાતપે

તતઃ ખર્પરકે ક્ષિપ્ત્વા ભર્જયિત્વા મષીં ચરેત્ ।
મષીં દ્રાવણવર્ગેણ સંયુક્તાં સંપ્રમર્દિતામ્

નિરુધ્ય કોષ્ઠિકામધ્યે પ્રધમેદ્ ઘટિકાદ્વયમ્ ।
શીતલીભૂતમૂષાયાઃ ખોટમુદ્ધૃત્ય પેષયેત્

પ્રક્ષાલ્ય રવકાનાશુ સમાદાય પ્રયત્નતઃ ।
સુવર્ણમાનવદ્ ધ્માત્વા રવં કૃત્વા નિયોજયેત્

{ભૂનાગ:: સત્ત્વ:: રિન્ગ્ ઓf ~}
ભૂનાગોદ્ભવસત્ત્વમ્ ઉત્તમતમં શ્રીસોમદેવોદિતં દત્તં પાદમિતં દ્વિશાણકનકે કુર્વીત તેનોર્મિકામ્ ।
તદ્ધૌતામ્બુવિલેપનં સ્થિરચરોદ્ભૂતં વિષં નેત્રરુક્ શૂલં મૂલગદં ચ કર્ણજરુજો હન્યાત્ પ્રસૂતિગ્રહમ્

{અઙ્કોલતૈલપાતનમ્ (1)}
કથ્યતેઽઙ્કોલતૈલં ચ રસભસ્માદિનિર્મિતૌ ।
પુણ્યશ્લોકમહામાત્યૈઃ શ્રીમદ્ભિર્દેવસૂનુભિઃ

પુરાણાઙ્કોલબીજાનાં પેષં કૃત્વા તુ દુર્ઘનમ્ ।
આઢકપ્રમિતં કુમ્ભે વિનિધાય નિરુધ્ય ચ

કુમ્ભસ્ય ચ તલચ્છિદ્રે શલાકામાયસીં ક્ષિપેત્ ।
સાર્ધહસ્તપ્રવિસ્તારે નિમ્ને ગર્તે સુગર્ત્તકે

તત્ર પ્રાદેશિકે ગર્ત્તે સીસપાત્રં નિધાય ચ ।
પટં ચ પરિબદ્ધ્વા તુ સન્ધિબન્ધં સમાચરેત્

લદ્દિભિઃ પૂરયેદ્ ગર્તં કણ્ઠાવધિ તતઃ પરમ્ ।
ષણ્માસાત્ સીસપાત્રસ્થં તત્તૈલં સમુપાહરેત્

{અઙ્કોલ:: ઓઇલ્:: (મેદિચ્.) ઉસે}
તેન તૈલેન સંક્લિન્નાઃ પાષાણા યે ભુવર્તિકાઃ ।
કૂપે પ્રક્ષાલિતાઃ ક્ષિપ્તા જ્વલન્તિ નિશિ તે ચિરમ્

તેન લિપ્તં તથૈવોક્તં બીજમુદ્ભવતિ ધ્રુવમ્ ।
વધ્યતે મ્રિયતે સૂતસ્તૈલેનાનેન નિશ્ચિતમ્

તત્તૈલે માસમાત્રં હિ સ્થિતા દાલિશ્ચણોદ્ભવા ।
ભક્ષિતાસ્યાચ્ચતુર્થાંશા ષષ્ટિવારં વિરેચયેત્

તક્રં ભક્તં તતઃ પથ્યં દાતવ્યં રેકશાન્તયે ।
પક્ષાન્તે દાલિકાર્ધેન પૂર્વવદ્રેચયેત્ ખલુ

તતો દાલી ત્રિપાદેન ચૂર્ણાર્ધેન તતઃ પરમ્ ।
પક્ષે પક્ષે વિરેકેણ સર્વં કુષ્ઠં વિનશ્યતિ

રેકસાધ્યગદાઃ સર્વે વિનશ્યન્તિ ન સંશયઃ ।
રેકસાધ્યગદાઃ સર્વે શ્વેતકુષ્ઠં વિશેષતઃ

{અઙ્કોલ:: ઓઇલ્:: મેદિચ્. ઉસે}
બિન્દુમાત્રેણ તૈલેન શુદ્ધો ગુઞ્જામિતો રસઃ ।
મર્દિતોઽહિલતાપત્રે પત્રેણ સહ ભક્ષિતઃ

તત્ક્ષણાદ્ એવ કુરુતે હ્યનલં દીપ્તમુદ્ધતમ્ ।
સંસેવિનં નરં ચાપિ વૃકસ્યેવાતિ ભોજિનમ્

અઙ્કોલતૈલમેતદ્ધિ દેહલોહવિધાયકમ્ ।
એતત્તૈલવિલેપેન શ્વેતકુષ્ઠં વિનશ્યતિ

એતદઙ્કોલકં તૈલં મહત્સત્ત્વમુદાહૃતમ્ ।
ઘૃતવજ્જાયતે સ્ત્યાનં તત્સર્વમિતિ કથ્યતે

{અઙ્કોલતૈલપાતનવિધિઃ (2)}
નિસ્ત્વચાઙ્કોલબીજાનિ કિંચિજ્જર્જરિતાનિ ચ ।
રુદ્ધ્વા વિદ્યાધરે યન્ત્રે દણ્ડાર્ધં પ્રપચેચ્છનૈઃ

ઊર્ધ્વસ્થાલીગતં તૈલં નાગવલ્લીદલે ક્ષિપેત્ ।
{અઙ્કોલ:: ઓઇલ્:: મેદિચ્. ઉસે}
તસ્મિન્ગુઞ્જામિતં સૂતં વિમર્દ્ય સદલં ગ્રસેત્

કુર્યાદ્ દીપનમ્ ઉદ્ધતં ગુરુતરદ્રવ્યાદિસંચૂર્ણનં હન્યાદષ્ટવિધં ચ ગુલ્મમ્ અરુચિં પ્લીહામયં સ્વામયમ્ ।
શ્વિત્રાદ્યં સકલં ચ કુષ્ઠમચિરાત્પાણ્ડ્વામયં ચ જ્વરં શૂલં મૂલગદં તથા શ્વયથુકં શ્વાસં ચ કાસં નૃણામ્

{અઙ્કોલતૈલપાતનવિધિઃ (3)}
નિરસ્થ્યઙ્કોલબીજાનિ સૂક્ષ્માણ્યુષ્ણેન વારિણા ।
ગોણ્યાં નિક્ષિપ્ય નિસ્ત્વઞ્ચિ વિધાય તદનન્તરમ્

ભાણ્ડસ્થિતે તતઃ ક્ષારે પ્રક્ષિપેત્સલિલે ખલુ ।
તિલપર્ણીજટાં ક્ષુણ્ણાં નિક્ષિપેત્તત્ર માત્રયા

દ્વિરાત્રમુષિતં તત્ર ભાજનેઽન્યે વિનિક્ષિપેત્ ।
શુષ્કે તુ નિર્ગતં તૈલં ક્ષિપેન્નાગકરણ્ડકે

ચણાનાં દાલયસ્તત્ર સ્થિતા માસત્રયં તતઃ ।
તત્રાદ્યે પાદમાત્રં હિ પ્રદદ્યાત્કુષ્ઠરોગિણે

તેનાશુ રેચિતસ્ત્રિંશદ્વારાણિ તદનન્તરમ્ ।
સસંભક્તં તથા પથ્યં દાતવ્યં શાકવર્જિતમ્

એવં વિરેચિતો નૂનં સતતં દશભિર્દિનૈઃ ।
સર્વકુષ્ઠૈર્ વિમુચ્યેત વારૈઃ ષટ્સપ્તભિઃ ખલુ

પૂર્વપ્રોક્તેન તૈલેન ગુણૈસ્તુલ્યં પ્રકીર્તિતમ્ ।
{અઙ્કોલતૈલપાતનવિધિઃ (4)}
મૂલાન્યુત્તરવારુણ્યા જર્જરીકૃત્ય કાઞ્જિકૈઃ

ક્ષિપેદઙ્કોલબીજાનાં પેષિકાં જર્જરીકૃતામ્ ।
તત્તૈલં ઘૃતવત્સ્ત્યાનં પરં ગ્રાહ્યં યથાવિધિ

{અઙ્કોલતૈલપાતનવિધિઃ (5)}
સમ્પિષ્યોત્તરવારુણ્યા પેટકાર્યા દલાન્યથ ।
કાઞ્જિકેન તતસ્તેન કલ્કેન પરિમર્દયેત્

રજશ્ચાઙ્કોલબીજાનાં તદ્બદ્ધ્વા વિરલામ્બરે ।
તદ્વિલમ્બ્યાતપે તીવ્રે તસ્યાધશ્ચષકં ન્યસેત્

તત્ર નિપતિતં તૈલમાદેયં શ્વિત્રનાશનમ્ ।
{અઙ્કોલતૈલપાતનવિધિઃ (6)}
અઙ્કોલબીજસમ્ભૂતં ચૂર્ણં સંમર્દ્ય કાઞ્જિકૈઃ

એકરાત્રોષિતં તત્તુ પિણ્ડીકૃત્ય તતઃ પરમ્ ।
સ્વેદયેત્ કન્દુકે યન્ત્રે ઘટિકાદ્વિતયં તતઃ

તાં ચ પિણ્ડીં દૃઢે વસ્ત્રે બદ્ધ્વા નિષ્પીડ્ય કાષ્ઠતઃ ।
અધઃ પાત્રસ્થિતં તૈલં સમાહૃત્ય નિયોજયેત્ ।
એવં કન્દુકયન્ત્રેણ સર્વતૈલાન્યુપાહરેત્