Rasendracūḍāmaṇi 3-5, 7-16 · Chapter 12
Rcūm, 12
{jewels}
māṇikyamuktāphalavidrumāṇi tārkṣyaṃ ca puṣpaṃ bhiduraṃ ca nīlam /
gomedakaṃ cātha vidūrakaṃ ca krameṇa ratnāni navagrahāṇām
grahānumaitryā kuruvindapuṣpapravālamuktāphalatārkṣyavajram /
nīlākhyagomedavidūrakaṃ ca krameṇa mudrādhṛtamiṣṭasiddhyai
rase rasāyane dāne dhāraṇe ca devatārcane /
sulakṣmāṇi sujātīni ratnānyuktāni siddhaye
{ruby:: subtypes}
māṇikyaṃ padmarāgākhyaṃ dvitīyaṃ nīlagandhi ca /
{ruby:: parīkṣā:: good quality}
śītaṃ kuśeśayacchāyaṃ svacchaṃ snigdhaṃ guru sphuṭam
vṛttāyattaṃ samagātraṃ māṇikyaṃ śreṣṭhamucyate /
{nīlagandhi:: parīkṣā}
nīlaṃ gaṅgāmbusambhūtaṃ nīlagarbhāruṇacchavi /
pūrvamāṇikyavacchreṣṭhaṃ māṇikyaṃ nīlagandhi tat
{ruby:: parīkṣā:: bad quality}
randhrakārkaśyamālinyaraukṣyavaiśadyasaṃyutam /
cipiṭaṃ laghu vakraṃ ca māṇikyaṃ duṣṭam aṣṭadhā
{ruby:: medic. properties}
māṇikyaṃ dīpanaṃ vṛṣyaṃ kaphavātakṣayārtihṛt /
bhūtavaitālapāpaghnaṃ karmajavyādhināśanam
{mauktika:: parīkṣā:: good quality}
hlādi śvetaṃ laghu snigdhaṃ raśmivannirmalaṃ mahat /
khyātaṃ toyaprabhaṃ vṛttaṃ mauktikaṃ navadhā śubham
{mauktika:: parīkṣā:: bad quality}
rūkṣāṅgaṃ nirjalaṃ śyāmaṃ tāmrābhaṃ lavaṇopamam /
ardhaśubhraṃ ca vikaṭaṃ granthilaṃ mauktikaṃ tyajet
{pearl:: medic. properties}
kaphapittakṣayadhvaṃsi kāsaśvāsāgnimāndyanut /
puṣṭidaṃ vṛṣyamāyuṣyaṃ dāhaghnaṃ mauktikaṃ matam
{coral:: parīkṣā:: good quality}
pakvabimbaphalacchāyaṃ vṛttāyattam avakrakam /
snigdham avraṇakaṃ sthūlaṃ pravālaṃ saptadhā matam
{coral:: parīkṣā:: bad quality}
pāṇḍuraṃ dhūsaraṃ rūkṣaṃ savraṇaṃ koṭarānvitam /
nirbhāraṃ śubhravarṇaṃ ca pravālaṃ neṣyate'ṣṭadhā
{coral:: medic. properties}
kṣayapittāsrakāsaghnaṃ dīpanaṃ pācanaṃ laghu /
viṣabhūtādiśamanaṃ vidrumaṃ netraroganut
{emerald:: parīkṣā:: good quality}
haridvarṇaṃ guru snigdhaṃ sphuradraśmicayaṃ śubham /
masṛṇaṃ bhāsuraṃ tārkṣyaṃ gātraṃ saptaguṇaṃ matam
{emerald:: parīkṣā:: bad quality}
kapiśaṃ karkaśaṃ nīlaṃ pāṇḍu kṛṣṇaṃ salāghavam /
cipiṭaṃ vikaṭaṃ kṛṣṇaṃ rūkṣaṃ tārkṣyaṃ na śasyate
{emerald:: medic. properties}
jvarachardiviṣaśvāsasannipātāgnimāndyanut /
durnāmapāṇḍuśophaghnaṃ tārkṣyamojovivardhanam
{puṣparāga:: parīkṣā:: good quality}
puṣparāgaṃ guru snigdhaṃ svacchaṃ sthūlaṃ samaṃ mṛdu /
karṇikāraprasūnābhaṃ masṛṇaṃ śubhamaṣṭadhā
{puṣparāga:: parīkṣā:: bad quality}
niṣprabhaṃ karkaśaṃ rūkṣaṃ pītaṃ śyāmaṃ natonnatam /
kapilaṃ kapiśaṃ pāṇḍu puṣparāgaṃ parityajet
{puṣparāga:: medic. properties}
puṣparāgaṃ viṣachardikaphavātāgnimāndyanut /
dāhakuṣṭhapraśamanaṃ dīpanaṃ laghu pācanam
{vajra:: subtypes:: gender}
vajraṃ ca trividhaṃ proktaṃ naro nārī napuṃsakam /
pūrvaṃ pūrvaṃ mahāśreṣṭhaṃ rasavīryavipākataḥ
{vajra:: puṃvajra}
aṣṭāsraṃ cāṣṭaphalakaṃ ṣaṭkoṇam atibhāsuram /
ambudendradhanurvāri naraṃ puṃvajramucyate
{strīvajra}
tadeva cipiṭākāraṃ strīvajraṃ varttulāyatam /
{napuṃsaka}
varttulaṃ kuṇṭhakoṇāgraṃ kiṃcidguru napuṃsakam
strīpuṃnapuṃsakaṃ vajraṃ yojyaṃ strīpuṃnapuṃsake /
vyatyāsānnaiva phaladaṃ puṃvajreṇa vinā kvacit
{vajra:: subtypes:: colour}
śvetādivarṇabhedena tadekaikaṃ caturvidham /
brahmakṣatriyaviṭśūdraṃ svasvavarṇaphalapradam
uttamottamavarṇaṃ hi nīcavarṇe phalapradam /
nyāyo'yaṃ bhairaveṇoktaṃ padārtheṣvakhileṣvapi
{vajra:: medic. properties}
āyuṣpradaṃ jhaṭiti sadguṇadaṃ ca vṛṣyaṃ doṣatrayapraśamanaṃ sakalāmayaghnam /
sūtendrabandhavadhasadguṇakṛt pradīpi mṛtyuṃ jayed amṛtopamayeva vajram
{jewels:: pañcadoṣa}
grāsastrāsaśca binduśca rekhā ca jalagarbhatā /
sarvaratneṣvamī pañca doṣāḥ sādhāraṇā matāḥ
kṣetratoyabhavā doṣā ratneṣu na laganti ca /
bhairavastu punaḥ prāha doṣo doṣe'sti sarvathā
{vajra:: śodhana}
kulatthakvāthake svinnaṃ kodravakvathitena vā /
ekayāmāvadhi svinnaṃ vajraṃ śudhyati niścitam
{vajra:: māraṇa}
vajraṃ matkuṇarakteṇa caturvāraṃ vibhāvitam /
sugandhamūṣikāmāṃsair vartitaiḥ pariveṣṭya ca
puṭet puṭairvarāhākhyaistriṃśadvāraṃ tataḥ param /
dhmātvā dhmātvā śataṃ vārān kulatthakvāthake kṣipet
anyairuktaṃ śataṃ vārān kartavyo'yaṃ vidhikramaḥ /
{vajra:: māraṇa:: vāritara}
kulatthakvāthasaṃyuktalakucadravapiṣṭayā
śilayā liptamūṣāyāṃ vajraṃ kṣiptvā nirudhya ca /
aṣṭavāraṃ puṭet samyagviśuṣkair vanakotpalaiḥ
śatavāraṃ tato dhmātvā nikṣiptaṃ śuddhapārade /
niścitaṃ mriyate vajraṃ bhasma vāritaraṃ bhavet
satyavāk somasenānīr etadvajrasya māraṇam /
dṛṣṭapratyayasaṃyuktamuktavān rasakautukī
{vajra:: māraṇa}
viliptaṃ matkuṇasyāsraiḥ saptavāraṃ viśoṣitam /
kāsamardarasāpūrṇalohapātre niveśitam
saptavāraṃ paridhmātaṃ vajrabhasma bhavet khalu /
brahmajyotirmunīndreṇa kramo'yaṃ parikīrtitaḥ
{vajra:: māraṇa}
nīlajyotirlatākande ghṛṣṭaṃ gharme viśoṣitam /
vajraṃ bhasmatvamāyāti karmavajjñānavahninā
{vajra:: māraṇa}
madanasya phalodbhūtarasena kṣoṇināgakaiḥ /
kṛtakalkena saṃlipya puṭed viṃśativārakam
tadvajraṃ cūrṇayitvātha kiṃciṭ ṭaṅkaṇasaṃyutam
kharabhūnāgasattvena viṃśenāvartayed dhruvam /
tulyasvarṇena taddhmātaṃ yojanīyaṃ rasādiṣu
triguṇena rasenaiva vimardya guṭikīkṛtam /
mukhe dhṛtaṃ karotyāśu caladantavibandhanam
{vajra:: mṛta:: medic. use}
triṃśadbhāgamitaṃ hi vajrabhasitaṃ svarṇaṃ kalābhāgikaṃ tāraṃ cāṣṭaguṇaṃ śivāmṛtavaraṃ rudrāṃśakaṃ cābhrakam /
pādāṃśaṃ khalu tāpyakaṃ vasuguṇaṃ vaikrāntakaṃ ṣaḍguṇaṃ bhāgo'pyuktarasādraso'yamuditaḥ ṣāḍguṇyasaṃsiddhaye
{sapphire:: subtpyes}
jalanīlendranīlaṃ ca śakranīlaṃ tayorvaram /
{jalanīla:: parīkṣā}
śvaityagarbhitanīlābhaṃ laghu tajjalanīlakam /
{indranīla:: parīkṣā}
kārṣṇyagarbhitanīlābhaṃ sabhāraṃ śakranīlakam
{sapphire:: parīkṣā:: good quality}
ekacchāyaṃ guru snigdhaṃ svacchaṃ piṇḍitavigraham /
mṛdu madhyollasajjyotiḥ saptadhā nīlamuttamam
{jalanīla:: parīkṣā}
komalaṃ vihitaṃ varṇaṃ nirbhāraṃ raktagandhi ca /
cipiṭābhaṃ sarūkṣaṃ ca jalanīlaṃ ca saptadhā
{sapphire:: medic. properties}
kāsaśvāsaharaṃ vṛṣyaṃ tridoṣaghnaṃ sudīpanam /
viṣamajvaradurnāmapāpaghnaṃ nīlamīritam
{gomeda:: nirukti}
gomedaḥsamarāgatvād gomedaṃ ratnamucyate /
{gomeda:: parīkṣā:: good quality}
susvacchagojalacchāyaṃ svacchaṃ snigdhaṃ samaṃ guru /
nirdalaṃ masṛṇaṃ dīptaṃ śastaṃ gomedamaṣṭadhā
{gomeda:: parīkṣā:: bad quality}
vicchāyaṃ laghu rūkṣāṅgaṃ cipiṭaṃ paṭalānvitam /
niṣprabhaṃ pītakācābhaṃ gomedaṃ na śubhāvaham
{gomeda:: medic. properties}
gomedaṃ kaphapittaghnaṃ kṣayapāṇḍukṣayaṃkaram /
dīpanaṃ pācanaṃ rucyaṃ tvacyaṃ buddhiprabodhanam
{vaiḍūrya:: parīkṣā:: good quality}
vaiḍūryaṃ śyāmaśubhrābhaṃ samaṃ svacchaṃ guru sphuṭam /
bhramacchubhrottarīyeṇa garbhitaṃ śubhamīritam
{vaiḍūrya:: parīkṣā:: bad quality}
śyāmaṃ toyasamacchāyaṃ cipiṭaṃ laghu karkaśam /
raktagarbhottarīyaṃ ca vaiḍūryaṃ naiva śasyate
{vaiḍūrya:: medic. properties}
vaiḍūryaṃ raktapittaghnaṃ prajñāyurbalavardhanam /
pittapradhānarogaghnaṃ dīpanaṃ malamocanam
{jewels:: śodhana}
śudhyatyamlena māṇikyaṃ jayantyā mauktikaṃ tathā /
vidrumaṃ kṣāravargeṇa tārkṣyaṃ godugdhatastathā
puṣparāgaṃ ca dhānyāmlaiḥ kulatthakvāthasaṃyutaiḥ /
taṇḍulīyajalairvajraṃ nīlaṃ nīlīrasena ca /
rocanābhiśca gomedaṃ vaiḍūryaṃ triphalājalaiḥ
{jewels:: māraṇa}
lakucadrāvasampiṣṭaiḥ śilāgandhakatālakaiḥ /
vajraṃ vinānyaratnāni mriyante'ṣṭapuṭaiḥ khalu
{jewels:: druti}
rāmaṭhaṃ pañcalavaṇaṃ kṣārāṇāṃ tritayaṃ tathā /
māṃsadrāvyamlavetaśca cūlikālavaṇaṃ tathā
sthalakumbhīphalaṃ pakvaṃ tathā jvālāmukhī śubhā /
dravantī ca rudantī ca payasyā citramūlakam
dugdhaṃ snuhyāstathārkasya sarvaṃ saṃmardyaṃ yatnataḥ /
golaṃ vidhāya tanmadhye prakṣipettadanantaram
guṇavantyeva ratnāni jātimanti śubhāni ca /
bhūrje taṃ golakaṃ kṛtvā sūtreṇāveṣṭya yatnataḥ
punarvastreṇa saṃveṣṭya dolāyantre nidhāya ca /
sarvāmlayuktasaṃdhānaparipūrṇaghaṭodare
ahorātratrayaṃ yāvatsvedayettīvravahninā /
tasmādāhṛtya saṃkṣālya ratnajāṃ drutimāharet
ratnatulyaprabhā laghvī dehalohakarī śubhā /
durmelā rasarājena naikatvaṃ yāti tena sā
rāmaṭhādikavargeṇa pramilati na saṃśayaḥ /
suprasanne mahādeve drutiḥ kasya na sidhyati
durlabhā vaiṣṇavī bhaktirdurlabhaṃ rasabandhanam /
durlabhātra drutirloke svalpabhāgyavatāṃ nṛṇām
sūryādigrahanigrahāpaharaṇaṃ dīrghāyurārogyadaṃ saubhāgyodayabhāgyavaśyavibhavotsāhapradaṃ dhairyakṛt /
duḥchāyāṃcaladhūlisaṅgatibhavālakṣmīharaṃ sarvadā ratnānāṃ paridhāraṇaṃ nigaditaṃ bhūtādinirṇāśanam
ratnānām guṇagrāmaṃ samagraṃ cāgraṇīḥ satām /
suratnamabravīt somo neti yadguṇitaṃ guṇī
varṇalakṣasaṃjātiyuktaṃ ratnaṃ phalapradam /
rase rasāyane dāne dhāraṇe cānyathānyathā
Original text: Rasendracūḍāmaṇi 3-5, 7-16 · Edition: Siddhinandan Misra, Benares : Chaukhamba Orientalia, 1999 · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0