રસેન્દ્રચૂડામણિ · અધ્યાય 12

ર્ચૂમ્, 12
{જેwએલ્સ્}
માણિક્યમુક્તાફલવિદ્રુમાણિ તાર્ક્ષ્યં ચ પુષ્પં ભિદુરં ચ નીલમ્ ।
ગોમેદકં ચાથ વિદૂરકં ચ ક્રમેણ રત્નાનિ નવગ્રહાણામ્

ગ્રહાનુમૈત્ર્યા કુરુવિન્દપુષ્પપ્રવાલમુક્તાફલતાર્ક્ષ્યવજ્રમ્ ।
નીલાખ્યગોમેદવિદૂરકં ચ ક્રમેણ મુદ્રાધૃતમિષ્ટસિદ્ધ્યૈ

રસે રસાયને દાને ધારણે ચ દેવતાર્ચને ।
સુલક્ષ્માણિ સુજાતીનિ રત્નાન્યુક્તાનિ સિદ્ધયે

{રુબ્ય્:: સુબ્ત્ય્પેસ્}
માણિક્યં પદ્મરાગાખ્યં દ્વિતીયં નીલગન્ધિ ચ ।
{રુબ્ય્:: પરીક્ષા:: ગોઓદ્ qઉઅલિત્ય્}
શીતં કુશેશયચ્છાયં સ્વચ્છં સ્નિગ્ધં ગુરુ સ્ફુટમ્

વૃત્તાયત્તં સમગાત્રં માણિક્યં શ્રેષ્ઠમુચ્યતે ।
{નીલગન્ધિ:: પરીક્ષા}
નીલં ગઙ્ગામ્બુસમ્ભૂતં નીલગર્ભારુણચ્છવિ ।
પૂર્વમાણિક્યવચ્છ્રેષ્ઠં માણિક્યં નીલગન્ધિ તત્

{રુબ્ય્:: પરીક્ષા:: બદ્ qઉઅલિત્ય્}
રન્ધ્રકાર્કશ્યમાલિન્યરૌક્ષ્યવૈશદ્યસંયુતમ્ ।
ચિપિટં લઘુ વક્રં ચ માણિક્યં દુષ્ટમ્ અષ્ટધા

{રુબ્ય્:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
માણિક્યં દીપનં વૃષ્યં કફવાતક્ષયાર્તિહૃત્ ।
ભૂતવૈતાલપાપઘ્નં કર્મજવ્યાધિનાશનમ્

{મૌક્તિક:: પરીક્ષા:: ગોઓદ્ qઉઅલિત્ય્}
હ્લાદિ શ્વેતં લઘુ સ્નિગ્ધં રશ્મિવન્નિર્મલં મહત્ ।
ખ્યાતં તોયપ્રભં વૃત્તં મૌક્તિકં નવધા શુભમ્

{મૌક્તિક:: પરીક્ષા:: બદ્ qઉઅલિત્ય્}
રૂક્ષાઙ્ગં નિર્જલં શ્યામં તામ્રાભં લવણોપમમ્ ।
અર્ધશુભ્રં ચ વિકટં ગ્રન્થિલં મૌક્તિકં ત્યજેત્

{પેઅર્લ્:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
કફપિત્તક્ષયધ્વંસિ કાસશ્વાસાગ્નિમાન્દ્યનુત્ ।
પુષ્ટિદં વૃષ્યમાયુષ્યં દાહઘ્નં મૌક્તિકં મતમ્

{ચોરલ્:: પરીક્ષા:: ગોઓદ્ qઉઅલિત્ય્}
પક્વબિમ્બફલચ્છાયં વૃત્તાયત્તમ્ અવક્રકમ્ ।
સ્નિગ્ધમ્ અવ્રણકં સ્થૂલં પ્રવાલં સપ્તધા મતમ્

{ચોરલ્:: પરીક્ષા:: બદ્ qઉઅલિત્ય્}
પાણ્ડુરં ધૂસરં રૂક્ષં સવ્રણં કોટરાન્વિતમ્ ।
નિર્ભારં શુભ્રવર્ણં ચ પ્રવાલં નેષ્યતેઽષ્ટધા

{ચોરલ્:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
ક્ષયપિત્તાસ્રકાસઘ્નં દીપનં પાચનં લઘુ ।
વિષભૂતાદિશમનં વિદ્રુમં નેત્રરોગનુત્

{એમેરલ્દ્:: પરીક્ષા:: ગોઓદ્ qઉઅલિત્ય્}
હરિદ્વર્ણં ગુરુ સ્નિગ્ધં સ્ફુરદ્રશ્મિચયં શુભમ્ ।
મસૃણં ભાસુરં તાર્ક્ષ્યં ગાત્રં સપ્તગુણં મતમ્

{એમેરલ્દ્:: પરીક્ષા:: બદ્ qઉઅલિત્ય્}
કપિશં કર્કશં નીલં પાણ્ડુ કૃષ્ણં સલાઘવમ્ ।
ચિપિટં વિકટં કૃષ્ણં રૂક્ષં તાર્ક્ષ્યં ન શસ્યતે

{એમેરલ્દ્:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
જ્વરછર્દિવિષશ્વાસસન્નિપાતાગ્નિમાન્દ્યનુત્ ।
દુર્નામપાણ્ડુશોફઘ્નં તાર્ક્ષ્યમોજોવિવર્ધનમ્

{પુષ્પરાગ:: પરીક્ષા:: ગોઓદ્ qઉઅલિત્ય્}
પુષ્પરાગં ગુરુ સ્નિગ્ધં સ્વચ્છં સ્થૂલં સમં મૃદુ ।
કર્ણિકારપ્રસૂનાભં મસૃણં શુભમષ્ટધા

{પુષ્પરાગ:: પરીક્ષા:: બદ્ qઉઅલિત્ય્}
નિષ્પ્રભં કર્કશં રૂક્ષં પીતં શ્યામં નતોન્નતમ્ ।
કપિલં કપિશં પાણ્ડુ પુષ્પરાગં પરિત્યજેત્

{પુષ્પરાગ:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
પુષ્પરાગં વિષછર્દિકફવાતાગ્નિમાન્દ્યનુત્ ।
દાહકુષ્ઠપ્રશમનં દીપનં લઘુ પાચનમ્

{વજ્ર:: સુબ્ત્ય્પેસ્:: ગેન્દેર્}
વજ્રં ચ ત્રિવિધં પ્રોક્તં નરો નારી નપુંસકમ્ ।
પૂર્વં પૂર્વં મહાશ્રેષ્ઠં રસવીર્યવિપાકતઃ

{વજ્ર:: પુંવજ્ર}
અષ્ટાસ્રં ચાષ્ટફલકં ષટ્કોણમ્ અતિભાસુરમ્ ।
અમ્બુદેન્દ્રધનુર્વારિ નરં પુંવજ્રમુચ્યતે

{સ્ત્રીવજ્ર}
તદેવ ચિપિટાકારં સ્ત્રીવજ્રં વર્ત્તુલાયતમ્ ।
{નપુંસક}
વર્ત્તુલં કુણ્ઠકોણાગ્રં કિંચિદ્ગુરુ નપુંસકમ્

સ્ત્રીપુંનપુંસકં વજ્રં યોજ્યં સ્ત્રીપુંનપુંસકે ।
વ્યત્યાસાન્નૈવ ફલદં પુંવજ્રેણ વિના ક્વચિત્

{વજ્ર:: સુબ્ત્ય્પેસ્:: ચોલોઉર્}
શ્વેતાદિવર્ણભેદેન તદેકૈકં ચતુર્વિધમ્ ।
બ્રહ્મક્ષત્રિયવિટ્શૂદ્રં સ્વસ્વવર્ણફલપ્રદમ્

ઉત્તમોત્તમવર્ણં હિ નીચવર્ણે ફલપ્રદમ્ ।
ન્યાયોઽયં ભૈરવેણોક્તં પદાર્થેષ્વખિલેષ્વપિ

{વજ્ર:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
આયુષ્પ્રદં ઝટિતિ સદ્ગુણદં ચ વૃષ્યં દોષત્રયપ્રશમનં સકલામયઘ્નમ્ ।
સૂતેન્દ્રબન્ધવધસદ્ગુણકૃત્ પ્રદીપિ મૃત્યું જયેદ્ અમૃતોપમયેવ વજ્રમ્

{જેwએલ્સ્:: પઞ્ચદોષ}
ગ્રાસસ્ત્રાસશ્ચ બિન્દુશ્ચ રેખા ચ જલગર્ભતા ।
સર્વરત્નેષ્વમી પઞ્ચ દોષાઃ સાધારણા મતાઃ

ક્ષેત્રતોયભવા દોષા રત્નેષુ ન લગન્તિ ચ ।
ભૈરવસ્તુ પુનઃ પ્રાહ દોષો દોષેઽસ્તિ સર્વથા

{વજ્ર:: શોધન}
કુલત્થક્વાથકે સ્વિન્નં કોદ્રવક્વથિતેન વા ।
એકયામાવધિ સ્વિન્નં વજ્રં શુધ્યતિ નિશ્ચિતમ્

{વજ્ર:: મારણ}
વજ્રં મત્કુણરક્તેણ ચતુર્વારં વિભાવિતમ્ ।
સુગન્ધમૂષિકામાંસૈર્ વર્તિતૈઃ પરિવેષ્ટ્ય ચ

પુટેત્ પુટૈર્વરાહાખ્યૈસ્ત્રિંશદ્વારં તતઃ પરમ્ ।
ધ્માત્વા ધ્માત્વા શતં વારાન્ કુલત્થક્વાથકે ક્ષિપેત્

અન્યૈરુક્તં શતં વારાન્ કર્તવ્યોઽયં વિધિક્રમઃ ।
{વજ્ર:: મારણ:: વારિતર}
કુલત્થક્વાથસંયુક્તલકુચદ્રવપિષ્ટયા

શિલયા લિપ્તમૂષાયાં વજ્રં ક્ષિપ્ત્વા નિરુધ્ય ચ ।
અષ્ટવારં પુટેત્ સમ્યગ્વિશુષ્કૈર્ વનકોત્પલૈઃ

શતવારં તતો ધ્માત્વા નિક્ષિપ્તં શુદ્ધપારદે ।
નિશ્ચિતં મ્રિયતે વજ્રં ભસ્મ વારિતરં ભવેત્

સત્યવાક્ સોમસેનાનીર્ એતદ્વજ્રસ્ય મારણમ્ ।
દૃષ્ટપ્રત્યયસંયુક્તમુક્તવાન્ રસકૌતુકી

{વજ્ર:: મારણ}
વિલિપ્તં મત્કુણસ્યાસ્રૈઃ સપ્તવારં વિશોષિતમ્ ।
કાસમર્દરસાપૂર્ણલોહપાત્રે નિવેશિતમ્

સપ્તવારં પરિધ્માતં વજ્રભસ્મ ભવેત્ ખલુ ।
બ્રહ્મજ્યોતિર્મુનીન્દ્રેણ ક્રમોઽયં પરિકીર્તિતઃ

{વજ્ર:: મારણ}
નીલજ્યોતિર્લતાકન્દે ઘૃષ્ટં ઘર્મે વિશોષિતમ્ ।
વજ્રં ભસ્મત્વમાયાતિ કર્મવજ્જ્ઞાનવહ્નિના

{વજ્ર:: મારણ}
મદનસ્ય ફલોદ્ભૂતરસેન ક્ષોણિનાગકૈઃ ।
કૃતકલ્કેન સંલિપ્ય પુટેદ્ વિંશતિવારકમ્

તદ્વજ્રં ચૂર્ણયિત્વાથ કિંચિટ્ ટઙ્કણસંયુતમ્

ખરભૂનાગસત્ત્વેન વિંશેનાવર્તયેદ્ ધ્રુવમ્ ।
તુલ્યસ્વર્ણેન તદ્ધ્માતં યોજનીયં રસાદિષુ

ત્રિગુણેન રસેનૈવ વિમર્દ્ય ગુટિકીકૃતમ્ ।
મુખે ધૃતં કરોત્યાશુ ચલદન્તવિબન્ધનમ્

{વજ્ર:: મૃત:: મેદિચ્. ઉસે}
ત્રિંશદ્ભાગમિતં હિ વજ્રભસિતં સ્વર્ણં કલાભાગિકં તારં ચાષ્ટગુણં શિવામૃતવરં રુદ્રાંશકં ચાભ્રકમ્ ।
પાદાંશં ખલુ તાપ્યકં વસુગુણં વૈક્રાન્તકં ષડ્ગુણં ભાગોઽપ્યુક્તરસાદ્રસોઽયમુદિતઃ ષાડ્ગુણ્યસંસિદ્ધયે

{સપ્ફિરે:: સુબ્ત્પ્યેસ્}
જલનીલેન્દ્રનીલં ચ શક્રનીલં તયોર્વરમ્ ।
{જલનીલ:: પરીક્ષા}
શ્વૈત્યગર્ભિતનીલાભં લઘુ તજ્જલનીલકમ્ ।
{ઇન્દ્રનીલ:: પરીક્ષા}
કાર્ષ્ણ્યગર્ભિતનીલાભં સભારં શક્રનીલકમ્

{સપ્ફિરે:: પરીક્ષા:: ગોઓદ્ qઉઅલિત્ય્}
એકચ્છાયં ગુરુ સ્નિગ્ધં સ્વચ્છં પિણ્ડિતવિગ્રહમ્ ।
મૃદુ મધ્યોલ્લસજ્જ્યોતિઃ સપ્તધા નીલમુત્તમમ્

{જલનીલ:: પરીક્ષા}
કોમલં વિહિતં વર્ણં નિર્ભારં રક્તગન્ધિ ચ ।
ચિપિટાભં સરૂક્ષં ચ જલનીલં ચ સપ્તધા

{સપ્ફિરે:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
કાસશ્વાસહરં વૃષ્યં ત્રિદોષઘ્નં સુદીપનમ્ ।
વિષમજ્વરદુર્નામપાપઘ્નં નીલમીરિતમ્

{ગોમેદ:: નિરુક્તિ}
ગોમેદઃસમરાગત્વાદ્ ગોમેદં રત્નમુચ્યતે ।
{ગોમેદ:: પરીક્ષા:: ગોઓદ્ qઉઅલિત્ય્}
સુસ્વચ્છગોજલચ્છાયં સ્વચ્છં સ્નિગ્ધં સમં ગુરુ ।
નિર્દલં મસૃણં દીપ્તં શસ્તં ગોમેદમષ્ટધા

{ગોમેદ:: પરીક્ષા:: બદ્ qઉઅલિત્ય્}
વિચ્છાયં લઘુ રૂક્ષાઙ્ગં ચિપિટં પટલાન્વિતમ્ ।
નિષ્પ્રભં પીતકાચાભં ગોમેદં ન શુભાવહમ્

{ગોમેદ:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
ગોમેદં કફપિત્તઘ્નં ક્ષયપાણ્ડુક્ષયંકરમ્ ।
દીપનં પાચનં રુચ્યં ત્વચ્યં બુદ્ધિપ્રબોધનમ્

{વૈડૂર્ય:: પરીક્ષા:: ગોઓદ્ qઉઅલિત્ય્}
વૈડૂર્યં શ્યામશુભ્રાભં સમં સ્વચ્છં ગુરુ સ્ફુટમ્ ।
ભ્રમચ્છુભ્રોત્તરીયેણ ગર્ભિતં શુભમીરિતમ્

{વૈડૂર્ય:: પરીક્ષા:: બદ્ qઉઅલિત્ય્}
શ્યામં તોયસમચ્છાયં ચિપિટં લઘુ કર્કશમ્ ।
રક્તગર્ભોત્તરીયં ચ વૈડૂર્યં નૈવ શસ્યતે

{વૈડૂર્ય:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
વૈડૂર્યં રક્તપિત્તઘ્નં પ્રજ્ઞાયુર્બલવર્ધનમ્ ।
પિત્તપ્રધાનરોગઘ્નં દીપનં મલમોચનમ્

{જેwએલ્સ્:: શોધન}
શુધ્યત્યમ્લેન માણિક્યં જયન્ત્યા મૌક્તિકં તથા ।
વિદ્રુમં ક્ષારવર્ગેણ તાર્ક્ષ્યં ગોદુગ્ધતસ્તથા

પુષ્પરાગં ચ ધાન્યામ્લૈઃ કુલત્થક્વાથસંયુતૈઃ ।
તણ્ડુલીયજલૈર્વજ્રં નીલં નીલીરસેન ચ ।
રોચનાભિશ્ચ ગોમેદં વૈડૂર્યં ત્રિફલાજલૈઃ

{જેwએલ્સ્:: મારણ}
લકુચદ્રાવસમ્પિષ્ટૈઃ શિલાગન્ધકતાલકૈઃ ।
વજ્રં વિનાન્યરત્નાનિ મ્રિયન્તેઽષ્ટપુટૈઃ ખલુ

{જેwએલ્સ્:: દ્રુતિ}
રામઠં પઞ્ચલવણં ક્ષારાણાં ત્રિતયં તથા ।
માંસદ્રાવ્યમ્લવેતશ્ચ ચૂલિકાલવણં તથા

સ્થલકુમ્ભીફલં પક્વં તથા જ્વાલામુખી શુભા ।
દ્રવન્તી ચ રુદન્તી ચ પયસ્યા ચિત્રમૂલકમ્

દુગ્ધં સ્નુહ્યાસ્તથાર્કસ્ય સર્વં સંમર્દ્યં યત્નતઃ ।
ગોલં વિધાય તન્મધ્યે પ્રક્ષિપેત્તદનન્તરમ્

ગુણવન્ત્યેવ રત્નાનિ જાતિમન્તિ શુભાનિ ચ ।
ભૂર્જે તં ગોલકં કૃત્વા સૂત્રેણાવેષ્ટ્ય યત્નતઃ

પુનર્વસ્ત્રેણ સંવેષ્ટ્ય દોલાયન્ત્રે નિધાય ચ ।
સર્વામ્લયુક્તસંધાનપરિપૂર્ણઘટોદરે

અહોરાત્રત્રયં યાવત્સ્વેદયેત્તીવ્રવહ્નિના ।
તસ્માદાહૃત્ય સંક્ષાલ્ય રત્નજાં દ્રુતિમાહરેત્

રત્નતુલ્યપ્રભા લઘ્વી દેહલોહકરી શુભા ।
દુર્મેલા રસરાજેન નૈકત્વં યાતિ તેન સા

રામઠાદિકવર્ગેણ પ્રમિલતિ ન સંશયઃ ।
સુપ્રસન્ને મહાદેવે દ્રુતિઃ કસ્ય ન સિધ્યતિ

દુર્લભા વૈષ્ણવી ભક્તિર્દુર્લભં રસબન્ધનમ્ ।
દુર્લભાત્ર દ્રુતિર્લોકે સ્વલ્પભાગ્યવતાં નૃણામ્

સૂર્યાદિગ્રહનિગ્રહાપહરણં દીર્ઘાયુરારોગ્યદં સૌભાગ્યોદયભાગ્યવશ્યવિભવોત્સાહપ્રદં ધૈર્યકૃત્ ।
દુઃછાયાંચલધૂલિસઙ્ગતિભવાલક્ષ્મીહરં સર્વદા રત્નાનાં પરિધારણં નિગદિતં ભૂતાદિનિર્ણાશનમ્

રત્નાનામ્ ગુણગ્રામં સમગ્રં ચાગ્રણીઃ સતામ્ ।
સુરત્નમબ્રવીત્ સોમો નેતિ યદ્ગુણિતં ગુણી

વર્ણલક્ષસંજાતિયુક્તં રત્નં ફલપ્રદમ્ ।
રસે રસાયને દાને ધારણે ચાન્યથાન્યથા