Rasendracūḍāmaṇi 3-5, 7-16 · Chapter 11

Rcūm, 11
{uparasāḥ}
gandhāśmatālatuvarīkunaṭīsauvīrakaṅkuṣṭhakhecaragairikanāmadheyāḥ /
uktā budhairuparasāśca rasāyanāste tairbaddhapāradavaro na rasāyanaḥ syāt

{sulfur:: subtypes}
caturdhā gandhako jñeyo varṇaiḥ śvetādibhiḥ khalu /
{sulfur:: white}
śveto'tra khaṭikā prokto lepane lohamāraṇe

{sulfur:: yellow}
tathā cāmalasāraḥ syād yo bhavetpītavarṇavān /
śukapicchaḥ sa eva syācchreṣṭho rasarasāyane

{sulfur:: red}
raktaśca śukatuṇḍākhyo dhātuvādavidhau varaḥ /
{sulfur:: black}
durlabhaḥ kṛṣṇavarṇaśca sa jarāmṛtyunāśanaḥ

{sulfur:: medic. properties}
gandhāśmātirasāyanaḥ samadhuraḥ pāke kaṭūṣṇānvitaḥ kaṇḍūkuṣṭhavisarpadadrudamano dīptānalaḥ pācanaḥ /
āmonmocanaśoṣaṇo viṣaharaḥ sūtendravīryaprado gaurīpuṣpabhavastathā krimiharaḥ sattvātmakaḥ sūtajit

{sulfur:: myth. origin}
balinā sevitaḥ pūrvaṃ prabhūtabalahetave /
vāsukiṃ karṣatastasya tanmukhajvālayā drutā

vasā gandhakagandhāḍhyā sarvato niḥsṛtā tanoḥ /
gandhakatvaṃ ca sā prāptā gandho'bhūtsaviṣastataḥ

tasmād balivasetyukto gandhako'timanoharaḥ /
{sulfur:: śodhana}
payaḥsvinno ghaṭīmātraṃ vāridhauto hi gandhakaḥ

gavyājyairvidruto vastragālitaḥ śuddhimṛcchati /
evaṃ saṃśodhitaḥ so'yaṃ pāṣāṇānambare tyajet

ghṛte viṣaṃ tuṣākāraṃ svayaṃ piṇḍatvameti ca /
iti śuddho hi gandhāśmā nāgajāṃ vikṛtiṃ tyajet

apathyādanyathā hanyāt pītaṃ hālāhalaṃ yathā /
{sulfur:: śodhana}
gandhako drāvito bhṛṅgarase kṣipto viśudhyati

tadrasaiḥ saptadhā svinno gandhakaḥ pariśudhyati /
{gandhakaśodhanam (3)}
sthālyāṃ dugdhaṃ vinikṣipya mukhe vastraṃ nibadhya ca

gandhakaṃ tatra nikṣipya cūrṇitaṃ sikatākṛtim /
chādayet pṛthudīrgheṇa kharpareṇaiva gandhakam

jvālayet kharparasyordhvaṃ vanacchāṇaistathopalaiḥ /
dugdhe nipatito gandho galitvā pariśudhyati

itthaṃ viśuddhas triphalājyabhṛṅgamadhvanvitaḥ śāṇamito hi līḍhaḥ /
gṛdhrākṣitulyaṃ kurute'kṣiyugmaṃ karoti rogojjhitadīrghamāyuḥ

{sulfur:: druti}
kalāṃśavyoṣasaṃyuktaṃ gandhakaṃ ślakṣṇacūrṇitam /
aratnimātre vastre tadviprakīrya viveṣṭya tat

sūtreṇa veṣṭayitvātha yāmaṃ taile nimajjayet /
dhṛtvā saṃdaṃśato vartiṃ sarvāṃ prajvālayettataḥ

druto vinipatedgandho binduśaḥ kācabhājane /
tāṃ drutiṃ prakṣipetpatre nāgavallyāstribindukām

vallena pramitaṃ śuddhaṃ rasendraṃ ca pramardayet /
aṅgulyātha sapatrāṃ tāṃ drutiṃ sūtaṃ ca bhakṣayet

karoti dīpanaṃ tīvraṃ kṣayaṃ pāṇḍuṃ ca nāśayet /
kāsaṃ śvāsaṃ ca śūlārtiṃ grahaṇīmatidustarām

āmaṃ vināśayatyāśu laghutvaṃ prakaroti ca /
{sulfur:: śuddha:: medic. use}
ghṛtākte lohapātre tu vidrutaṃ śuddhagandhakam

ghṛtāktadarvikākṣiptaṃ dviniṣkapramitaṃ bhajet /
hanti kṣayamukhānrogānkuṣṭharogaṃ viśeṣataḥ

kṣārāmlatailasauvīravidāhidvidalaṃ tathā /
śuddhagandhakasevāyāṃ tyajedrogahitena hi

{sulfur:: medic. use (kuṣṭha)}
gandhakastulyamaricaḥ ṣaḍguṇastriphalānvitaḥ /
ghṛṣṭaḥ śampākamūlena pītaścākhilakuṣṭhahā

tanmūlaṃ salile piṣṭaṃ lepayetpratyahaṃ tanau /
dṛṣṭapratyayayogo'yaṃ sarvatrāprativīryavān

śrīmatā somadevena samyagatra prakīrtitaḥ /
{sulfur:: medic. use (skin diseases)}
dviniṣkapramitaṃ gandhaṃ pītvā tailena saṃyutam

athāpāmārgatoyena satailamaricena ca /
vilipya sakalaṃ dehaṃ tiṣṭhed gharme tataḥ param

takrabhaktaṃ ca bhuñjīta tṛtīye prahare khalu /
bhajedrātrau tathā vahniṃ samutthāya tataḥ prage

mahiṣīchagaṇairliptvā snāyācchītena vāriṇā /
tato'bhyajya ghṛtairdehaṃ snāyāt pathyoṣṇavāriṇā

amunā kramayogena vinaśyatyativegataḥ /
durjayā bahukālīnā pāmā kaṇḍūḥ suniścitam

gandhakasya prayogāṇāṃ sahasraṃ tanna kīrtitam /
granthavistarabhītena somadevamahībhujā

{haritālam:: subtypes}
haritālaṃ dvidhā proktaṃ patrākhyaṃ piṇḍasaṃjñitam /
{pattratālaka:: phys. properties}
svarṇavarṇaṃ guru snigdhaṃ tanupatraṃ ca bhāsuram

tatpatratālakaṃ proktaṃ bahupatraṃ rasāyanam /
{piṇḍatālaka:: phys. properties}
niṣpatraṃ piṇḍasadṛśaṃ svalpasattvaṃ tathā guru /
strīpuṣpaharaṇaṃ tattu guṇālpaṃ piṇḍatālakam

{haritāla:: medic. properties}
śleṣmavātaviṣaraktabhūtanut kevalaṃ ca khalu puṣpahṛtstriyaḥ /
snigdham uṣṇakaṭukaṃ ca dīpanaṃ kuṣṭhahāri haritālamucyate

{haritāla:: śodhanam}
svinnaṃ kūṣmāṇḍatoye vā tilakṣārajale'pi vā /
toye vā cūrṇasaṃyukte dolāyantreṇa śudhyati

{haritāla:: sattva:: pātana}
kulatthakvāthasaubhāgyamahiṣyājyadadhiplutam /
sthālyāṃ kṣiptvā pidadhyācca mallena chidrayoginā

samyaṅnirudhya śikhinaṃ jvālayet kramavardhitam /
ekapraharamātraṃ hi randhramācchādya gomayaiḥ

yāmānte chidramudghāṭya dṛṣṭe dhūme ca pāṇḍure /
śītāṃ sthālīṃ samuttārya sattvamutkṛṣya cāharet

sarvapāṣāṇasattvānāṃ prakārāḥ santi koṭiśaḥ /
granthavistārabhītyā te likhitā na mayā khalu

sarvatra sukaraṃ yacca sulabhaṃ phaladāyakam /
rasoparasaloheṣu tadevātra nigadyate

{pattratāla:: sattva:: pātana}
pattrālakaṃ raverdugdhairdinamekaṃ vimardayet /
kṣiptvā ṣoḍaśikāṃ taile miśrayitvā tataḥ pacet

anāvṛte pradeśe ca saptayāmāvadhi dhruvam /
svāṅgaśītamadhaḥsthaṃ ca sattvaṃ śvetaṃ samāharet

{haritāla:: sattva:: pātana}
chāgalasyātha bālasya malena ca samanvitam /
tālakaṃ divasadvandvaṃ mardayitvā prayatnataḥ

yuktaṃ drāvaṇavargeṇa kācakūpyāṃ vinikṣipet /
tridhā tāṃ ca mṛdā liptvā pariśoṣya kharātape

tataḥ kharparakacchidre tāmardhāṃ caiva kūpikām /
praveśya jvālayedagniṃ dvādaśapraharāvadhim

kūpīkaṇṭhe sthitaṃ sattvaṃ śubhraṃ śīte samāharet /
{haritāla:: sattva:: pātana}
palārdhapramitaṃ tālaṃ baddhvā vastre site dṛḍhe

balinālipya yatnena trivāraṃ pariśoṣayet /
drāvite tripale tāmre kṣipettālakapoṭṭalīm

bhasmanācchādayecchīghraṃ tāmreṇāveṣṭitaṃ sitam /
mṛdulaṃ sattvamādadyāt proktaṃ rasarasāyane

{tuvarī:: origin}
saurāṣṭrakhanisambhūtā mṛtsnā yā tuvarī matā /
vastreṣu lipyate yāsau mañjiṣṭhārāgabandhinī

{tuvarī:: subtypes}
phaṭikā phullikā ceti dvividhā parikīrtitā /
{phaṭikā:: phys., medic. properties}
īṣatpītā gurusnigdhā pītikā viṣanāśinī

vraṇakuṣṭhaharā sarvakuṣṭhaghnī ca viśeṣataḥ /
{phullikā:: phys., medic. properties}
nirbhārā śubhravarṇā ca snigdhā sāmlā parā matā /
sā phullatuvarī proktā lepācchīghraṃ caredayaḥ

{tuvarī:: medic. properties}
kāṅkṣī kaṣāyā kaṭukāmlakaṇṭhyā keśyā vraṇaghnī viṣanāśinī ca /
śvitrāpahā netrahitā tridoṣaśāntipradā pāradajāriṇī ca

{tuvarīśodhana}
tuvarī kāñjike kṣiptā tridinācchuddhim ṛcchati /
{tuvarī:: sattva:: pātana}
kṣārāmlairmarditā dhmātā sattvaṃ muñcati niścitam

{manaḥśilā:: subtypes}
manaḥśilā tridhā proktā śyāmāṅgī kaṇavīrikā /
khaṇḍākhyā ceti tadrūpaṃ vivicya parikathyate

{śyāmāṅgī:: phys. properties}
śyāmā raktā sagaurā ca bhārāḍhyā śyāmikā matā /
{kaṇavīrikā:: phys. properties}
tejasvinī ca nirgaurā tāmrābhā kaṇavīrikā

{khaṇḍa:: phys. properties}
cūrṇībhūtātiraktāṅgī sabhārā khaṇḍapūrvikā /
uttarottarataḥ śreṣṭhā bhūrisattvā prakīrtitā

{manaḥśilā:: medic. properties}
manaḥśilā sarvarasāyanāgryā tiktā kaṭūṣṇā kaphavātahantrī /
sattvātmikā bhūtaviṣāgnimāndyakaṇḍūtikoṭhakṣayahāriṇī ca

{manaḥśilā:: śodhana}
agastyapatratoyena bhāvitā saptavārakam /
śṛṅgaverarasairvāpi viśudhyati manaḥśilā

{manaḥśilā:: sattva:: pātana}
aṣṭamāṃśena kiṭṭena guḍaguggulusarpiṣā /
koṣṭhyāṃ ruddhvā dṛḍhaṃ dhmātā sattvaṃ muñcenmanaḥśilā

{manaḥśilā:: sattva:: pātana}
bhūnāgadhautasaubhāgyamadanaiśca vimarditaiḥ /
kāravellīdalāmbhobhirmūṣāṃ kṛtvātra nikṣipet

śilāṃ kṣārāmlaniṣpiṣṭāṃ pradhamet tadanantaram /
ghaṭikādvayamātraṃ hi dhmātā sattvaṃ tyajatyasau

{añjana:: subtypes}
sauvīram añjanaṃ proktaṃ rasāñjanamataḥ param /
sroto'ñjanaṃ tadanyacca puṣpāñjanakameva ca /
nīlāñjanaṃ hi teṣāṃ ca svarūpamiha varṇyate

{sauvīra:: phys. properties}
sauvīramañjanaṃ dhūmraṃ raktapittaharaṃ himam /
vamihidhmākṣirogaghnaṃ vraṇaśodhanaropaṇam

{rasāñjana:: phys., medic. properties}
rasāñjanaṃ ca pītābhaṃ viṣaraktagadāpaham /
śvāsahidhmāpahaṃ varṇyaṃ vātapittāsranāśanam

{srotoñjana:: medic. properties}
sroto'ñjanaṃ himaṃ snigdhaṃ kaṣāyaṃ svādu lekhanam /
netryaṃ hidhmāviṣacchardikaphapittāsrakopanut

{puṣpāñjana:: medic. properties}
puṣpāñjanaṃ sitaṃ snigdhaṃ himaṃ sarvākṣiroganut /
atidurdharahidhmāghnaṃ viṣajvaragadāpaham

{nīlāñjana:: medic. properties}
nīlāñjanaṃ guru snigdhaṃ netryaṃ doṣatrayāpaham /
rasāyanaṃ suvarṇaghnaṃ lohamārdavakārakam

{añjana:: śodhana}
añjanāni viśudhyanti bhṛṅgarājadaladravaiḥ /
{añjana:: sattva:: pātana}
manohvāsattvavat sattvamañjanānāṃ samāharet

{kaṅkuṣṭha:: place of discovery}
himavatpādaśikhare kaṅkuṣṭhamupajāyate /
{kaṅkuṣṭha:: subtypes}
tatraikaṃ nalikākhyaṃ hi tadanyadreṇukaṃ matam

{nalikā:: phys. properties}
pītaprabhaṃ guru snigdhaṃ śreṣṭhaṃ kaṅkuṣṭhamādimam /
{reṇuka:: phys. properties}
śyāmaṃ pītaṃ laghu tyaktasattvaṃ neṣṭaṃ hi reṇukam

{kaṅkuṣṭha:: origin from feces}
kecidvadanti kaṅkuṣṭhaṃ sadyo jātasya dantinaḥ /
varcaḥ sa śyāmapītābhaṃ recanaṃ parikathyate

katicit tejivāhānāṃ nālaṃ kaṅkuṣṭhasaṃjñakam /
vadanti śvetapītābhaṃ tadatīva virecanam

{kaṅkuṣṭha:: medic. properties}
rase rasāyane śreṣṭhaṃ niḥsattvaṃ bahuvaikṛtam /
kaṅkuṣṭhaṃ tiktakaṭukaṃ vīryoṣṇaṃ cātirecanam

vraṇodāvarttaśūlārttigulmaplīhagudārttihṛt /
{kaṅkuṣṭha:: śodhana}
kaṅkuṣṭhaṃ śuddhimāyāti tridhā śreṣṭhāmbubhāvitam

{kaṅkuṣṭha:: sattva:: pātana}
sattvākarṣo'sya na prokto yasmātsattvamayaṃ hi tat /
{kaṅkuṣṭha:: medic. use}
bhajedenaṃ virekārthaṃ grāhibhiryavamātrayā

nāśayedāmapūrtiṃ ca viricya kṣaṇamātrataḥ /
bhakṣitaḥ saha tāmbūlairvirecyāśu vināśayet

barbūrīmūlikākvāthajīrasaubhāgyakaṃ samam /
kaṅkuṣṭhaviṣanāśāya bhūyo bhūyaḥ pibennaraḥ

{kāsīsa:: subtypes}
kāsīsaṃ vālukādyekaṃ puṣpapūrvamathāparam /
{vālukākāsīsa:: medic. properties}
kṣārāmlaṃ guru dhūmābhaṃ soṣṇavīryaṃ viṣāpaham /
vālukāpūrvakāsīsaṃ śvitraghnaṃ keśarañjanam

{puṣpakāsīsa:: medic. properties}
puṣpādikāsīsam atiprasiddhaṃ soṣṇaṃ kaṣāyāmlamatīva netryam /
viṣānilaśleṣmagadavraṇaghnaṃ śvitrakṣayaghnaṃ kacarañjanaṃ ca

{kāsīsa:: śodhana}
sakṛd bhṛṅgāmbunā klinnaṃ kāsīsaṃ nirmalaṃ bhavet /
{kāsīsa:: sattva:: pātanam}
tuvarīsattvavat sattvametasyāpi samāharet

{kāsīsasevanam}
balinā hatakāsīsaṃ kāntaṃ kāsīsamāritam /
ubhayaṃ samabhāgaṃ hi triphalāvellasaṃyutam

viṣamāṃśaghṛtakṣaudraplutaṃ śāṇamitaṃ prage /
sevitaṃ hanti vegena śvitrapāṇḍukṣayāmayān

gulmaplīhagadaṃ śūlaṃ mūtrarogamaśeṣataḥ /
rasāyanavidhānena sevitaṃ vatsarāvadhi

āmasaṃśoṣaṇaṃ śreṣṭhaṃ mandāgniparidīpanam /
palitaṃ valibhiḥ sārdhaṃ vināśayati niścitam

{gairika:: subtypes}
pāṣāṇagairikaṃ caikaṃ dvitīyaṃ svarṇagairikam /
{pāṣāṇagairika:: phys. properties}
pāṣāṇagairikaṃ proktaṃ kaṭhinaṃ tāmravarṇakam

{pāṣāṇagairika:: medic. properties}
svādu snigdhaṃ himaṃ netryaṃ kaṣāyaṃ raktapittanut

{svarṇagairika:: medic. properties}
hidhmāvamiviṣaghnaṃ ca raktaghnaṃ svarṇagairikam /
pāṣāṇagairikaṃ cānyat pūrvasmādalpakaṃ guṇaiḥ

{gairika:: śodhana}
gairikaṃ hi gavāṃ dugdhairbhāvitaṃ śuddhim ṛcchati /
{gairika:: sattva:: pātana}
gairikaṃ sattvarūpaṃ hi nandinā parikīrtitam

kairapyuktaṃ patetsattvaṃ kṣārāmlasvinnagairikāt /
upatiṣṭhati sūtendram ekatvaṃ guṇavattaram

{sādhāraṇarasāḥ}
kampillaścāparo gaurīpāṣāṇo navasārakaḥ /
kapardo vahnijāraśca girisindūrahiṅgulau

boddāraśṛṅgamityaṣṭau sādhāraṇarasā matāḥ /
rasasiddhikarāḥ proktā nāgārjunapuraḥsaraiḥ

{kampilla:: phys. properties, place of discovery}
iṣṭikācūrṇasaṃkāśaścandrikāḍhyo'tirecanaḥ /
saurāṣṭradeśasambhūtaḥ sa hi kampillako mataḥ

{kampilla:: medic. properties}
pittavraṇādhmānavibandhanighnaḥ śleṣmodarārttikṛmigulmavairī /
mūlāmaśūlajvaraśophahārī kampillako recyagadāpahārī

{gaurīpāṣāṇa:: phys. properties}
gaurīpāṣāṇakaḥ pīto vikaṭo hatacūrṇakaḥ /
{gaurīpāṣāṇa:: medic. properties}
rasabandhakaraḥ snigdho doṣaghno rasavīryakṛt

{navasāra:: production}
karīrapīlukāṣṭheṣu pacyamāneṣu codbhavaḥ /
kṣāro'sau navasāraḥ syāccūlikālavaṇābhidhaḥ

iṣṭikādahane jātaṃ pāṇḍuraṃ lavaṇaṃ laghu /
taduktaṃ navasārākhyaṃ cūlikālavaṇaṃ ca tat

{navasāra:: medic. properties}
rasendrajāraṇaṃ lohadrāvaṇaṃ jaṭharāgnikṛt /
gulmaplīhāsyaśoṣaghnaṃ bhuktamāṃsādijāraṇam /
viḍākhyaṃ ca tridoṣaghnaṃ cūlikālavaṇaṃ matam

{money cowrie:: phys. properties}
pītābhā granthilā pṛṣṭhe dīrghavṛntā varāṭikā /
rasavaidyairvinirdiṣṭā sā carācarasaṃjñikā

{money cowrie:: parīkṣā}
sārdhaniṣkamitā śreṣṭhā niṣkabhārā ca madhyamā /
pādonaniṣkabhārā ca kaniṣṭhā parikīrtitā

{money cowrie:: medic. properties}
pariṇāmādiśūlaghnī grahaṇīkṣayanāśinī /
kaṭūṣṇā dīpanī vṛṣyā netryā vātakaphāpahā

rasendrajāraṇe proktā biḍadravyeṣu śasyate /
{cowries (gen.):: medic. properties}
tadanye tu varāṭāḥ syur guravaḥ śleṣmapittalāḥ

hatvā hatvā guṇān bhūyo vikārān kurvate na hi /
{money cowrie:: śodhana}
varāṭāḥ kāñjike svinnā yāmācchuddhimavāpnuyuḥ

{agnijāra:: origin}
samudreṇāgninakrasya jarāyur bahirujjhitaḥ /
saṃśuṣko bhānutāpena so'gnijāra iti smṛtaḥ

{agnijāra:: śodhana}
tadabdhikṣārasaṃśuddhaṃ tasmācchuddhirna hīṣyate /
{agnijāra:: medic. properties}
agnijāras tridoṣaghno dhanurvātādivātanut /
vardhano rasavīryasya dīpano jāraṇastathā

{girisindūra:: origin}
mahagiriṣu cālpīyaḥ pāṣāṇāntaḥ sthito rasaḥ /
śuṣkaḥ śoṇaḥ sa nirdiṣṭo rasasindūrasaṃjñayā

{girisindūra:: medic. properties}
tridoṣaśamanaṃ bhedi rasabandhanamagrimam /
dehalohakaraṃ netryaṃ girisindūramīritam

{hiṅgula:: subtypes}
hiṅgulaḥ śukatuṇḍākhyo haṃsapākastathāparaḥ /
{śukatuṇḍa:: properties}
prathamo'lpaguṇastatra carmāraḥ sa nigadyate

{haṃsapāka:: phys. properties}
śvetarekhaḥ pravālābho haṃsapākaḥ sa īritaḥ /
{darada:: medic. properties}
hiṅgulaḥ sarvadoṣaghno dīpano'tirasāyanaḥ

sarvarogaharo vṛṣyo jāraṇāyātiśasyate /
{hiṅgulākṛṣṭa}
etasmādāhṛtaḥ sūto jīrṇagandhasamo guṇaiḥ

{darada:: śodhana}
saptakṛtvārdrakadrāvairlakucasyāmbunāpi vā /
śoṣito bhāvayitvā ca nirdoṣo jāyate khalu

{boddāraśṛṅga:: place of discovery}
sadalaṃ pītavarṇaṃ ca bhavedgurjaramaṇḍale /
arbudasya gireḥ pārśve jātaṃ boddāraśṛṅgakam

{udāraśṛṅga:: medic. properties}
sīsasattvaṃ marucchleṣmaśamanaṃ puṃgadāpaham /
rasabandhanamutkṛṣṭaṃ keśarañjanamuttamam

{sādhāraṇarasa:: śodhana}
sādhāraṇarasāḥ sarve mātuluṅgadravāmbunā /
trivāraṃ bhāvitāḥ śuṣkā bhaveyurdoṣavarjitāḥ

{sādhāraṇarasa:: sattva:: śodhana}
yāni kāni ca sattvāni tāni śudhyantyaśeṣataḥ /
dhmātāni śuddhivargeṇa milanti ca parasparam