રસેન્દ્રચૂડામણિ · અધ્યાય 11

ર્ચૂમ્, 11
{ઉપરસાઃ}
ગન્ધાશ્મતાલતુવરીકુનટીસૌવીરકઙ્કુષ્ઠખેચરગૈરિકનામધેયાઃ ।
ઉક્તા બુધૈરુપરસાશ્ચ રસાયનાસ્તે તૈર્બદ્ધપારદવરો ન રસાયનઃ સ્યાત્

{સુલ્fઉર્:: સુબ્ત્ય્પેસ્}
ચતુર્ધા ગન્ધકો જ્ઞેયો વર્ણૈઃ શ્વેતાદિભિઃ ખલુ ।
{સુલ્fઉર્:: wહિતે}
શ્વેતોઽત્ર ખટિકા પ્રોક્તો લેપને લોહમારણે

{સુલ્fઉર્:: યેલ્લોw}
તથા ચામલસારઃ સ્યાદ્ યો ભવેત્પીતવર્ણવાન્ ।
શુકપિચ્છઃ સ એવ સ્યાચ્છ્રેષ્ઠો રસરસાયને

{સુલ્fઉર્:: રેદ્}
રક્તશ્ચ શુકતુણ્ડાખ્યો ધાતુવાદવિધૌ વરઃ ।
{સુલ્fઉર્:: બ્લચ્ક્}
દુર્લભઃ કૃષ્ણવર્ણશ્ચ સ જરામૃત્યુનાશનઃ

{સુલ્fઉર્:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
ગન્ધાશ્માતિરસાયનઃ સમધુરઃ પાકે કટૂષ્ણાન્વિતઃ કણ્ડૂકુષ્ઠવિસર્પદદ્રુદમનો દીપ્તાનલઃ પાચનઃ ।
આમોન્મોચનશોષણો વિષહરઃ સૂતેન્દ્રવીર્યપ્રદો ગૌરીપુષ્પભવસ્તથા ક્રિમિહરઃ સત્ત્વાત્મકઃ સૂતજિત્

{સુલ્fઉર્:: મ્ય્થ્. ઓરિગિન્}
બલિના સેવિતઃ પૂર્વં પ્રભૂતબલહેતવે ।
વાસુકિં કર્ષતસ્તસ્ય તન્મુખજ્વાલયા દ્રુતા

વસા ગન્ધકગન્ધાઢ્યા સર્વતો નિઃસૃતા તનોઃ ।
ગન્ધકત્વં ચ સા પ્રાપ્તા ગન્ધોઽભૂત્સવિષસ્તતઃ

તસ્માદ્ બલિવસેત્યુક્તો ગન્ધકોઽતિમનોહરઃ ।
{સુલ્fઉર્:: શોધન}
પયઃસ્વિન્નો ઘટીમાત્રં વારિધૌતો હિ ગન્ધકઃ

ગવ્યાજ્યૈર્વિદ્રુતો વસ્ત્રગાલિતઃ શુદ્ધિમૃચ્છતિ ।
એવં સંશોધિતઃ સોઽયં પાષાણાનમ્બરે ત્યજેત્

ઘૃતે વિષં તુષાકારં સ્વયં પિણ્ડત્વમેતિ ચ ।
ઇતિ શુદ્ધો હિ ગન્ધાશ્મા નાગજાં વિકૃતિં ત્યજેત્

અપથ્યાદન્યથા હન્યાત્ પીતં હાલાહલં યથા ।
{સુલ્fઉર્:: શોધન}
ગન્ધકો દ્રાવિતો ભૃઙ્ગરસે ક્ષિપ્તો વિશુધ્યતિ

તદ્રસૈઃ સપ્તધા સ્વિન્નો ગન્ધકઃ પરિશુધ્યતિ ।
{ગન્ધકશોધનમ્ (3)}
સ્થાલ્યાં દુગ્ધં વિનિક્ષિપ્ય મુખે વસ્ત્રં નિબધ્ય ચ

ગન્ધકં તત્ર નિક્ષિપ્ય ચૂર્ણિતં સિકતાકૃતિમ્ ।
છાદયેત્ પૃથુદીર્ઘેણ ખર્પરેણૈવ ગન્ધકમ્

જ્વાલયેત્ ખર્પરસ્યોર્ધ્વં વનચ્છાણૈસ્તથોપલૈઃ ।
દુગ્ધે નિપતિતો ગન્ધો ગલિત્વા પરિશુધ્યતિ

ઇત્થં વિશુદ્ધસ્ ત્રિફલાજ્યભૃઙ્ગમધ્વન્વિતઃ શાણમિતો હિ લીઢઃ ।
ગૃધ્રાક્ષિતુલ્યં કુરુતેઽક્ષિયુગ્મં કરોતિ રોગોજ્ઝિતદીર્ઘમાયુઃ

{સુલ્fઉર્:: દ્રુતિ}
કલાંશવ્યોષસંયુક્તં ગન્ધકં શ્લક્ષ્ણચૂર્ણિતમ્ ।
અરત્નિમાત્રે વસ્ત્રે તદ્વિપ્રકીર્ય વિવેષ્ટ્ય તત્

સૂત્રેણ વેષ્ટયિત્વાથ યામં તૈલે નિમજ્જયેત્ ।
ધૃત્વા સંદંશતો વર્તિં સર્વાં પ્રજ્વાલયેત્તતઃ

દ્રુતો વિનિપતેદ્ગન્ધો બિન્દુશઃ કાચભાજને ।
તાં દ્રુતિં પ્રક્ષિપેત્પત્રે નાગવલ્લ્યાસ્ત્રિબિન્દુકામ્

વલ્લેન પ્રમિતં શુદ્ધં રસેન્દ્રં ચ પ્રમર્દયેત્ ।
અઙ્ગુલ્યાથ સપત્રાં તાં દ્રુતિં સૂતં ચ ભક્ષયેત્

કરોતિ દીપનં તીવ્રં ક્ષયં પાણ્ડું ચ નાશયેત્ ।
કાસં શ્વાસં ચ શૂલાર્તિં ગ્રહણીમતિદુસ્તરામ્

આમં વિનાશયત્યાશુ લઘુત્વં પ્રકરોતિ ચ ।
{સુલ્fઉર્:: શુદ્ધ:: મેદિચ્. ઉસે}
ઘૃતાક્તે લોહપાત્રે તુ વિદ્રુતં શુદ્ધગન્ધકમ્

ઘૃતાક્તદર્વિકાક્ષિપ્તં દ્વિનિષ્કપ્રમિતં ભજેત્ ।
હન્તિ ક્ષયમુખાન્રોગાન્કુષ્ઠરોગં વિશેષતઃ

ક્ષારામ્લતૈલસૌવીરવિદાહિદ્વિદલં તથા ।
શુદ્ધગન્ધકસેવાયાં ત્યજેદ્રોગહિતેન હિ

{સુલ્fઉર્:: મેદિચ્. ઉસે (કુષ્ઠ)}
ગન્ધકસ્તુલ્યમરિચઃ ષડ્ગુણસ્ત્રિફલાન્વિતઃ ।
ઘૃષ્ટઃ શમ્પાકમૂલેન પીતશ્ચાખિલકુષ્ઠહા

તન્મૂલં સલિલે પિષ્ટં લેપયેત્પ્રત્યહં તનૌ ।
દૃષ્ટપ્રત્યયયોગોઽયં સર્વત્રાપ્રતિવીર્યવાન્

શ્રીમતા સોમદેવેન સમ્યગત્ર પ્રકીર્તિતઃ ।
{સુલ્fઉર્:: મેદિચ્. ઉસે (સ્કિન્ દિસેઅસેસ્)}
દ્વિનિષ્કપ્રમિતં ગન્ધં પીત્વા તૈલેન સંયુતમ્

અથાપામાર્ગતોયેન સતૈલમરિચેન ચ ।
વિલિપ્ય સકલં દેહં તિષ્ઠેદ્ ઘર્મે તતઃ પરમ્

તક્રભક્તં ચ ભુઞ્જીત તૃતીયે પ્રહરે ખલુ ।
ભજેદ્રાત્રૌ તથા વહ્નિં સમુત્થાય તતઃ પ્રગે

મહિષીછગણૈર્લિપ્ત્વા સ્નાયાચ્છીતેન વારિણા ।
તતોઽભ્યજ્ય ઘૃતૈર્દેહં સ્નાયાત્ પથ્યોષ્ણવારિણા

અમુના ક્રમયોગેન વિનશ્યત્યતિવેગતઃ ।
દુર્જયા બહુકાલીના પામા કણ્ડૂઃ સુનિશ્ચિતમ્

ગન્ધકસ્ય પ્રયોગાણાં સહસ્રં તન્ન કીર્તિતમ્ ।
ગ્રન્થવિસ્તરભીતેન સોમદેવમહીભુજા

{હરિતાલમ્:: સુબ્ત્ય્પેસ્}
હરિતાલં દ્વિધા પ્રોક્તં પત્રાખ્યં પિણ્ડસંજ્ઞિતમ્ ।
{પત્ત્રતાલક:: ફ્ય્સ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
સ્વર્ણવર્ણં ગુરુ સ્નિગ્ધં તનુપત્રં ચ ભાસુરમ્

તત્પત્રતાલકં પ્રોક્તં બહુપત્રં રસાયનમ્ ।
{પિણ્ડતાલક:: ફ્ય્સ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
નિષ્પત્રં પિણ્ડસદૃશં સ્વલ્પસત્ત્વં તથા ગુરુ ।
સ્ત્રીપુષ્પહરણં તત્તુ ગુણાલ્પં પિણ્ડતાલકમ્

{હરિતાલ:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
શ્લેષ્મવાતવિષરક્તભૂતનુત્ કેવલં ચ ખલુ પુષ્પહૃત્સ્ત્રિયઃ ।
સ્નિગ્ધમ્ ઉષ્ણકટુકં ચ દીપનં કુષ્ઠહારિ હરિતાલમુચ્યતે

{હરિતાલ:: શોધનમ્}
સ્વિન્નં કૂષ્માણ્ડતોયે વા તિલક્ષારજલેઽપિ વા ।
તોયે વા ચૂર્ણસંયુક્તે દોલાયન્ત્રેણ શુધ્યતિ

{હરિતાલ:: સત્ત્વ:: પાતન}
કુલત્થક્વાથસૌભાગ્યમહિષ્યાજ્યદધિપ્લુતમ્ ।
સ્થાલ્યાં ક્ષિપ્ત્વા પિદધ્યાચ્ચ મલ્લેન છિદ્રયોગિના

સમ્યઙ્નિરુધ્ય શિખિનં જ્વાલયેત્ ક્રમવર્ધિતમ્ ।
એકપ્રહરમાત્રં હિ રન્ધ્રમાચ્છાદ્ય ગોમયૈઃ

યામાન્તે છિદ્રમુદ્ઘાટ્ય દૃષ્ટે ધૂમે ચ પાણ્ડુરે ।
શીતાં સ્થાલીં સમુત્તાર્ય સત્ત્વમુત્કૃષ્ય ચાહરેત્

સર્વપાષાણસત્ત્વાનાં પ્રકારાઃ સન્તિ કોટિશઃ ।
ગ્રન્થવિસ્તારભીત્યા તે લિખિતા ન મયા ખલુ

સર્વત્ર સુકરં યચ્ચ સુલભં ફલદાયકમ્ ।
રસોપરસલોહેષુ તદેવાત્ર નિગદ્યતે

{પત્ત્રતાલ:: સત્ત્વ:: પાતન}
પત્ત્રાલકં રવેર્દુગ્ધૈર્દિનમેકં વિમર્દયેત્ ।
ક્ષિપ્ત્વા ષોડશિકાં તૈલે મિશ્રયિત્વા તતઃ પચેત્

અનાવૃતે પ્રદેશે ચ સપ્તયામાવધિ ધ્રુવમ્ ।
સ્વાઙ્ગશીતમધઃસ્થં ચ સત્ત્વં શ્વેતં સમાહરેત્

{હરિતાલ:: સત્ત્વ:: પાતન}
છાગલસ્યાથ બાલસ્ય મલેન ચ સમન્વિતમ્ ।
તાલકં દિવસદ્વન્દ્વં મર્દયિત્વા પ્રયત્નતઃ

યુક્તં દ્રાવણવર્ગેણ કાચકૂપ્યાં વિનિક્ષિપેત્ ।
ત્રિધા તાં ચ મૃદા લિપ્ત્વા પરિશોષ્ય ખરાતપે

તતઃ ખર્પરકચ્છિદ્રે તામર્ધાં ચૈવ કૂપિકામ્ ।
પ્રવેશ્ય જ્વાલયેદગ્નિં દ્વાદશપ્રહરાવધિમ્

કૂપીકણ્ઠે સ્થિતં સત્ત્વં શુભ્રં શીતે સમાહરેત્ ।
{હરિતાલ:: સત્ત્વ:: પાતન}
પલાર્ધપ્રમિતં તાલં બદ્ધ્વા વસ્ત્રે સિતે દૃઢે

બલિનાલિપ્ય યત્નેન ત્રિવારં પરિશોષયેત્ ।
દ્રાવિતે ત્રિપલે તામ્રે ક્ષિપેત્તાલકપોટ્ટલીમ્

ભસ્મનાચ્છાદયેચ્છીઘ્રં તામ્રેણાવેષ્ટિતં સિતમ્ ।
મૃદુલં સત્ત્વમાદદ્યાત્ પ્રોક્તં રસરસાયને

{તુવરી:: ઓરિગિન્}
સૌરાષ્ટ્રખનિસમ્ભૂતા મૃત્સ્ના યા તુવરી મતા ।
વસ્ત્રેષુ લિપ્યતે યાસૌ મઞ્જિષ્ઠારાગબન્ધિની

{તુવરી:: સુબ્ત્ય્પેસ્}
ફટિકા ફુલ્લિકા ચેતિ દ્વિવિધા પરિકીર્તિતા ।
{ફટિકા:: ફ્ય્સ્., મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
ઈષત્પીતા ગુરુસ્નિગ્ધા પીતિકા વિષનાશિની

વ્રણકુષ્ઠહરા સર્વકુષ્ઠઘ્ની ચ વિશેષતઃ ।
{ફુલ્લિકા:: ફ્ય્સ્., મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
નિર્ભારા શુભ્રવર્ણા ચ સ્નિગ્ધા સામ્લા પરા મતા ।
સા ફુલ્લતુવરી પ્રોક્તા લેપાચ્છીઘ્રં ચરેદયઃ

{તુવરી:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
કાઙ્ક્ષી કષાયા કટુકામ્લકણ્ઠ્યા કેશ્યા વ્રણઘ્ની વિષનાશિની ચ ।
શ્વિત્રાપહા નેત્રહિતા ત્રિદોષશાન્તિપ્રદા પારદજારિણી ચ

{તુવરીશોધન}
તુવરી કાઞ્જિકે ક્ષિપ્તા ત્રિદિનાચ્છુદ્ધિમ્ ઋચ્છતિ ।
{તુવરી:: સત્ત્વ:: પાતન}
ક્ષારામ્લૈર્મર્દિતા ધ્માતા સત્ત્વં મુઞ્ચતિ નિશ્ચિતમ્

{મનઃશિલા:: સુબ્ત્ય્પેસ્}
મનઃશિલા ત્રિધા પ્રોક્તા શ્યામાઙ્ગી કણવીરિકા ।
ખણ્ડાખ્યા ચેતિ તદ્રૂપં વિવિચ્ય પરિકથ્યતે

{શ્યામાઙ્ગી:: ફ્ય્સ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
શ્યામા રક્તા સગૌરા ચ ભારાઢ્યા શ્યામિકા મતા ।
{કણવીરિકા:: ફ્ય્સ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
તેજસ્વિની ચ નિર્ગૌરા તામ્રાભા કણવીરિકા

{ખણ્ડ:: ફ્ય્સ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
ચૂર્ણીભૂતાતિરક્તાઙ્ગી સભારા ખણ્ડપૂર્વિકા ।
ઉત્તરોત્તરતઃ શ્રેષ્ઠા ભૂરિસત્ત્વા પ્રકીર્તિતા

{મનઃશિલા:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
મનઃશિલા સર્વરસાયનાગ્ર્યા તિક્તા કટૂષ્ણા કફવાતહન્ત્રી ।
સત્ત્વાત્મિકા ભૂતવિષાગ્નિમાન્દ્યકણ્ડૂતિકોઠક્ષયહારિણી ચ

{મનઃશિલા:: શોધન}
અગસ્ત્યપત્રતોયેન ભાવિતા સપ્તવારકમ્ ।
શૃઙ્ગવેરરસૈર્વાપિ વિશુધ્યતિ મનઃશિલા

{મનઃશિલા:: સત્ત્વ:: પાતન}
અષ્ટમાંશેન કિટ્ટેન ગુડગુગ્ગુલુસર્પિષા ।
કોષ્ઠ્યાં રુદ્ધ્વા દૃઢં ધ્માતા સત્ત્વં મુઞ્ચેન્મનઃશિલા

{મનઃશિલા:: સત્ત્વ:: પાતન}
ભૂનાગધૌતસૌભાગ્યમદનૈશ્ચ વિમર્દિતૈઃ ।
કારવેલ્લીદલામ્ભોભિર્મૂષાં કૃત્વાત્ર નિક્ષિપેત્

શિલાં ક્ષારામ્લનિષ્પિષ્ટાં પ્રધમેત્ તદનન્તરમ્ ।
ઘટિકાદ્વયમાત્રં હિ ધ્માતા સત્ત્વં ત્યજત્યસૌ

{અઞ્જન:: સુબ્ત્ય્પેસ્}
સૌવીરમ્ અઞ્જનં પ્રોક્તં રસાઞ્જનમતઃ પરમ્ ।
સ્રોતોઽઞ્જનં તદન્યચ્ચ પુષ્પાઞ્જનકમેવ ચ ।
નીલાઞ્જનં હિ તેષાં ચ સ્વરૂપમિહ વર્ણ્યતે

{સૌવીર:: ફ્ય્સ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
સૌવીરમઞ્જનં ધૂમ્રં રક્તપિત્તહરં હિમમ્ ।
વમિહિધ્માક્ષિરોગઘ્નં વ્રણશોધનરોપણમ્

{રસાઞ્જન:: ફ્ય્સ્., મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
રસાઞ્જનં ચ પીતાભં વિષરક્તગદાપહમ્ ।
શ્વાસહિધ્માપહં વર્ણ્યં વાતપિત્તાસ્રનાશનમ્

{સ્રોતોઞ્જન:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
સ્રોતોઽઞ્જનં હિમં સ્નિગ્ધં કષાયં સ્વાદુ લેખનમ્ ।
નેત્ર્યં હિધ્માવિષચ્છર્દિકફપિત્તાસ્રકોપનુત્

{પુષ્પાઞ્જન:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
પુષ્પાઞ્જનં સિતં સ્નિગ્ધં હિમં સર્વાક્ષિરોગનુત્ ।
અતિદુર્ધરહિધ્માઘ્નં વિષજ્વરગદાપહમ્

{નીલાઞ્જન:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
નીલાઞ્જનં ગુરુ સ્નિગ્ધં નેત્ર્યં દોષત્રયાપહમ્ ।
રસાયનં સુવર્ણઘ્નં લોહમાર્દવકારકમ્

{અઞ્જન:: શોધન}
અઞ્જનાનિ વિશુધ્યન્તિ ભૃઙ્ગરાજદલદ્રવૈઃ ।
{અઞ્જન:: સત્ત્વ:: પાતન}
મનોહ્વાસત્ત્વવત્ સત્ત્વમઞ્જનાનાં સમાહરેત્

{કઙ્કુષ્ઠ:: પ્લચે ઓf દિસ્ચોવેર્ય્}
હિમવત્પાદશિખરે કઙ્કુષ્ઠમુપજાયતે ।
{કઙ્કુષ્ઠ:: સુબ્ત્ય્પેસ્}
તત્રૈકં નલિકાખ્યં હિ તદન્યદ્રેણુકં મતમ્

{નલિકા:: ફ્ય્સ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
પીતપ્રભં ગુરુ સ્નિગ્ધં શ્રેષ્ઠં કઙ્કુષ્ઠમાદિમમ્ ।
{રેણુક:: ફ્ય્સ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
શ્યામં પીતં લઘુ ત્યક્તસત્ત્વં નેષ્ટં હિ રેણુકમ્

{કઙ્કુષ્ઠ:: ઓરિગિન્ fરોમ્ fએચેસ્}
કેચિદ્વદન્તિ કઙ્કુષ્ઠં સદ્યો જાતસ્ય દન્તિનઃ ।
વર્ચઃ સ શ્યામપીતાભં રેચનં પરિકથ્યતે

કતિચિત્ તેજિવાહાનાં નાલં કઙ્કુષ્ઠસંજ્ઞકમ્ ।
વદન્તિ શ્વેતપીતાભં તદતીવ વિરેચનમ્

{કઙ્કુષ્ઠ:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
રસે રસાયને શ્રેષ્ઠં નિઃસત્ત્વં બહુવૈકૃતમ્ ।
કઙ્કુષ્ઠં તિક્તકટુકં વીર્યોષ્ણં ચાતિરેચનમ્

વ્રણોદાવર્ત્તશૂલાર્ત્તિગુલ્મપ્લીહગુદાર્ત્તિહૃત્ ।
{કઙ્કુષ્ઠ:: શોધન}
કઙ્કુષ્ઠં શુદ્ધિમાયાતિ ત્રિધા શ્રેષ્ઠામ્બુભાવિતમ્

{કઙ્કુષ્ઠ:: સત્ત્વ:: પાતન}
સત્ત્વાકર્ષોઽસ્ય ન પ્રોક્તો યસ્માત્સત્ત્વમયં હિ તત્ ।
{કઙ્કુષ્ઠ:: મેદિચ્. ઉસે}
ભજેદેનં વિરેકાર્થં ગ્રાહિભિર્યવમાત્રયા

નાશયેદામપૂર્તિં ચ વિરિચ્ય ક્ષણમાત્રતઃ ।
ભક્ષિતઃ સહ તામ્બૂલૈર્વિરેચ્યાશુ વિનાશયેત્

બર્બૂરીમૂલિકાક્વાથજીરસૌભાગ્યકં સમમ્ ।
કઙ્કુષ્ઠવિષનાશાય ભૂયો ભૂયઃ પિબેન્નરઃ

{કાસીસ:: સુબ્ત્ય્પેસ્}
કાસીસં વાલુકાદ્યેકં પુષ્પપૂર્વમથાપરમ્ ।
{વાલુકાકાસીસ:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
ક્ષારામ્લં ગુરુ ધૂમાભં સોષ્ણવીર્યં વિષાપહમ્ ।
વાલુકાપૂર્વકાસીસં શ્વિત્રઘ્નં કેશરઞ્જનમ્

{પુષ્પકાસીસ:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
પુષ્પાદિકાસીસમ્ અતિપ્રસિદ્ધં સોષ્ણં કષાયામ્લમતીવ નેત્ર્યમ્ ।
વિષાનિલશ્લેષ્મગદવ્રણઘ્નં શ્વિત્રક્ષયઘ્નં કચરઞ્જનં ચ

{કાસીસ:: શોધન}
સકૃદ્ ભૃઙ્ગામ્બુના ક્લિન્નં કાસીસં નિર્મલં ભવેત્ ।
{કાસીસ:: સત્ત્વ:: પાતનમ્}
તુવરીસત્ત્વવત્ સત્ત્વમેતસ્યાપિ સમાહરેત્

{કાસીસસેવનમ્}
બલિના હતકાસીસં કાન્તં કાસીસમારિતમ્ ।
ઉભયં સમભાગં હિ ત્રિફલાવેલ્લસંયુતમ્

વિષમાંશઘૃતક્ષૌદ્રપ્લુતં શાણમિતં પ્રગે ।
સેવિતં હન્તિ વેગેન શ્વિત્રપાણ્ડુક્ષયામયાન્

ગુલ્મપ્લીહગદં શૂલં મૂત્રરોગમશેષતઃ ।
રસાયનવિધાનેન સેવિતં વત્સરાવધિ

આમસંશોષણં શ્રેષ્ઠં મન્દાગ્નિપરિદીપનમ્ ।
પલિતં વલિભિઃ સાર્ધં વિનાશયતિ નિશ્ચિતમ્

{ગૈરિક:: સુબ્ત્ય્પેસ્}
પાષાણગૈરિકં ચૈકં દ્વિતીયં સ્વર્ણગૈરિકમ્ ।
{પાષાણગૈરિક:: ફ્ય્સ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
પાષાણગૈરિકં પ્રોક્તં કઠિનં તામ્રવર્ણકમ્

{પાષાણગૈરિક:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
સ્વાદુ સ્નિગ્ધં હિમં નેત્ર્યં કષાયં રક્તપિત્તનુત્

{સ્વર્ણગૈરિક:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
હિધ્માવમિવિષઘ્નં ચ રક્તઘ્નં સ્વર્ણગૈરિકમ્ ।
પાષાણગૈરિકં ચાન્યત્ પૂર્વસ્માદલ્પકં ગુણૈઃ

{ગૈરિક:: શોધન}
ગૈરિકં હિ ગવાં દુગ્ધૈર્ભાવિતં શુદ્ધિમ્ ઋચ્છતિ ।
{ગૈરિક:: સત્ત્વ:: પાતન}
ગૈરિકં સત્ત્વરૂપં હિ નન્દિના પરિકીર્તિતમ્

કૈરપ્યુક્તં પતેત્સત્ત્વં ક્ષારામ્લસ્વિન્નગૈરિકાત્ ।
ઉપતિષ્ઠતિ સૂતેન્દ્રમ્ એકત્વં ગુણવત્તરમ્

{સાધારણરસાઃ}
કમ્પિલ્લશ્ચાપરો ગૌરીપાષાણો નવસારકઃ ।
કપર્દો વહ્નિજારશ્ચ ગિરિસિન્દૂરહિઙ્ગુલૌ

બોદ્દારશૃઙ્ગમિત્યષ્ટૌ સાધારણરસા મતાઃ ।
રસસિદ્ધિકરાઃ પ્રોક્તા નાગાર્જુનપુરઃસરૈઃ

{કમ્પિલ્લ:: ફ્ય્સ્. પ્રોપેર્તિએસ્, પ્લચે ઓf દિસ્ચોવેર્ય્}
ઇષ્ટિકાચૂર્ણસંકાશશ્ચન્દ્રિકાઢ્યોઽતિરેચનઃ ।
સૌરાષ્ટ્રદેશસમ્ભૂતઃ સ હિ કમ્પિલ્લકો મતઃ

{કમ્પિલ્લ:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
પિત્તવ્રણાધ્માનવિબન્ધનિઘ્નઃ શ્લેષ્મોદરાર્ત્તિકૃમિગુલ્મવૈરી ।
મૂલામશૂલજ્વરશોફહારી કમ્પિલ્લકો રેચ્યગદાપહારી

{ગૌરીપાષાણ:: ફ્ય્સ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
ગૌરીપાષાણકઃ પીતો વિકટો હતચૂર્ણકઃ ।
{ગૌરીપાષાણ:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
રસબન્ધકરઃ સ્નિગ્ધો દોષઘ્નો રસવીર્યકૃત્

{નવસાર:: પ્રોદુચ્તિઓન્}
કરીરપીલુકાષ્ઠેષુ પચ્યમાનેષુ ચોદ્ભવઃ ।
ક્ષારોઽસૌ નવસારઃ સ્યાચ્ચૂલિકાલવણાભિધઃ

ઇષ્ટિકાદહને જાતં પાણ્ડુરં લવણં લઘુ ।
તદુક્તં નવસારાખ્યં ચૂલિકાલવણં ચ તત્

{નવસાર:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
રસેન્દ્રજારણં લોહદ્રાવણં જઠરાગ્નિકૃત્ ।
ગુલ્મપ્લીહાસ્યશોષઘ્નં ભુક્તમાંસાદિજારણમ્ ।
વિડાખ્યં ચ ત્રિદોષઘ્નં ચૂલિકાલવણં મતમ્

{મોનેય્ ચોwરિએ:: ફ્ય્સ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
પીતાભા ગ્રન્થિલા પૃષ્ઠે દીર્ઘવૃન્તા વરાટિકા ।
રસવૈદ્યૈર્વિનિર્દિષ્ટા સા ચરાચરસંજ્ઞિકા

{મોનેય્ ચોwરિએ:: પરીક્ષા}
સાર્ધનિષ્કમિતા શ્રેષ્ઠા નિષ્કભારા ચ મધ્યમા ।
પાદોનનિષ્કભારા ચ કનિષ્ઠા પરિકીર્તિતા

{મોનેય્ ચોwરિએ:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
પરિણામાદિશૂલઘ્ની ગ્રહણીક્ષયનાશિની ।
કટૂષ્ણા દીપની વૃષ્યા નેત્ર્યા વાતકફાપહા

રસેન્દ્રજારણે પ્રોક્તા બિડદ્રવ્યેષુ શસ્યતે ।
{ચોwરિએસ્ (ગેન્.):: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
તદન્યે તુ વરાટાઃ સ્યુર્ ગુરવઃ શ્લેષ્મપિત્તલાઃ

હત્વા હત્વા ગુણાન્ ભૂયો વિકારાન્ કુર્વતે ન હિ ।
{મોનેય્ ચોwરિએ:: શોધન}
વરાટાઃ કાઞ્જિકે સ્વિન્ના યામાચ્છુદ્ધિમવાપ્નુયુઃ

{અગ્નિજાર:: ઓરિગિન્}
સમુદ્રેણાગ્નિનક્રસ્ય જરાયુર્ બહિરુજ્ઝિતઃ ।
સંશુષ્કો ભાનુતાપેન સોઽગ્નિજાર ઇતિ સ્મૃતઃ

{અગ્નિજાર:: શોધન}
તદબ્ધિક્ષારસંશુદ્ધં તસ્માચ્છુદ્ધિર્ન હીષ્યતે ।
{અગ્નિજાર:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
અગ્નિજારસ્ ત્રિદોષઘ્નો ધનુર્વાતાદિવાતનુત્ ।
વર્ધનો રસવીર્યસ્ય દીપનો જારણસ્તથા

{ગિરિસિન્દૂર:: ઓરિગિન્}
મહગિરિષુ ચાલ્પીયઃ પાષાણાન્તઃ સ્થિતો રસઃ ।
શુષ્કઃ શોણઃ સ નિર્દિષ્ટો રસસિન્દૂરસંજ્ઞયા

{ગિરિસિન્દૂર:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
ત્રિદોષશમનં ભેદિ રસબન્ધનમગ્રિમમ્ ।
દેહલોહકરં નેત્ર્યં ગિરિસિન્દૂરમીરિતમ્

{હિઙ્ગુલ:: સુબ્ત્ય્પેસ્}
હિઙ્ગુલઃ શુકતુણ્ડાખ્યો હંસપાકસ્તથાપરઃ ।
{શુકતુણ્ડ:: પ્રોપેર્તિએસ્}
પ્રથમોઽલ્પગુણસ્તત્ર ચર્મારઃ સ નિગદ્યતે

{હંસપાક:: ફ્ય્સ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
શ્વેતરેખઃ પ્રવાલાભો હંસપાકઃ સ ઈરિતઃ ।
{દરદ:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
હિઙ્ગુલઃ સર્વદોષઘ્નો દીપનોઽતિરસાયનઃ

સર્વરોગહરો વૃષ્યો જારણાયાતિશસ્યતે ।
{હિઙ્ગુલાકૃષ્ટ}
એતસ્માદાહૃતઃ સૂતો જીર્ણગન્ધસમો ગુણૈઃ

{દરદ:: શોધન}
સપ્તકૃત્વાર્દ્રકદ્રાવૈર્લકુચસ્યામ્બુનાપિ વા ।
શોષિતો ભાવયિત્વા ચ નિર્દોષો જાયતે ખલુ

{બોદ્દારશૃઙ્ગ:: પ્લચે ઓf દિસ્ચોવેર્ય્}
સદલં પીતવર્ણં ચ ભવેદ્ગુર્જરમણ્ડલે ।
અર્બુદસ્ય ગિરેઃ પાર્શ્વે જાતં બોદ્દારશૃઙ્ગકમ્

{ઉદારશૃઙ્ગ:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
સીસસત્ત્વં મરુચ્છ્લેષ્મશમનં પુંગદાપહમ્ ।
રસબન્ધનમુત્કૃષ્ટં કેશરઞ્જનમુત્તમમ્

{સાધારણરસ:: શોધન}
સાધારણરસાઃ સર્વે માતુલુઙ્ગદ્રવામ્બુના ।
ત્રિવારં ભાવિતાઃ શુષ્કા ભવેયુર્દોષવર્જિતાઃ

{સાધારણરસ:: સત્ત્વ:: શોધન}
યાનિ કાનિ ચ સત્ત્વાનિ તાનિ શુધ્યન્ત્યશેષતઃ ।
ધ્માતાનિ શુદ્ધિવર્ગેણ મિલન્તિ ચ પરસ્પરમ્