Rasendracūḍāmaṇi 3-5, 7-16 · Chapter 10
Rcūm, 10
{mahārasāḥ}
mahārasāḥ syur ghanarājāvartavaikrāntasasyāḥ vimalādrijāte /
tutthaṃ ca tāpyaṃ ca rasāyanāste sattvāni teṣām amṛtopamāni
{abhraka:: medic. properties}
gaurītejaḥ paramam amṛtaṃ vātapittakṣayaghnaṃ prajñodbodhi praśamitarujaṃ vṛṣyam āyuṣyam agryam /
balyaṃ snigdhaṃ rucidam akaphaṃ dīpanaṃ śītavīryaṃ tattadyogaiḥ sakalagadahṛd vyoma sūtendrabandhi
rājahastād adhastādyatsamānītaṃ ghanaṃ khaneḥ /
bhavettaduktaphaladaṃ niḥsattvaṃ niṣphalaṃ param
{abhrakabhedāḥ}
pinākanāgamaṇḍūkavajram ityabhrakaṃ matam /
śvetādivarṇabhedena pratyekaṃ taccaturvidham
{abhra:: pināka}
pinākaṃ pāvakottaptaṃ vimuñcati daloccayam /
tatsevitaṃ malaṃ baddhvā mārayatyeva mānavam
{abhra:: nāga}
nāgābhraṃ nāgavatkuryāt dhvaniṃ pāvakasaṃsthitam /
tadbhuktaṃ kurute kuṣṭhaṃ maṇḍalākhyaṃ na saṃśayaḥ
{abhra:: maṇḍūka}
utplutyotplutya maṇḍūkaṃ dhmātaṃ patati cābhrakam /
tatkuryādaśmarīrogamasādhyaṃ śastrato'nyathā
{abhra:: vajra}
vajrābhraṃ vahnisaṃtaptaṃ nirmuktāśeṣavaikṛtam /
dehalohakaraṃ tattu sarvarogaharaṃ param
{abhra:: subtypes:: colour}
śvetaṃ raktaṃ ca pītaṃ ca kṛṣṇamevaṃ caturvidham /
śvetaṃ śvetakriyāsūktaṃ raktādyaṃ pītakarmaṇi
caturvidhaṃ varaṃ vyoma yadyapyuktaṃ rasāyane /
tathāpi kṛṣṇavarṇābhaṃ koṭikoṭiguṇādhikam
{abhra:: phys. properties}
snigdhaṃ pṛthudalaṃ vahnisahaṃ syādbhārato'dhikam /
sukhanirmocyapatraṃ ca tadabhraṃ śastam īritam
{abhra:: bad types}
sacandraṃ kācakiṭṭābhaṃ vyoma na grāsayedrasam /
grāsitaścenna yojyo'sau lohe caiva rasāyane
niścandrikaṃ mṛtaṃ vyoma sevyaṃ sarvagadeṣu ca /
sevitaṃ candrikāyuktaṃ mehaṃ mandānalaṃ caret
yairuktaṃ yuktinirmuktaiḥ patrābhrakarasāyanam /
tairdiṣṭaṃ kālakūṭākhyaṃ viṣaṃ jīvanahetave
sattvārthaṃ sevanārthaṃ ca yojayecchodhitābhrakam /
anyathā tvaguṇaṃ kṛtvā vikarotyeva niścitam
{abhra:: śodhana}
prataptaṃ saptavārāṇi nikṣiptaṃ kāñjike'bhrakam /
nirdoṣaṃ jāyate nūnaṃ nikṣiptaṃ vāpi gojale
triphalākvathite vāpi gavāṃ dugdhe viśeṣataḥ /
{abhra:: māraṇa}
tato dhānyābhrakaṃ kṛtvā piṣṭvā matsyākṣikārasaiḥ
cakrīṃ kṛtvā viśoṣyātha puṭedardhebhake puṭe /
puṭedevaṃ hi ṣaḍvāraṃ paunarnavarasaiḥ saha
abhrāṃśaṭaṅkaṇenāpi saṃmardya kṛtacakrikam /
ardhebhākhyaiḥ puṭaistadvatsaptavāraṃ puṭet khalu
evaṃ vāsārasenāpi taṇḍulīyarasena ca /
prapuṭetsaptavārāṇi pūrvaproktavidhānataḥ
evaṃ siddhaṃ ghanaṃ sarvayogeṣu viniyojayet /
{abhra:: māraṇa}
pādāṃśaṭaṅkaṇopetaṃ matsyākṣīrasamarditam
rundhyāt koṣṭhyāṃ dṛḍhaṃ dhmātaṃ sattvarūpaṃ bhaved ghanam /
paṭacūrṇaṃ vidhāyātha goghṛtena pariplutam
bharjayetsaptavārāṇi cullīsaṃsthitakharpare /
agnivarṇaṃ bhavedyāvad vāraṃ vāraṃ ca cūrṇayet
tṛṇaṃ kṣiptaṃ dahedyāvattāvadvā bharjanaṃ caret /
tataḥ sagandhakaṃ piṣṭvā vaṭamūlakaṣāyataḥ
puṭedviṃśativārāṇi vārāhena puṭena hi /
punarviṃśativārāṇi triphalotthakaṣāyataḥ
triphalāmuṇḍikābhṛṅgapathyānīlīsumūlakaiḥ /
bhāvayitvā prayoktavyaṃ sarvarogeṣu mātrayā
sattvābhrāt kiṃcid avaraṃ nirvikāraṃ guṇādhikam /
evaṃ cecchatavārāṇi puṭapākena sādhitam
guṇavajjāyate'tyarthaṃ paraṃ pācanadīpanam /
kṣudhaṃ karoti cātyarthaṃ guñjārdhamiti sevayā /
tattadrogaharair yogaiḥ sarvaroganikṛntanam
{abhra:: māraṇa}
dhānyābhraṃ kāsamardasya rasena parimarditam /
puṭettacchatavārāṇi mriyate nātra saṃśayaḥ
{abhra:: māraṇa}
tadvanmustārasenāpi taṇḍulīyarasena ca /
śivāmalakasaubhāgyapiṣṭaṃ cakrīkṛtābhrakam
puṭettat ṣaṣṭivārāṇi sindūrābhaṃ prajāyate /
kṣayādyanantarogaghnaṃ bhavedyogānupānataḥ
{abhra:: māraṇa}
vaṭamūlatvacaḥ kvāthe tāmbūlapatrasārataḥ /
vāsāmatsyākṣikībhyāṃ vā matsyākṣyā sakaṭhillayā
payasā vaṭavṛkṣasya marditaṃ puṭitaṃ ghanam /
bhaved viṃśativāreṇa sindūrasadṛśaṃ ghanam
{abhrakabhasman (6)}
saṭaṅkaṇaṃ gavāṃ dugdhaiḥ piṣṭaṃ prapuṭitaṃ ghanam /
niścandrikaṃ bhaved vārais triṃśadbhirguṇavattaram
evaṃ siddhāni cābhrāṇi tālena puṭitāni cet /
bhavantyatīva tīvrāṇi rasādapyadhikāni ca
{abhra:: bhasman:: phys. properties}
raukṣyaṃ saukṣmyaṃ jalaplāvaḥ śoṇavarṇasamudbhavaḥ /
vicitraguṇadīptiśca jāyate bahubhiḥ puṭaiḥ
{abhra:: sattva:: pātana}
kāsamardaghanadhvanivāsānāṃ ca punarbhuvaḥ /
matsyākṣyāḥ kāravellyāśca haṃsapādyā rasaiḥ pṛthak
piṣṭvā piṣṭvā prayatnena śoṣayedgharmayogataḥ /
khaliṃ godhūmacūrṇaṃ ca kṣudramatsyāṃśca ṭaṅkaṇam
pratyekamabhrakāṃśena dattvā caiva vimardayet /
mardane mardane samyak śoṣayedraviraśmibhiḥ
pañcājaṃ pañcagavyaṃ ca pañcamāhiṣameva ca /
kṣiptvā golān prakurvīta kiṃcit tindukasaṃmitān
{pañcāṅga}
payo dadhi ghṛtaṃ mūtraṃ viṭ ca pañcāṅgam ucyate /
adhaḥpātanakoṣṭhyāṃ hi dhmātvā sattvaṃ nipātayet
{abhra:: sattva:: pātana:: separating kiṭṭa and sattva}
koṣṭhyāḥ kiṭṭaṃ samāhṛtya vicūrṇya ravakān haret /
tatkiṭṭaṃ svalpaṭaṅkena gomayena vimardayet
golānvidhāya saṃśoṣya dhamed bhūyo'pi pūrvavat /
bhūyaḥ kiṭṭaṃ samāhṛtya mṛditvā sattvamāharet
evameva punaḥ kiṭṭaṃ dhmātvā sattvaṃ samāharet /
{abhrakasattvaśodhanam}
atha sattvakaṇāṃstāṃstu kvāthayitvāmlakāñjikaiḥ
śodhanīyagaṇopetaṃ mūṣāmadhye nirudhya ca /
samyag drutaṃ samāhṛtya dvivāraṃ pradhamet punaḥ
iti siddhaṃ bhavetsattvaṃ yojyaṃ rasarasāyane /
{abhrakasattvamṛdukaraṇam}
madhutailavasājyeṣu drāvitaṃ parivāpitam
mṛdu syāddaśavāreṇa sattvaṃ lohādikaṃ kharam /
{abhra:: sattva:: formulation}
sattvasya golakaṃ taptaṃ sasyasaṃyuktakāñjike
nirvāpya tatkṣaṇenaiva kaṇḍayellohapārayā /
sampratāpya ghanasthūlān kaṇānkṣiptvā ca kāñjike
tatkṣaṇena samāhṛtya khaṇḍayitvā rajaścaret /
goghṛtena ca taccūrṇaṃ bharjayet pūrvavattridhā
dhātrīphalarasais tadvaddhātrīpatrarasena vā /
bharjane bharjane kāryaṃ śilāpaṭṭena peṣaṇam
tataḥ punarnavāvāsārasaiḥ kāñjikamiśritaiḥ /
prapuṭeddaśavārāṇi daśavārāṇi gandhakaiḥ
evaṃ saṃsādhitaṃ vyomasattvaṃ sarvaguṇottaram /
yatheṣṭaṃ viniyoktavyaṃ jāraṇe ca rasāyane
vellavyoṣasamanvitaṃ ghṛtayutaṃ vallonmitaṃ sevitaṃ divyābhraṃ kṣayapāṇḍuruggrahaṇikāḥ śūlāmakoṣṭhāmayam /
jūrtiṃ śvāsagadaṃ pramehamaruciṃ kāsāmayaṃ durdharaṃ mandāgniṃ jaṭharavyathāṃ vijayate yogairaśeṣāmayān
{abhrakadrutiḥ}
drutayo naiva nirdiṣṭāḥ śāstre dṛṣṭā api dhruvam /
vinā śambhoḥ prasādena na sidhyanti kathañcana
{rājāvartaḥ:: parīkṣā}
rājāvartto'lparakto 'runīlimāmiśritaprabhaḥ /
guruśca masṛṇaḥ śreṣṭhastadanyo madhyamaḥ smṛtaḥ
{rājāvarta:: medic. properties}
pramehakṣayadurnāmapāṇḍuśleṣmānilāpahaḥ /
dīpanaḥ pācano vṛṣyo rājāvartto rasāyanaḥ
{rājāvarta:: śodhanam}
nimbudravaiḥ sagomūtraiḥ sakṣāraiḥ sveditāḥ khalu /
dvitrivāreṇa śudhyanti rājāvarttādidhātavaḥ
{rājāvarta:: māraṇa}
bhṛṅgāmbho gandhakopeto rājāvartto vicūrṇitaḥ /
puṭanātsaptarātreṇa rājāvartto mṛto bhavet
{dhātu (gen.):: śodhana}
sūryāvarttakavajrakandakadalīkoṣātakīśigrukāḥ /
vandhyā nīrakaṇā ghanā nṛpaśamī dhvāṃkṣī kumārī varā /
āsām ekarasena sāmlapuṭanācchudhyanti dhātvādayaḥ /
svedakledavadhānvrajanti ca punardhmātāśca sattvāni te
ayaṃ yogo hi niḥśeṣadhātumalaviśodhanaḥ /
{rājāvarta (?):: sattvapātanam}
kṣāraiśca lavaṇair gehadhūmaguñjāniśāphalaiḥ /
etairyuktāḥ śilāśmānaḥ sattvaṃ muñcantyaśeṣataḥ
{vaikrānta:: phys. properties}
aṣṭāsraś cāṣṭaphalakaḥ ṣaṭkoṇo masṛṇo guruḥ /
śuddhamiśritavarṇaiśca yukto vaikrānta ucyate
{vaikrānta:: subtypes:: colour}
śveto raktaśca pītaśca nīlaḥ pārāvatacchaviḥ /
śyāmalaḥ kṛṣṇavarṇaśca karburaścāṣṭadhā hi saḥ
{vaikrānta:: medic. properties}
āyuḥpradaśca balavarṇakaro'tivṛṣyaḥ prajñāpradaḥ sakaladoṣagadāpahārī /
dīptāgnikṛt pavisamānaguṇas tarasvī vaikrāntakaḥ khalu vapurbalalohakārī
rasāyaneṣu sarveṣu pūrvagaṇyaḥ pratāpavān /
vajrasthāne niyoktavyo vaikrāntaḥ sarvarogahā
{vaikrānta:: śodhana}
kulatthakvāthasaṃsvinno vaikrāntaḥ pariśudhyati /
{vaikrānta:: māraṇa}
mriyate'ṣṭapuṭair gandhanimbūkadravasaṃyutaḥ
{vaikrānta:: sattvapātana}
sattvapātanayogena marditaśca vaṭīkṛtaḥ /
mūṣāstho ghaṭikādhmāto vaikrāntaḥ sattvamutsṛjet
{vaikrānta:: formulation}
bhasmatvaṃ samupāgato vikṛtako hemnā mṛtenānvitaḥ pādāṃśena kaṇājyavellasahito vallonmitaḥ sevitaḥ /
yakṣmāṇaṃ kṣaraṇaṃ ca pāṇḍugudajaṃ śvāsaṃ ca kāsāmayaṃ duṣṭāṃ ca grahaṇīm uraḥkṣatamukhān rogāñjayeddehakṛt
{vaikrānta:: formulation}
sūtabhasmārdhasaṃyuktaṃ nīlavaikrāntabhasmakam /
mṛtābhrasattvamubhayostulitaṃ parimarditam
kṣaudrājyasaṃsṛtaṃ prātaḥ guñjāmātraṃ niṣevitam /
rasāyanavidhānena jīveccandrārkatārakam
tattadrogānupānena yavamātraṃ niṣevitam /
nihanti sakalānrogāndustarānanyabheṣajaiḥ
trisaptadivasair nḥṇāṃ gaṅgāmbha iva pātakam /
{sasyaka:: myth. origin}
pītvā hālāhalaṃ vāntaṃ pītāmṛtagarutmatā
viṣeṇāmṛtayuktena girau ca marutāhvaye /
tadvāntaṃ hi ghanībhūtaṃ saṃjātaṃ sasyakaṃ khalu
{sasya:: parīkṣā:: good quality}
mayūrakaṇṭhasacchāyaṃ bhārāḍhyamatiśasyate /
viṣaṃ dravyayutaṃ yadvad dravyādhikaguṇaṃ bhavet /
hālāhalaṃ sudhāyuktaṃ sudhādhikaguṇaṃ tathā
{sasyaka:: medic. properties}
niḥśeṣadoṣaviṣahṛd gudaśūlaśūladuṣṭāmlapittakavibandhaharaṃ hitaṃ ca /
rāsāyanaṃ vamanarekakaraṃ garaghnaṃ śvitrāpahaṃ gaditamatra mayūratuttham
{sasyaka/tuttha:: śodhana}
dolāyantreṇa susvinnaṃ sasyakaṃ praharatrayam /
nṛmahiṣyajagomūtraiḥ śudhyatyevaṃ ca sasyakam
{sasyaka:: māraṇa}
lakucadravagandhāśmaṭaṅkaṇena samanvitam /
nirudhya mūṣikāmadhye mriyate kaukkuṭaiḥ puṭaiḥ
{sasyaka:: sattvapātana}
nimbudravālpaṭaṅkābhyāṃ mūṣāmadhye nirudhya ca /
tāmrarūpaṃ paridhmātaṃ sattvaṃ muñcati sasyakam
{sasyaka:: sattvapātana}
śuddhaṃ sasyaṃ śikhikrāntaṃ pūrvabheṣajasaṃyutam /
nalikādhmānayogena sattvaṃ muñcati niścitam
{sasyaka:: sattva:: ring}
sattvametatsamādāya varabhūnāgasattvayuk /
tanmudrikā kṛtasparśā śūlaghnī tatkṣaṇādbhavet
carācaraṃ viṣaṃ bhūtaṃ ḍākinīṃ dṛggataṃ jayet /
rāmavat somasenānī mudriketi tathākṣaram
mudrikeyaṃ vidhātavyā dṛṣṭapratyayakārikā /
himālayottare pārśve aśvakarṇo mahādrumaḥ
tatra śūlaṃ samutpannaṃ tatraiva nidhanaṃ gataḥ /
mantreṇānena mudrāmbho nipītaṃ saptamantritam
sadyaḥ śūlaharaṃ proktam iti bhālukibhāṣitam /
anayā mudrayā taptaṃ tailamagnau suniścitam
lepitaṃ hanti vegena śūlaṃ yatra kvacidbhavam /
sadyaḥ sūtikaraṃ nāryāḥ sadyo netrarujāpaham
{vimala:: subtypes}
vimalastrividhaḥ prokto hemādyastārapūrvakaḥ /
tṛtīyaḥ kāṃsyavimalastattatkāntyā sa lakṣyate
{vimala:: phys. properties}
vartulaḥ koṇasaṃyuktaḥ snigdhaśca phalakānvitaḥ /
{vimala:: medic. properties}
marutpittaharo vṛṣyo vimalo'tirasāyanaḥ
{vimala:: subtypes:: use}
pūrvo hemakriyāsūkto dvitīyo rūpyakṛnmataḥ /
tṛtīyo bheṣaje teṣu pūrvaḥ pūrvaguṇottaraḥ
{vimala:: śodhana}
āṭarūṣajalasvinno vimalo vimalo bhavet /
{vimala:: māraṇa}
gandhāśmalakucābhyāṃ sa mriyate daśabhiḥ puṭaiḥ
{vimala:: sattva:: pātana}
saṭaṅkalakucadrāvair meṣaśṛṅgasya bhasmanā /
piṣṭo mūṣodare liptaḥ saṃśoṣya ca nirudhya ca
ṣaṭprasthakokilair dhmāto vimalaḥ sīsasannibham /
sattvaṃ muñcati tadyukto rasaḥ syāttu rasāyanaḥ
{vimala:: sattva:: medic. use}
etatsattvaṃ sūtasaṃyuktaṃ piṣṭīkṛtvā sumarditam /
vilīne gandhake kṣiptvā jārayet triguṇālakam
śilāṃ pañcaguṇāṃ cāpi nālikāyantrake khalu /
tārabhasma daśāṃśena tāvadvaikrāntakaṃ mṛtam
sarvamekatra saṃcūrṇya paṭena parigālya ca /
nikṣipya kūpikāmadhye paripūrya prayatnataḥ
līḍho vyoṣavarānvito vimalako yukto ghṛtaiḥ sevito hanyād durbhagakṛjjvarān śvayathukaṃ pāṇḍupramehārucim /
mūlārtiṃ grahaṇīṃ ca śūlamatulaṃ yakṣmāmayān kāmalāṃ sarvānpittamarudgadān kimaparaṃ yogairaśeṣān gadān
{śilājatu:: subtypes}
śilādhāturdvidhā prokto gomūtrādyo rasāyanaḥ /
karpūrapūrvakaścānyastatrādyo dvividhaḥ punaḥ
sasattvaścaiva niḥsattvastayoḥ pūrvo guṇādhikaḥ /
{śilājatu:: origin from heated rocks}
grīṣme tīvrārkataptebhyaḥ pādebhyo himabhūbhṛtaḥ
svarṇarūpyārkagarbhebhyaḥ śilādhātur viniḥsaret /
{śilājatu:: from gold}
svarṇagarbhagirerjātaṃ japāpuṣpanibhaṃ guru
sa svalpatiktaṃ susvādu paramaṃ tadrasāyanam /
{śilājatu:: from silver}
rūpyagarbhagirerjātaṃ madhuraṃ pāṇḍuraṃ guru
śilājaṃ pittarogaghnaṃ viśeṣāt pāṇḍurogahṛt /
{śilājatu:: from copper}
tāmragarbhagirerjātaṃ nīlavarṇaṃ ghanaṃ guru
śilājaṃ kaphavātaghnaṃ tiktoṣṇaṃ kṣayaroganut /
{śilājatu:: testing for purity}
vahnau kṣiptaṃ bhavedyattu liṅgākāraṃ hyadhūmakam /
salile'tha vilīnaṃ ca tacchuddhaṃ hi śilājatu
{śilājatu:: medic. properties}
nūnaṃ sajvarapāṇḍuśophaśamanaṃ mehāgnimāndyāpahaṃ medaśchedakaraṃ ca yakṣmaśamanaṃ mūtrāmayonmūlanam /
gulmaplīhavināśanaṃ jaṭharahṛcchūlaghnam āmāpahaṃ sarvatvaggadanāśanaṃ kimaparaṃ dehe ca lohe hitam
{śilājatu:: possesses properties of other substances}
rasoparasasūtendraratnaloheṣu ye guṇāḥ /
vasanti te śilādhātau jarāmṛtyujigīṣayā
{śilājatu:: śodhana}
kṣārāmlairguggulūpetaiḥ svedanīyantramadhyagaiḥ /
sveditaṃ ghaṭikāmānācchilādhātur viśudhyati
{śilājatu:: māraṇa}
śilayā gandhatālābhyāṃ mātuluṅgarasena ca /
puṭitaṃ hi śilādhātur mriyate 'ṣṭagiriṇḍakaiḥ
{śilājatu:: mṛta:: medic. use}
bhasmībhūtaśilodbhavaṃ samatulaṃ kāntaṃ ca vaikrāntakaṃ yuktaśca triphalākaṭutrayaghṛtairvallena tulyaṃ bhajet /
pāṇḍau yakṣmagude tathāgnisadane maheṣu mūtrāmaye gulmaplīhamahodare bahuvidhe śūle ca yonyāmaye
seveta yadi ṣaṇmāsaṃ rasāyanavidhānataḥ /
valīpalitanirmukto jīvedvarṣaśataṃ sukhī
{śilājatu:: sattva:: pātana}
piṣṭaṃ drāvaṇavargeṇa sāmlena girisambhavam /
liptvā mūṣodare ruddhvā gāḍhairdhmātaṃ hi kokilaiḥ
sattvaṃ muñcecchilādhātuḥ svakhanerlohasannibham /
{karpūraśilājatu:: phys. properties}
pāṇḍuraṃ sikatākāraṃ karpūrādyaṃ śilājatu
{karpūraśilājatu:: medic. properties}
mūtrakṛcchrāśmarīmehakāmalāpāṇḍunāśanam /
{karpūraśilājatu:: śodhana}
elātoyena saṃsvinnaṃ śuṣkaṃ śuddhimupaiti tat
naitasya māraṇaṃ sattvapātanaṃ vihitaṃ budhaiḥ /
{rasaka:: subtypes}
rasako dvividhaḥ prokto darduraḥ kāravellakaḥ
sadalo darduraḥ prokto nirdalaḥ kāravellakaḥ /
sattvapāte śubhaḥ pūrvo dvitīyaścauṣadhādiṣu
{rasaka:: medic. properties}
rasakaḥ sarvamehaghnaḥ kaphapittavināśanaḥ /
netrarogakṣayaghnaśca lohapāradarañjanaḥ
{rasaka:: high quality}
nāgārjunena nirdiṣṭau rasaśca rasakāvubhau /
śreṣṭhau siddharasau syātāṃ dehalohakarau parau
rasaśca rasakaścobhau yenāgnisahanau kṛtau /
dehalohamayī siddhirdāsī tasya na saṃśayaḥ
{rasaka:: śodhana}
kharparaḥ parisaṃtaptaḥ saptavāraṃ nimajjitaḥ /
bījapūrarasasyāntarnirmalatvaṃ samaśnute
{rasaka:: śodhana}
nṛmūtre meṣamūtre vā takre vā kāñjike tathā /
pratāpya majjitaṃ samyak kharparaṃ pariśudhyati
{rasaka:: rañjana with ~}
naramūtre sthito māsaṃ rasako rañjayed dhruvam /
śuddhaṃ tāmraṃ rasaṃ tāraṃ śuddhaṃ svarṇaprabhaṃ tathā
{rasakasattvapātana (1)}
haridrātriphalārālasindhudhūmaiḥ saṭaṅkaṇaiḥ /
sāruṣkaraiśca pādāṃśaiḥ sāmlaiḥ saṃmardya kharparam
liptaṃ vṛntākamūṣāyāṃ śoṣayitvā nirudhya ca /
mūṣāmukhopari nyasya kharparaṃ pradhamettataḥ
kharpare'pahṛte jvālā bhavennīlā sitā yadi /
tadā sandaṃśato mūṣāṃ dhṛtvā kṛtvā hyadhomukhīm
śanairāsphālayed bhūmau yathā nālaṃ na bhajyate /
vaṅgābhaṃ patitaṃ sattvaṃ tadādāya niyojayet
evaṃ hi tricaturvāraiḥ sarvaṃ sattvaṃ viniḥsaret /
{rasakasattvapātana (2)}
yadvā jalayutāṃ sthālīṃ nikhanet koṣṭhikodare
sacchidraṃ tanmukhe mallaṃ tanmukhe'dhomukhīṃ kṣipet /
mūṣopari śikhitrāṃśca prakṣipya pradhamed dṛḍham
patitaṃ sthālikānīre sattvamādāya yojayet /
{rasaka:: sattva:: māraṇam}
tatsattvaṃ tālakopetaṃ nikṣipya khalu kharpare
bharjayellohadaṇḍena bhasmībhavati niścitam /
{rasaka:: sattva:: mṛta:: medic. use}
tadbhasma mṛtakāntena samena saha yojitam
aṣṭaguñjāmitaṃ cūrṇaṃ triphalākvāthasaṃyutam /
kāntapātrasthitaṃ rātrau tilajaprativāpakam
niṣevitaṃ nihantyāśu madhumehamapi dhruvam /
paittaṃ kṣayaṃ ca pāṇḍuṃ ca śvayathuṃ gulmameva ca
raktagulmaṃ ca nārīṇāṃ pradaraṃ somarogakam /
yonirogānaśeṣāṃśca viṣamāṃśca jvarānapi /
rajaḥśūlaṃ ca nārīṇāṃ kāsaṃ śvāsaṃ ca hidhmikām
{mākṣika}
mākṣiko dvividho hemamākṣikastāramākṣikaḥ /
{svarṇamākṣika:: origin}
tatrādyaṃ mākṣikaṃ kānyakubjotthaṃ svarṇasannibham
{tāramākṣika:: origin}
tapatītīrasambhūtaṃ pañcavarṇasuvarṇavat /
pāṣāṇabahulaḥ proktastāpyākhyo'sau guṇālpakaḥ
{mākṣika:: medic. properties}
mākṣīkadhātuḥ sakalāmayaghnaḥ prāṇo rasendrasya paraṃ hi vṛṣyaḥ /
durmelalohadvayamelakaśca guṇottaraḥ sarvarasāyanāgryaḥ
{mākṣika:: śodhanam}
eraṇḍatailaluṅgāmbusiddhe śudhyati mākṣikam /
{mākṣika:: śodhana}
siddhaṃ ca kadalīkandatoye ca ghaṭikādvayam
{mākṣika:: śodhana}
taptaṃ kṣiptaṃ varākvāthe śuddhimāyāti mākṣikam /
{mākṣika:: māraṇa}
mātuluṅgāmbugandhābhyāṃ piṣṭaṃ mūṣodare sthitam
pañcakroḍapuṭairdagdhaṃ mriyate mākṣikaṃ khalu /
{mākṣika:: māraṇa}
eraṇḍatailagavyājyairmātuluṅgarasena ca
kharparasthaṃ dṛḍhaṃ pakvaṃ jāyate dhātusannibham /
evaṃ mṛtaṃ rase yojyaṃ rasāyanavidhāvapi
{mākṣika:: sattvapātana}
triṃśāṃśanāgasaṃyuktaṃ kṣārairamlaiśca vartitam /
dhmātaṃ prakaṭamūṣāyāṃ sattvaṃ muñcati mākṣikam
{mākṣika:: sattva:: śodhana}
saptavāraṃ paridrāvya kṣiptaṃ nirguṇḍikārase /
mākṣīkasattvasammiśraṃ nāgaṃ naśyati niścitam
guñjābījasamacchāyaṃ drutadrāvaṃ ca sīsavat /
tāpyasattvaṃ viśuddhaṃ tu dehalohakaraṃ param
{mākṣikarasāyana (1)}
mākṣīkasattvena rasasya piṣṭīṃ kṛtvā vilīne ca baliṃ nidhāya /
saṃmiśrya saṃmardya ca khalvamadhye nikṣipya sattvaṃ drutamabhrakasya ca
vidhāya golaṃ lavaṇākhyayantre paceddinārdhaṃ mṛduvahninā ca /
svataḥ suśītaṃ paricūrṇya samyag vallonmitaṃ khaṇḍaviḍaṅgayuktam
saṃsevitaṃ kṣaudrayutaṃ nihanti jarāṃ sarogām apamṛtyumeva /
duḥsādhyarogānapi saptavārairnaitena tulyo'sti sudhāraso'pi
{mākṣikarasāyana (2)}
mṛtamākṣīkapāṣāṇas tadardhaṃ mṛtamabhrakam /
tadardhaṃ kāntalohaṃ ca tadardhaṃ tāmrabhasmakam
sarvamekatra saṃmelya samagandhena yojayet /
nimbudraveṇa saṃmardya prapuṭeddaśavārakam
vanotpalaśatenaiva bhāvayet paricūrṇya tat /
vyoṣabāhlīkatoyena vārāṇāmekaviṃśatim
bhaveddhi mṛtamākṣīkaṃ sarvavyādhivināśanam /
kṣayaṃ pāṇḍuṃ ca kuṣṭhāni grahaṇīṃ gudajāṃ rujaḥ
mandāgniṃ kāmalāṃ śoṣaṃ svarabhaṅgamarocakam /
nānārūpān jvarān ugrān āmadoṣaṃ visūcikām
vātapittakaphodbhūtāṃstattadrogān aśeṣataḥ /
tattadaucityayogena prayuktairanupānakaiḥ /
mahāraseṣu sarveṣu tāpyameva varaṃ matam
Original text: Rasendracūḍāmaṇi 3-5, 7-16 · Edition: Siddhinandan Misra, Benares : Chaukhamba Orientalia, 1999 · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0