રસેન્દ્રચૂડામણિ · અધ્યાય 10

ર્ચૂમ્, 10
{મહારસાઃ}
મહારસાઃ સ્યુર્ ઘનરાજાવર્તવૈક્રાન્તસસ્યાઃ વિમલાદ્રિજાતે ।
તુત્થં ચ તાપ્યં ચ રસાયનાસ્તે સત્ત્વાનિ તેષામ્ અમૃતોપમાનિ

{અભ્રક:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
ગૌરીતેજઃ પરમમ્ અમૃતં વાતપિત્તક્ષયઘ્નં પ્રજ્ઞોદ્બોધિ પ્રશમિતરુજં વૃષ્યમ્ આયુષ્યમ્ અગ્ર્યમ્ ।
બલ્યં સ્નિગ્ધં રુચિદમ્ અકફં દીપનં શીતવીર્યં તત્તદ્યોગૈઃ સકલગદહૃદ્ વ્યોમ સૂતેન્દ્રબન્ધિ

રાજહસ્તાદ્ અધસ્તાદ્યત્સમાનીતં ઘનં ખનેઃ ।
ભવેત્તદુક્તફલદં નિઃસત્ત્વં નિષ્ફલં પરમ્

{અભ્રકભેદાઃ}
પિનાકનાગમણ્ડૂકવજ્રમ્ ઇત્યભ્રકં મતમ્ ।
શ્વેતાદિવર્ણભેદેન પ્રત્યેકં તચ્ચતુર્વિધમ્

{અભ્ર:: પિનાક}
પિનાકં પાવકોત્તપ્તં વિમુઞ્ચતિ દલોચ્ચયમ્ ।
તત્સેવિતં મલં બદ્ધ્વા મારયત્યેવ માનવમ્

{અભ્ર:: નાગ}
નાગાભ્રં નાગવત્કુર્યાત્ ધ્વનિં પાવકસંસ્થિતમ્ ।
તદ્ભુક્તં કુરુતે કુષ્ઠં મણ્ડલાખ્યં ન સંશયઃ

{અભ્ર:: મણ્ડૂક}
ઉત્પ્લુત્યોત્પ્લુત્ય મણ્ડૂકં ધ્માતં પતતિ ચાભ્રકમ્ ।
તત્કુર્યાદશ્મરીરોગમસાધ્યં શસ્ત્રતોઽન્યથા

{અભ્ર:: વજ્ર}
વજ્રાભ્રં વહ્નિસંતપ્તં નિર્મુક્તાશેષવૈકૃતમ્ ।
દેહલોહકરં તત્તુ સર્વરોગહરં પરમ્

{અભ્ર:: સુબ્ત્ય્પેસ્:: ચોલોઉર્}
શ્વેતં રક્તં ચ પીતં ચ કૃષ્ણમેવં ચતુર્વિધમ્ ।
શ્વેતં શ્વેતક્રિયાસૂક્તં રક્તાદ્યં પીતકર્મણિ

ચતુર્વિધં વરં વ્યોમ યદ્યપ્યુક્તં રસાયને ।
તથાપિ કૃષ્ણવર્ણાભં કોટિકોટિગુણાધિકમ્

{અભ્ર:: ફ્ય્સ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
સ્નિગ્ધં પૃથુદલં વહ્નિસહં સ્યાદ્ભારતોઽધિકમ્ ।
સુખનિર્મોચ્યપત્રં ચ તદભ્રં શસ્તમ્ ઈરિતમ્

{અભ્ર:: બદ્ ત્ય્પેસ્}
સચન્દ્રં કાચકિટ્ટાભં વ્યોમ ન ગ્રાસયેદ્રસમ્ ।
ગ્રાસિતશ્ચેન્ન યોજ્યોઽસૌ લોહે ચૈવ રસાયને

નિશ્ચન્દ્રિકં મૃતં વ્યોમ સેવ્યં સર્વગદેષુ ચ ।
સેવિતં ચન્દ્રિકાયુક્તં મેહં મન્દાનલં ચરેત્

યૈરુક્તં યુક્તિનિર્મુક્તૈઃ પત્રાભ્રકરસાયનમ્ ।
તૈર્દિષ્ટં કાલકૂટાખ્યં વિષં જીવનહેતવે

સત્ત્વાર્થં સેવનાર્થં ચ યોજયેચ્છોધિતાભ્રકમ્ ।
અન્યથા ત્વગુણં કૃત્વા વિકરોત્યેવ નિશ્ચિતમ્

{અભ્ર:: શોધન}
પ્રતપ્તં સપ્તવારાણિ નિક્ષિપ્તં કાઞ્જિકેઽભ્રકમ્ ।
નિર્દોષં જાયતે નૂનં નિક્ષિપ્તં વાપિ ગોજલે

ત્રિફલાક્વથિતે વાપિ ગવાં દુગ્ધે વિશેષતઃ ।
{અભ્ર:: મારણ}
તતો ધાન્યાભ્રકં કૃત્વા પિષ્ટ્વા મત્સ્યાક્ષિકારસૈઃ

ચક્રીં કૃત્વા વિશોષ્યાથ પુટેદર્ધેભકે પુટે ।
પુટેદેવં હિ ષડ્વારં પૌનર્નવરસૈઃ સહ

અભ્રાંશટઙ્કણેનાપિ સંમર્દ્ય કૃતચક્રિકમ્ ।
અર્ધેભાખ્યૈઃ પુટૈસ્તદ્વત્સપ્તવારં પુટેત્ ખલુ

એવં વાસારસેનાપિ તણ્ડુલીયરસેન ચ ।
પ્રપુટેત્સપ્તવારાણિ પૂર્વપ્રોક્તવિધાનતઃ

એવં સિદ્ધં ઘનં સર્વયોગેષુ વિનિયોજયેત્ ।
{અભ્ર:: મારણ}
પાદાંશટઙ્કણોપેતં મત્સ્યાક્ષીરસમર્દિતમ્

રુન્ધ્યાત્ કોષ્ઠ્યાં દૃઢં ધ્માતં સત્ત્વરૂપં ભવેદ્ ઘનમ્ ।
પટચૂર્ણં વિધાયાથ ગોઘૃતેન પરિપ્લુતમ્

ભર્જયેત્સપ્તવારાણિ ચુલ્લીસંસ્થિતખર્પરે ।
અગ્નિવર્ણં ભવેદ્યાવદ્ વારં વારં ચ ચૂર્ણયેત્

તૃણં ક્ષિપ્તં દહેદ્યાવત્તાવદ્વા ભર્જનં ચરેત્ ।
તતઃ સગન્ધકં પિષ્ટ્વા વટમૂલકષાયતઃ

પુટેદ્વિંશતિવારાણિ વારાહેન પુટેન હિ ।
પુનર્વિંશતિવારાણિ ત્રિફલોત્થકષાયતઃ

ત્રિફલામુણ્ડિકાભૃઙ્ગપથ્યાનીલીસુમૂલકૈઃ ।
ભાવયિત્વા પ્રયોક્તવ્યં સર્વરોગેષુ માત્રયા

સત્ત્વાભ્રાત્ કિંચિદ્ અવરં નિર્વિકારં ગુણાધિકમ્ ।
એવં ચેચ્છતવારાણિ પુટપાકેન સાધિતમ્

ગુણવજ્જાયતેઽત્યર્થં પરં પાચનદીપનમ્ ।
ક્ષુધં કરોતિ ચાત્યર્થં ગુઞ્જાર્ધમિતિ સેવયા ।
તત્તદ્રોગહરૈર્ યોગૈઃ સર્વરોગનિકૃન્તનમ્

{અભ્ર:: મારણ}
ધાન્યાભ્રં કાસમર્દસ્ય રસેન પરિમર્દિતમ્ ।
પુટેત્તચ્છતવારાણિ મ્રિયતે નાત્ર સંશયઃ

{અભ્ર:: મારણ}
તદ્વન્મુસ્તારસેનાપિ તણ્ડુલીયરસેન ચ ।
શિવામલકસૌભાગ્યપિષ્ટં ચક્રીકૃતાભ્રકમ્

પુટેત્તત્ ષષ્ટિવારાણિ સિન્દૂરાભં પ્રજાયતે ।
ક્ષયાદ્યનન્તરોગઘ્નં ભવેદ્યોગાનુપાનતઃ

{અભ્ર:: મારણ}
વટમૂલત્વચઃ ક્વાથે તામ્બૂલપત્રસારતઃ ।
વાસામત્સ્યાક્ષિકીભ્યાં વા મત્સ્યાક્ષ્યા સકઠિલ્લયા

પયસા વટવૃક્ષસ્ય મર્દિતં પુટિતં ઘનમ્ ।
ભવેદ્ વિંશતિવારેણ સિન્દૂરસદૃશં ઘનમ્

{અભ્રકભસ્મન્ (6)}
સટઙ્કણં ગવાં દુગ્ધૈઃ પિષ્ટં પ્રપુટિતં ઘનમ્ ।
નિશ્ચન્દ્રિકં ભવેદ્ વારૈસ્ ત્રિંશદ્ભિર્ગુણવત્તરમ્

એવં સિદ્ધાનિ ચાભ્રાણિ તાલેન પુટિતાનિ ચેત્ ।
ભવન્ત્યતીવ તીવ્રાણિ રસાદપ્યધિકાનિ ચ

{અભ્ર:: ભસ્મન્:: ફ્ય્સ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
રૌક્ષ્યં સૌક્ષ્મ્યં જલપ્લાવઃ શોણવર્ણસમુદ્ભવઃ ।
વિચિત્રગુણદીપ્તિશ્ચ જાયતે બહુભિઃ પુટૈઃ

{અભ્ર:: સત્ત્વ:: પાતન}
કાસમર્દઘનધ્વનિવાસાનાં ચ પુનર્ભુવઃ ।
મત્સ્યાક્ષ્યાઃ કારવેલ્લ્યાશ્ચ હંસપાદ્યા રસૈઃ પૃથક્

પિષ્ટ્વા પિષ્ટ્વા પ્રયત્નેન શોષયેદ્ઘર્મયોગતઃ ।
ખલિં ગોધૂમચૂર્ણં ચ ક્ષુદ્રમત્સ્યાંશ્ચ ટઙ્કણમ્

પ્રત્યેકમભ્રકાંશેન દત્ત્વા ચૈવ વિમર્દયેત્ ।
મર્દને મર્દને સમ્યક્ શોષયેદ્રવિરશ્મિભિઃ

પઞ્ચાજં પઞ્ચગવ્યં ચ પઞ્ચમાહિષમેવ ચ ।
ક્ષિપ્ત્વા ગોલાન્ પ્રકુર્વીત કિંચિત્ તિન્દુકસંમિતાન્

{પઞ્ચાઙ્ગ}
પયો દધિ ઘૃતં મૂત્રં વિટ્ ચ પઞ્ચાઙ્ગમ્ ઉચ્યતે ।
અધઃપાતનકોષ્ઠ્યાં હિ ધ્માત્વા સત્ત્વં નિપાતયેત્

{અભ્ર:: સત્ત્વ:: પાતન:: સેપરતિન્ગ્ કિટ્ટ અન્દ્ સત્ત્વ}
કોષ્ઠ્યાઃ કિટ્ટં સમાહૃત્ય વિચૂર્ણ્ય રવકાન્ હરેત્ ।
તત્કિટ્ટં સ્વલ્પટઙ્કેન ગોમયેન વિમર્દયેત્

ગોલાન્વિધાય સંશોષ્ય ધમેદ્ ભૂયોઽપિ પૂર્વવત્ ।
ભૂયઃ કિટ્ટં સમાહૃત્ય મૃદિત્વા સત્ત્વમાહરેત્

એવમેવ પુનઃ કિટ્ટં ધ્માત્વા સત્ત્વં સમાહરેત્ ।
{અભ્રકસત્ત્વશોધનમ્}
અથ સત્ત્વકણાંસ્તાંસ્તુ ક્વાથયિત્વામ્લકાઞ્જિકૈઃ

શોધનીયગણોપેતં મૂષામધ્યે નિરુધ્ય ચ ।
સમ્યગ્ દ્રુતં સમાહૃત્ય દ્વિવારં પ્રધમેત્ પુનઃ

ઇતિ સિદ્ધં ભવેત્સત્ત્વં યોજ્યં રસરસાયને ।
{અભ્રકસત્ત્વમૃદુકરણમ્}
મધુતૈલવસાજ્યેષુ દ્રાવિતં પરિવાપિતમ્

મૃદુ સ્યાદ્દશવારેણ સત્ત્વં લોહાદિકં ખરમ્ ।
{અભ્ર:: સત્ત્વ:: fઓર્મુલતિઓન્}
સત્ત્વસ્ય ગોલકં તપ્તં સસ્યસંયુક્તકાઞ્જિકે

નિર્વાપ્ય તત્ક્ષણેનૈવ કણ્ડયેલ્લોહપારયા ।
સમ્પ્રતાપ્ય ઘનસ્થૂલાન્ કણાન્ક્ષિપ્ત્વા ચ કાઞ્જિકે

તત્ક્ષણેન સમાહૃત્ય ખણ્ડયિત્વા રજશ્ચરેત્ ।
ગોઘૃતેન ચ તચ્ચૂર્ણં ભર્જયેત્ પૂર્વવત્ત્રિધા

ધાત્રીફલરસૈસ્ તદ્વદ્ધાત્રીપત્રરસેન વા ।
ભર્જને ભર્જને કાર્યં શિલાપટ્ટેન પેષણમ્

તતઃ પુનર્નવાવાસારસૈઃ કાઞ્જિકમિશ્રિતૈઃ ।
પ્રપુટેદ્દશવારાણિ દશવારાણિ ગન્ધકૈઃ

એવં સંસાધિતં વ્યોમસત્ત્વં સર્વગુણોત્તરમ્ ।
યથેષ્ટં વિનિયોક્તવ્યં જારણે ચ રસાયને

વેલ્લવ્યોષસમન્વિતં ઘૃતયુતં વલ્લોન્મિતં સેવિતં દિવ્યાભ્રં ક્ષયપાણ્ડુરુગ્ગ્રહણિકાઃ શૂલામકોષ્ઠામયમ્ ।
જૂર્તિં શ્વાસગદં પ્રમેહમરુચિં કાસામયં દુર્ધરં મન્દાગ્નિં જઠરવ્યથાં વિજયતે યોગૈરશેષામયાન્

{અભ્રકદ્રુતિઃ}
દ્રુતયો નૈવ નિર્દિષ્ટાઃ શાસ્ત્રે દૃષ્ટા અપિ ધ્રુવમ્ ।
વિના શમ્ભોઃ પ્રસાદેન ન સિધ્યન્તિ કથઞ્ચન

{રાજાવર્તઃ:: પરીક્ષા}
રાજાવર્ત્તોઽલ્પરક્તો ઽરુનીલિમામિશ્રિતપ્રભઃ ।
ગુરુશ્ચ મસૃણઃ શ્રેષ્ઠસ્તદન્યો મધ્યમઃ સ્મૃતઃ

{રાજાવર્ત:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
પ્રમેહક્ષયદુર્નામપાણ્ડુશ્લેષ્માનિલાપહઃ ।
દીપનઃ પાચનો વૃષ્યો રાજાવર્ત્તો રસાયનઃ

{રાજાવર્ત:: શોધનમ્}
નિમ્બુદ્રવૈઃ સગોમૂત્રૈઃ સક્ષારૈઃ સ્વેદિતાઃ ખલુ ।
દ્વિત્રિવારેણ શુધ્યન્તિ રાજાવર્ત્તાદિધાતવઃ

{રાજાવર્ત:: મારણ}
ભૃઙ્ગામ્ભો ગન્ધકોપેતો રાજાવર્ત્તો વિચૂર્ણિતઃ ।
પુટનાત્સપ્તરાત્રેણ રાજાવર્ત્તો મૃતો ભવેત્

{ધાતુ (ગેન્.):: શોધન}
સૂર્યાવર્ત્તકવજ્રકન્દકદલીકોષાતકીશિગ્રુકાઃ ।
વન્ધ્યા નીરકણા ઘના નૃપશમી ધ્વાંક્ષી કુમારી વરા ।
આસામ્ એકરસેન સામ્લપુટનાચ્છુધ્યન્તિ ધાત્વાદયઃ ।
સ્વેદક્લેદવધાન્વ્રજન્તિ ચ પુનર્ધ્માતાશ્ચ સત્ત્વાનિ તે

અયં યોગો હિ નિઃશેષધાતુમલવિશોધનઃ ।
{રાજાવર્ત (?):: સત્ત્વપાતનમ્}
ક્ષારૈશ્ચ લવણૈર્ ગેહધૂમગુઞ્જાનિશાફલૈઃ ।
એતૈર્યુક્તાઃ શિલાશ્માનઃ સત્ત્વં મુઞ્ચન્ત્યશેષતઃ

{વૈક્રાન્ત:: ફ્ય્સ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
અષ્ટાસ્રશ્ ચાષ્ટફલકઃ ષટ્કોણો મસૃણો ગુરુઃ ।
શુદ્ધમિશ્રિતવર્ણૈશ્ચ યુક્તો વૈક્રાન્ત ઉચ્યતે

{વૈક્રાન્ત:: સુબ્ત્ય્પેસ્:: ચોલોઉર્}
શ્વેતો રક્તશ્ચ પીતશ્ચ નીલઃ પારાવતચ્છવિઃ ।
શ્યામલઃ કૃષ્ણવર્ણશ્ચ કર્બુરશ્ચાષ્ટધા હિ સઃ

{વૈક્રાન્ત:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
આયુઃપ્રદશ્ચ બલવર્ણકરોઽતિવૃષ્યઃ પ્રજ્ઞાપ્રદઃ સકલદોષગદાપહારી ।
દીપ્તાગ્નિકૃત્ પવિસમાનગુણસ્ તરસ્વી વૈક્રાન્તકઃ ખલુ વપુર્બલલોહકારી

રસાયનેષુ સર્વેષુ પૂર્વગણ્યઃ પ્રતાપવાન્ ।
વજ્રસ્થાને નિયોક્તવ્યો વૈક્રાન્તઃ સર્વરોગહા

{વૈક્રાન્ત:: શોધન}
કુલત્થક્વાથસંસ્વિન્નો વૈક્રાન્તઃ પરિશુધ્યતિ ।
{વૈક્રાન્ત:: મારણ}
મ્રિયતેઽષ્ટપુટૈર્ ગન્ધનિમ્બૂકદ્રવસંયુતઃ

{વૈક્રાન્ત:: સત્ત્વપાતન}
સત્ત્વપાતનયોગેન મર્દિતશ્ચ વટીકૃતઃ ।
મૂષાસ્થો ઘટિકાધ્માતો વૈક્રાન્તઃ સત્ત્વમુત્સૃજેત્

{વૈક્રાન્ત:: fઓર્મુલતિઓન્}
ભસ્મત્વં સમુપાગતો વિકૃતકો હેમ્ના મૃતેનાન્વિતઃ પાદાંશેન કણાજ્યવેલ્લસહિતો વલ્લોન્મિતઃ સેવિતઃ ।
યક્ષ્માણં ક્ષરણં ચ પાણ્ડુગુદજં શ્વાસં ચ કાસામયં દુષ્ટાં ચ ગ્રહણીમ્ ઉરઃક્ષતમુખાન્ રોગાઞ્જયેદ્દેહકૃત્

{વૈક્રાન્ત:: fઓર્મુલતિઓન્}
સૂતભસ્માર્ધસંયુક્તં નીલવૈક્રાન્તભસ્મકમ્ ।
મૃતાભ્રસત્ત્વમુભયોસ્તુલિતં પરિમર્દિતમ્

ક્ષૌદ્રાજ્યસંસૃતં પ્રાતઃ ગુઞ્જામાત્રં નિષેવિતમ્ ।
રસાયનવિધાનેન જીવેચ્ચન્દ્રાર્કતારકમ્

તત્તદ્રોગાનુપાનેન યવમાત્રં નિષેવિતમ્ ।
નિહન્તિ સકલાન્રોગાન્દુસ્તરાનન્યભેષજૈઃ

ત્રિસપ્તદિવસૈર્ ન્ઃણાં ગઙ્ગામ્ભ ઇવ પાતકમ્ ।
{સસ્યક:: મ્ય્થ્. ઓરિગિન્}
પીત્વા હાલાહલં વાન્તં પીતામૃતગરુત્મતા

વિષેણામૃતયુક્તેન ગિરૌ ચ મરુતાહ્વયે ।
તદ્વાન્તં હિ ઘનીભૂતં સંજાતં સસ્યકં ખલુ

{સસ્ય:: પરીક્ષા:: ગોઓદ્ qઉઅલિત્ય્}
મયૂરકણ્ઠસચ્છાયં ભારાઢ્યમતિશસ્યતે ।
વિષં દ્રવ્યયુતં યદ્વદ્ દ્રવ્યાધિકગુણં ભવેત્ ।
હાલાહલં સુધાયુક્તં સુધાધિકગુણં તથા

{સસ્યક:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
નિઃશેષદોષવિષહૃદ્ ગુદશૂલશૂલદુષ્ટામ્લપિત્તકવિબન્ધહરં હિતં ચ ।
રાસાયનં વમનરેકકરં ગરઘ્નં શ્વિત્રાપહં ગદિતમત્ર મયૂરતુત્થમ્

{સસ્યક।તુત્થ:: શોધન}
દોલાયન્ત્રેણ સુસ્વિન્નં સસ્યકં પ્રહરત્રયમ્ ।
નૃમહિષ્યજગોમૂત્રૈઃ શુધ્યત્યેવં ચ સસ્યકમ્

{સસ્યક:: મારણ}
લકુચદ્રવગન્ધાશ્મટઙ્કણેન સમન્વિતમ્ ।
નિરુધ્ય મૂષિકામધ્યે મ્રિયતે કૌક્કુટૈઃ પુટૈઃ

{સસ્યક:: સત્ત્વપાતન}
નિમ્બુદ્રવાલ્પટઙ્કાભ્યાં મૂષામધ્યે નિરુધ્ય ચ ।
તામ્રરૂપં પરિધ્માતં સત્ત્વં મુઞ્ચતિ સસ્યકમ્

{સસ્યક:: સત્ત્વપાતન}
શુદ્ધં સસ્યં શિખિક્રાન્તં પૂર્વભેષજસંયુતમ્ ।
નલિકાધ્માનયોગેન સત્ત્વં મુઞ્ચતિ નિશ્ચિતમ્

{સસ્યક:: સત્ત્વ:: રિન્ગ્}
સત્ત્વમેતત્સમાદાય વરભૂનાગસત્ત્વયુક્ ।
તન્મુદ્રિકા કૃતસ્પર્શા શૂલઘ્ની તત્ક્ષણાદ્ભવેત્

ચરાચરં વિષં ભૂતં ડાકિનીં દૃગ્ગતં જયેત્ ।
રામવત્ સોમસેનાની મુદ્રિકેતિ તથાક્ષરમ્

મુદ્રિકેયં વિધાતવ્યા દૃષ્ટપ્રત્યયકારિકા ।
હિમાલયોત્તરે પાર્શ્વે અશ્વકર્ણો મહાદ્રુમઃ

તત્ર શૂલં સમુત્પન્નં તત્રૈવ નિધનં ગતઃ ।
મન્ત્રેણાનેન મુદ્રામ્ભો નિપીતં સપ્તમન્ત્રિતમ્

સદ્યઃ શૂલહરં પ્રોક્તમ્ ઇતિ ભાલુકિભાષિતમ્ ।
અનયા મુદ્રયા તપ્તં તૈલમગ્નૌ સુનિશ્ચિતમ્

લેપિતં હન્તિ વેગેન શૂલં યત્ર ક્વચિદ્ભવમ્ ।
સદ્યઃ સૂતિકરં નાર્યાઃ સદ્યો નેત્રરુજાપહમ્

{વિમલ:: સુબ્ત્ય્પેસ્}
વિમલસ્ત્રિવિધઃ પ્રોક્તો હેમાદ્યસ્તારપૂર્વકઃ ।
તૃતીયઃ કાંસ્યવિમલસ્તત્તત્કાન્ત્યા સ લક્ષ્યતે

{વિમલ:: ફ્ય્સ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
વર્તુલઃ કોણસંયુક્તઃ સ્નિગ્ધશ્ચ ફલકાન્વિતઃ ।
{વિમલ:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
મરુત્પિત્તહરો વૃષ્યો વિમલોઽતિરસાયનઃ

{વિમલ:: સુબ્ત્ય્પેસ્:: ઉસે}
પૂર્વો હેમક્રિયાસૂક્તો દ્વિતીયો રૂપ્યકૃન્મતઃ ।
તૃતીયો ભેષજે તેષુ પૂર્વઃ પૂર્વગુણોત્તરઃ

{વિમલ:: શોધન}
આટરૂષજલસ્વિન્નો વિમલો વિમલો ભવેત્ ।
{વિમલ:: મારણ}
ગન્ધાશ્મલકુચાભ્યાં સ મ્રિયતે દશભિઃ પુટૈઃ

{વિમલ:: સત્ત્વ:: પાતન}
સટઙ્કલકુચદ્રાવૈર્ મેષશૃઙ્ગસ્ય ભસ્મના ।
પિષ્ટો મૂષોદરે લિપ્તઃ સંશોષ્ય ચ નિરુધ્ય ચ

ષટ્પ્રસ્થકોકિલૈર્ ધ્માતો વિમલઃ સીસસન્નિભમ્ ।
સત્ત્વં મુઞ્ચતિ તદ્યુક્તો રસઃ સ્યાત્તુ રસાયનઃ

{વિમલ:: સત્ત્વ:: મેદિચ્. ઉસે}
એતત્સત્ત્વં સૂતસંયુક્તં પિષ્ટીકૃત્વા સુમર્દિતમ્ ।
વિલીને ગન્ધકે ક્ષિપ્ત્વા જારયેત્ ત્રિગુણાલકમ્

શિલાં પઞ્ચગુણાં ચાપિ નાલિકાયન્ત્રકે ખલુ ।
તારભસ્મ દશાંશેન તાવદ્વૈક્રાન્તકં મૃતમ્

સર્વમેકત્ર સંચૂર્ણ્ય પટેન પરિગાલ્ય ચ ।
નિક્ષિપ્ય કૂપિકામધ્યે પરિપૂર્ય પ્રયત્નતઃ

લીઢો વ્યોષવરાન્વિતો વિમલકો યુક્તો ઘૃતૈઃ સેવિતો હન્યાદ્ દુર્ભગકૃજ્જ્વરાન્ શ્વયથુકં પાણ્ડુપ્રમેહારુચિમ્ ।
મૂલાર્તિં ગ્રહણીં ચ શૂલમતુલં યક્ષ્મામયાન્ કામલાં સર્વાન્પિત્તમરુદ્ગદાન્ કિમપરં યોગૈરશેષાન્ ગદાન્

{શિલાજતુ:: સુબ્ત્ય્પેસ્}
શિલાધાતુર્દ્વિધા પ્રોક્તો ગોમૂત્રાદ્યો રસાયનઃ ।
કર્પૂરપૂર્વકશ્ચાન્યસ્તત્રાદ્યો દ્વિવિધઃ પુનઃ

સસત્ત્વશ્ચૈવ નિઃસત્ત્વસ્તયોઃ પૂર્વો ગુણાધિકઃ ।
{શિલાજતુ:: ઓરિગિન્ fરોમ્ હેઅતેદ્ રોચ્ક્સ્}
ગ્રીષ્મે તીવ્રાર્કતપ્તેભ્યઃ પાદેભ્યો હિમભૂભૃતઃ

સ્વર્ણરૂપ્યાર્કગર્ભેભ્યઃ શિલાધાતુર્ વિનિઃસરેત્ ।
{શિલાજતુ:: fરોમ્ ગોલ્દ્}
સ્વર્ણગર્ભગિરેર્જાતં જપાપુષ્પનિભં ગુરુ

સ સ્વલ્પતિક્તં સુસ્વાદુ પરમં તદ્રસાયનમ્ ।
{શિલાજતુ:: fરોમ્ સિલ્વેર્}
રૂપ્યગર્ભગિરેર્જાતં મધુરં પાણ્ડુરં ગુરુ

શિલાજં પિત્તરોગઘ્નં વિશેષાત્ પાણ્ડુરોગહૃત્ ।
{શિલાજતુ:: fરોમ્ ચોપ્પેર્}
તામ્રગર્ભગિરેર્જાતં નીલવર્ણં ઘનં ગુરુ

શિલાજં કફવાતઘ્નં તિક્તોષ્ણં ક્ષયરોગનુત્ ।
{શિલાજતુ:: તેસ્તિન્ગ્ fઓર્ પુરિત્ય્}
વહ્નૌ ક્ષિપ્તં ભવેદ્યત્તુ લિઙ્ગાકારં હ્યધૂમકમ્ ।
સલિલેઽથ વિલીનં ચ તચ્છુદ્ધં હિ શિલાજતુ

{શિલાજતુ:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
નૂનં સજ્વરપાણ્ડુશોફશમનં મેહાગ્નિમાન્દ્યાપહં મેદશ્છેદકરં ચ યક્ષ્મશમનં મૂત્રામયોન્મૂલનમ્ ।
ગુલ્મપ્લીહવિનાશનં જઠરહૃચ્છૂલઘ્નમ્ આમાપહં સર્વત્વગ્ગદનાશનં કિમપરં દેહે ચ લોહે હિતમ્

{શિલાજતુ:: પોસ્સેસ્સેસ્ પ્રોપેર્તિએસ્ ઓf ઓથેર્ સુબ્સ્તન્ચેસ્}
રસોપરસસૂતેન્દ્રરત્નલોહેષુ યે ગુણાઃ ।
વસન્તિ તે શિલાધાતૌ જરામૃત્યુજિગીષયા

{શિલાજતુ:: શોધન}
ક્ષારામ્લૈર્ગુગ્ગુલૂપેતૈઃ સ્વેદનીયન્ત્રમધ્યગૈઃ ।
સ્વેદિતં ઘટિકામાનાચ્છિલાધાતુર્ વિશુધ્યતિ

{શિલાજતુ:: મારણ}
શિલયા ગન્ધતાલાભ્યાં માતુલુઙ્ગરસેન ચ ।
પુટિતં હિ શિલાધાતુર્ મ્રિયતે ઽષ્ટગિરિણ્ડકૈઃ

{શિલાજતુ:: મૃત:: મેદિચ્. ઉસે}
ભસ્મીભૂતશિલોદ્ભવં સમતુલં કાન્તં ચ વૈક્રાન્તકં યુક્તશ્ચ ત્રિફલાકટુત્રયઘૃતૈર્વલ્લેન તુલ્યં ભજેત્ ।
પાણ્ડૌ યક્ષ્મગુદે તથાગ્નિસદને મહેષુ મૂત્રામયે ગુલ્મપ્લીહમહોદરે બહુવિધે શૂલે ચ યોન્યામયે

સેવેત યદિ ષણ્માસં રસાયનવિધાનતઃ ।
વલીપલિતનિર્મુક્તો જીવેદ્વર્ષશતં સુખી

{શિલાજતુ:: સત્ત્વ:: પાતન}
પિષ્ટં દ્રાવણવર્ગેણ સામ્લેન ગિરિસમ્ભવમ્ ।
લિપ્ત્વા મૂષોદરે રુદ્ધ્વા ગાઢૈર્ધ્માતં હિ કોકિલૈઃ

સત્ત્વં મુઞ્ચેચ્છિલાધાતુઃ સ્વખનેર્લોહસન્નિભમ્ ।
{કર્પૂરશિલાજતુ:: ફ્ય્સ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
પાણ્ડુરં સિકતાકારં કર્પૂરાદ્યં શિલાજતુ

{કર્પૂરશિલાજતુ:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
મૂત્રકૃચ્છ્રાશ્મરીમેહકામલાપાણ્ડુનાશનમ્ ।
{કર્પૂરશિલાજતુ:: શોધન}
એલાતોયેન સંસ્વિન્નં શુષ્કં શુદ્ધિમુપૈતિ તત્

નૈતસ્ય મારણં સત્ત્વપાતનં વિહિતં બુધૈઃ ।
{રસક:: સુબ્ત્ય્પેસ્}
રસકો દ્વિવિધઃ પ્રોક્તો દર્દુરઃ કારવેલ્લકઃ

સદલો દર્દુરઃ પ્રોક્તો નિર્દલઃ કારવેલ્લકઃ ।
સત્ત્વપાતે શુભઃ પૂર્વો દ્વિતીયશ્ચૌષધાદિષુ

{રસક:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
રસકઃ સર્વમેહઘ્નઃ કફપિત્તવિનાશનઃ ।
નેત્રરોગક્ષયઘ્નશ્ચ લોહપારદરઞ્જનઃ

{રસક:: હિઘ્ qઉઅલિત્ય્}
નાગાર્જુનેન નિર્દિષ્ટૌ રસશ્ચ રસકાવુભૌ ।
શ્રેષ્ઠૌ સિદ્ધરસૌ સ્યાતાં દેહલોહકરૌ પરૌ

રસશ્ચ રસકશ્ચોભૌ યેનાગ્નિસહનૌ કૃતૌ ।
દેહલોહમયી સિદ્ધિર્દાસી તસ્ય ન સંશયઃ

{રસક:: શોધન}
ખર્પરઃ પરિસંતપ્તઃ સપ્તવારં નિમજ્જિતઃ ।
બીજપૂરરસસ્યાન્તર્નિર્મલત્વં સમશ્નુતે

{રસક:: શોધન}
નૃમૂત્રે મેષમૂત્રે વા તક્રે વા કાઞ્જિકે તથા ।
પ્રતાપ્ય મજ્જિતં સમ્યક્ ખર્પરં પરિશુધ્યતિ

{રસક:: રઞ્જન wઇથ્ ~}
નરમૂત્રે સ્થિતો માસં રસકો રઞ્જયેદ્ ધ્રુવમ્ ।
શુદ્ધં તામ્રં રસં તારં શુદ્ધં સ્વર્ણપ્રભં તથા

{રસકસત્ત્વપાતન (1)}
હરિદ્રાત્રિફલારાલસિન્ધુધૂમૈઃ સટઙ્કણૈઃ ।
સારુષ્કરૈશ્ચ પાદાંશૈઃ સામ્લૈઃ સંમર્દ્ય ખર્પરમ્

લિપ્તં વૃન્તાકમૂષાયાં શોષયિત્વા નિરુધ્ય ચ ।
મૂષામુખોપરિ ન્યસ્ય ખર્પરં પ્રધમેત્તતઃ

ખર્પરેઽપહૃતે જ્વાલા ભવેન્નીલા સિતા યદિ ।
તદા સન્દંશતો મૂષાં ધૃત્વા કૃત્વા હ્યધોમુખીમ્

શનૈરાસ્ફાલયેદ્ ભૂમૌ યથા નાલં ન ભજ્યતે ।
વઙ્ગાભં પતિતં સત્ત્વં તદાદાય નિયોજયેત્

એવં હિ ત્રિચતુર્વારૈઃ સર્વં સત્ત્વં વિનિઃસરેત્ ।
{રસકસત્ત્વપાતન (2)}
યદ્વા જલયુતાં સ્થાલીં નિખનેત્ કોષ્ઠિકોદરે

સચ્છિદ્રં તન્મુખે મલ્લં તન્મુખેઽધોમુખીં ક્ષિપેત્ ।
મૂષોપરિ શિખિત્રાંશ્ચ પ્રક્ષિપ્ય પ્રધમેદ્ દૃઢમ્

પતિતં સ્થાલિકાનીરે સત્ત્વમાદાય યોજયેત્ ।
{રસક:: સત્ત્વ:: મારણમ્}
તત્સત્ત્વં તાલકોપેતં નિક્ષિપ્ય ખલુ ખર્પરે

ભર્જયેલ્લોહદણ્ડેન ભસ્મીભવતિ નિશ્ચિતમ્ ।
{રસક:: સત્ત્વ:: મૃત:: મેદિચ્. ઉસે}
તદ્ભસ્મ મૃતકાન્તેન સમેન સહ યોજિતમ્

અષ્ટગુઞ્જામિતં ચૂર્ણં ત્રિફલાક્વાથસંયુતમ્ ।
કાન્તપાત્રસ્થિતં રાત્રૌ તિલજપ્રતિવાપકમ્

નિષેવિતં નિહન્ત્યાશુ મધુમેહમપિ ધ્રુવમ્ ।
પૈત્તં ક્ષયં ચ પાણ્ડું ચ શ્વયથું ગુલ્મમેવ ચ

રક્તગુલ્મં ચ નારીણાં પ્રદરં સોમરોગકમ્ ।
યોનિરોગાનશેષાંશ્ચ વિષમાંશ્ચ જ્વરાનપિ ।
રજઃશૂલં ચ નારીણાં કાસં શ્વાસં ચ હિધ્મિકામ્

{માક્ષિક}
માક્ષિકો દ્વિવિધો હેમમાક્ષિકસ્તારમાક્ષિકઃ ।
{સ્વર્ણમાક્ષિક:: ઓરિગિન્}
તત્રાદ્યં માક્ષિકં કાન્યકુબ્જોત્થં સ્વર્ણસન્નિભમ્

{તારમાક્ષિક:: ઓરિગિન્}
તપતીતીરસમ્ભૂતં પઞ્ચવર્ણસુવર્ણવત્ ।
પાષાણબહુલઃ પ્રોક્તસ્તાપ્યાખ્યોઽસૌ ગુણાલ્પકઃ

{માક્ષિક:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
માક્ષીકધાતુઃ સકલામયઘ્નઃ પ્રાણો રસેન્દ્રસ્ય પરં હિ વૃષ્યઃ ।
દુર્મેલલોહદ્વયમેલકશ્ચ ગુણોત્તરઃ સર્વરસાયનાગ્ર્યઃ

{માક્ષિક:: શોધનમ્}
એરણ્ડતૈલલુઙ્ગામ્બુસિદ્ધે શુધ્યતિ માક્ષિકમ્ ।
{માક્ષિક:: શોધન}
સિદ્ધં ચ કદલીકન્દતોયે ચ ઘટિકાદ્વયમ્

{માક્ષિક:: શોધન}
તપ્તં ક્ષિપ્તં વરાક્વાથે શુદ્ધિમાયાતિ માક્ષિકમ્ ।
{માક્ષિક:: મારણ}
માતુલુઙ્ગામ્બુગન્ધાભ્યાં પિષ્ટં મૂષોદરે સ્થિતમ્

પઞ્ચક્રોડપુટૈર્દગ્ધં મ્રિયતે માક્ષિકં ખલુ ।
{માક્ષિક:: મારણ}
એરણ્ડતૈલગવ્યાજ્યૈર્માતુલુઙ્ગરસેન ચ

ખર્પરસ્થં દૃઢં પક્વં જાયતે ધાતુસન્નિભમ્ ।
એવં મૃતં રસે યોજ્યં રસાયનવિધાવપિ

{માક્ષિક:: સત્ત્વપાતન}
ત્રિંશાંશનાગસંયુક્તં ક્ષારૈરમ્લૈશ્ચ વર્તિતમ્ ।
ધ્માતં પ્રકટમૂષાયાં સત્ત્વં મુઞ્ચતિ માક્ષિકમ્

{માક્ષિક:: સત્ત્વ:: શોધન}
સપ્તવારં પરિદ્રાવ્ય ક્ષિપ્તં નિર્ગુણ્ડિકારસે ।
માક્ષીકસત્ત્વસમ્મિશ્રં નાગં નશ્યતિ નિશ્ચિતમ્

ગુઞ્જાબીજસમચ્છાયં દ્રુતદ્રાવં ચ સીસવત્ ।
તાપ્યસત્ત્વં વિશુદ્ધં તુ દેહલોહકરં પરમ્

{માક્ષિકરસાયન (1)}
માક્ષીકસત્ત્વેન રસસ્ય પિષ્ટીં કૃત્વા વિલીને ચ બલિં નિધાય ।
સંમિશ્ર્ય સંમર્દ્ય ચ ખલ્વમધ્યે નિક્ષિપ્ય સત્ત્વં દ્રુતમભ્રકસ્ય ચ

વિધાય ગોલં લવણાખ્યયન્ત્રે પચેદ્દિનાર્ધં મૃદુવહ્નિના ચ ।
સ્વતઃ સુશીતં પરિચૂર્ણ્ય સમ્યગ્ વલ્લોન્મિતં ખણ્ડવિડઙ્ગયુક્તમ્

સંસેવિતં ક્ષૌદ્રયુતં નિહન્તિ જરાં સરોગામ્ અપમૃત્યુમેવ ।
દુઃસાધ્યરોગાનપિ સપ્તવારૈર્નૈતેન તુલ્યોઽસ્તિ સુધારસોઽપિ

{માક્ષિકરસાયન (2)}
મૃતમાક્ષીકપાષાણસ્ તદર્ધં મૃતમભ્રકમ્ ।
તદર્ધં કાન્તલોહં ચ તદર્ધં તામ્રભસ્મકમ્

સર્વમેકત્ર સંમેલ્ય સમગન્ધેન યોજયેત્ ।
નિમ્બુદ્રવેણ સંમર્દ્ય પ્રપુટેદ્દશવારકમ્

વનોત્પલશતેનૈવ ભાવયેત્ પરિચૂર્ણ્ય તત્ ।
વ્યોષબાહ્લીકતોયેન વારાણામેકવિંશતિમ્

ભવેદ્ધિ મૃતમાક્ષીકં સર્વવ્યાધિવિનાશનમ્ ।
ક્ષયં પાણ્ડું ચ કુષ્ઠાનિ ગ્રહણીં ગુદજાં રુજઃ

મન્દાગ્નિં કામલાં શોષં સ્વરભઙ્ગમરોચકમ્ ।
નાનારૂપાન્ જ્વરાન્ ઉગ્રાન્ આમદોષં વિસૂચિકામ્

વાતપિત્તકફોદ્ભૂતાંસ્તત્તદ્રોગાન્ અશેષતઃ ।
તત્તદૌચિત્યયોગેન પ્રયુક્તૈરનુપાનકૈઃ ।
મહારસેષુ સર્વેષુ તાપ્યમેવ વરં મતમ્