Rasendracintāmaṇi · Chapter 7

RCint, 7
atha viṣoparasasādhanādhyāyaṃ vyācakṣmahe

viṣaṃ hi nāma nikhilarasāyanānām ūrjasvalam akhilavyādhividhvaṃsavidhāyakatām āsādayati

tatkhalvaṣṭādaśaprakāraṃ bhavati /
yatra saktukamustakakaurmadārvīkasārṣapasaikatavatsanābhaśvetaśṛṅgibhedāni prayogārtham āharaṇīyāni bhavanti

<saktuka>
citramutpalakandābhaṃ supiṣṭaṃ saktuvadbhavet /
saktukaṃ tadvijānīyāddīrghavegaṃ maholbaṇam

<mustaka>
hrasvavegaṃ ca rogaghnaṃ mustakaṃ mustakākṛti /
<kaurma, dārvīka>
kūrmākṛti bhavetkaurmaṃ dārvīko 'hiphaṇākṛti

<sārṣapa>
jvarahṛtsārṣapaṃ romasarṣapāmakaṇācitam /
sthūlasūkṣmaiḥ kaṇairyuktaḥ śvetapītair viromakaḥ

<saikata>
jvarādisarvarogaghnaḥ kandaḥ saikatamucyate

<vatsanābha>
yaḥ kando gostanākāro na dīrghaḥ pañcamāṅgulāt /
na sthūlo gostanādūrdhvaṃ dvividho vatsanābhakaḥ

āśukārī laghustyāgī śuklakṛṣṇo'nyathā bhavet /
prayojyo rogaharaṇe jāraṇāyāṃ rasāyane

<śvetaśṛṅgī>
gośṛṅgavaddvidhā śṛṅgī śvetaḥ syād bahirantare

etāni saktukādyāni vātādau raktamelanenonmādasannipātādau ca prayojyāni

kālakūṭameṣaśṛṅgīdardurahālāhalakarkoṭagranthihāridraraktaśṛṅgīkeśarayamadaṃṣṭrāprabhedena daśaviṣāṇi parivarjanīyāni

<kālakūṭa>
vṛttakando bhavetkṛṣṇo jambīraphalavacca yaḥ /
taṃ kālakūṭaṃ jānīyāt ghrāṇamātrānmṛtipradam

<meṣaśṛṅgī>
meṣaśṛṅgākṛtiḥ kando meṣaśṛṅgīti kīrtyate /
<dardura>
dardurākṛtikaḥ kando darduraḥ kathitastu saḥ

<halāhala>
antarnīlaṃ bahiḥ śvetaṃ vijānīyāddhalāhalam /
<karkoṭa>
karkoṭābhaṃ tu karkoṭaṃ kharaṃ bāhye'ntare mṛdu

<hāridra>
haridrāgranthivadgranthiḥ kṛṣṇavarṇo'tibhīṣaṇaḥ /
mūlāgrayoḥ suvṛttaḥ syādāyataḥ pītagarbhakaḥ /
kañcukāḍhyaḥ snigdhaparvā hāridraḥ syācca kandakaḥ

<raktaśṛṅgī>
gośṛṅgāgre'tha saṃkṣipte nāśayāsṛk pravartate /
kando laghur gostanavad raktaśṛṅgīti tadviṣam

<kesara>
śuklābhaṃ yatkeśaraṃ syādgarbhe tatkeśaraṃ viduḥ /
<yamadaṃṣṭrā>
śvadaṃṣṭrārūpasaṃsthānā yamadaṃṣṭreti socyate

rasavāde dhātuvāde viṣavāde kvacitkvacit /
daśaitāni prayujyante na bhaiṣajye rasāyane

uddharet phalapāke tu navaṃ snigdhaṃ ghanaṃ guru /
avyāhataṃ viṣaharairvātādibhir aśoṣitam

<poison:: śodhana>
viṣabhāgān caṇakavatsthūlān kṛtvā tu bhājane /
tatra gomūtrakaṃ kṣiptvā pratyahaṃ nityanūtanam

śoṣayet tridinād ūrdhvaṃ dhṛtvā tīvrātape tataḥ /
prayogeṣu prayuñjīta bhāgamānena tadviṣam

<poison:: śuddha:: storage>
raktasarṣapatailena lipte vāsasi dhārayet /
viṣaṃ śuddhaṃ prayatnena nānyatra guṇahānitaḥ

<poison:: māraṇa>
samaṭaṅkaṇasampiṣṭaṃ tadviṣaṃ mṛtamucyate /
yojayet sarvarogeṣu na vikāraṃ karoti tat

<poison:: subtypes:: color, caste>
śveto raktaśca pītaśca kṛṣṇaśceti caturvidhaḥ /
brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ kramājjñeyaśca śūdrakaḥ

sarvarogaharo vipraḥ kṣatriyo rasavādakṛt /
vaiśyo'pi rogahartā syācchūdraḥ sarvatra ninditaḥ

brāhmaṇo dīyate roge kṣatriyo viṣabhakṣaṇe /
vaiśyo vyādhiṣu sarveṣu sarpadaṃṣṭre ca śūdrakaḥ

śaradgrīṣmavasanteṣu varṣāsu na tu dāpayet /
caturmāse haredrogān kuṣṭhalūtādikānapi

<poison:: quantities>
yavāṣṭakaṃ bhavedyāvadabhyastaṃ tilamātrayā /
sarvarogopaśamanaṃ dṛṣṭipuṣṭikaraṃ bhavet

prathame sārṣapī mātrā dvitīye sarṣapadvayam /
tṛtīye ca caturthe ca pañcame divase tathā

ṣaṣṭhe ca saptame caiva kramavṛddhyā vivardhayet /
saptasarṣapamātreṇa prathamaṃ saptakaṃ nayet

<poison:: rules for consume>
kramahānyā tathā deyaṃ dvitīye saptake viṣam /
yavamātraṃ viṣaṃ deyaṃ tṛtīye saptake kramāt

vṛddhahānyā ca dātavyaṃ caturthe saptake tathā /
yavamātraṃ grasetsvastho guñjāmātraṃ tu kuṣṭhavān

aśītiryasya varṣāṇi vasuvarṣāṇi yasya vā /
viṣaṃ tasmai na dātavyaṃ dattaṃ vai doṣakārakam

dātavyaṃ sarvarogeṣu ghṛtāśini hitāśini /
kṣīrāśini prayoktavyaṃ rasāyanarate nare

brahmacaryapradhānaṃ hi viṣakalpe samācaret /
pathyaiḥ susthamanā bhūtvā tadā siddhirna saṃśayaḥ

<poison:: 8 vegas>
mātrādhikaṃ yadā martyaḥ pramādādbhakṣayedviṣam /
aṣṭau vegāstadā caiva jāyante tasya dehinaḥ

saṃtāpaḥ prathame vege dvitīye vepathurbhavet /
vege tṛtīye dāhaḥ syāccaturthe patanaṃ bhuvi

phenaṃ tu pañcame vege ṣaṣṭhe vikalatā bhavet /
jaḍatā saptame vege maraṇaṃ cāṣṭame bhavet

<poison:: healing the vegas>
viṣavegāniti jñātvā mantratantrairvināśayet

atimātraṃ yadā bhuktaṃ vamanaṃ kārayettadā

tāvaddadyādajādugdhaṃ yāvad vāntirna jāyate /
ajādugdhaṃ yadā koṣṭhe sthirībhavati dehinaḥ /
viṣavegaṃ tadottīrṇaṃ jānīyātkuśalo bhiṣak

viṣaṃ hanyādrasaḥ pīto rajanīmeghanādayoḥ /
sarpākṣī ṭaṅkaṇaṃ vāpi ghṛtena viṣahṛtparam

putrajīvakamajjā vā pīto nimbukavāriṇā /
viṣavegaṃ nihantyeva vṛṣṭirdāvānalaṃ yathā

na krodhite na pittārte na klībe rājayakṣmaṇi /
kṣuttṛṣṇāśramagharmādhvasevini kṣayarogiṇi /
garbhiṇībālavṛddheṣu na viṣaṃ rājamandire

na dātavyaṃ na bhoktavyaṃ viṣaṃ vāde kadācana /
ācāryeṇa tu bhoktavyaṃ śiṣyapratyayakārakam

<poison:: subtypes>
kālakūṭo vatsanābhaḥ śṛṅgikaśca pradīpanaḥ /
hālāhalo brahmaputro hāridraḥ saktukastathā /
saurāṣṭrikaḥ iti proktā viṣabhedā amī nava

<upaviṣa>
arkasehuṇḍadhustūralāṅgalīkaravīrakāḥ /
guñjāhiphenāvityetāḥ saptopaviṣajātayaḥ

<mercury:: pakṣacheda:: by poison>
etairvimarditaḥ sūtaśchinnapakṣaḥ prajāyate /
mukhaṃ ca jāyate tasya dhātūṃśca grasatetarām

<vajra:: subtypes:: colour>
śvetaraktapītakṛṣṇā dvijādyā vajrajātayaḥ /
strīpuṃnapuṃsakātmāno lakṣaṇena tu lakṣayet

<vajra:: puṃvajra>
vṛttāḥ phalakasampūrṇāstejovanto bṛhattarāḥ /
puruṣāste samākhyātā rekhābinduvivarjitāḥ

<vajra:: strīvajra>
rekhābindusamāyuktāḥ ṣaṭkoṇāste striyo matāḥ

<vajra:: napuṃsaka>
trikoṇāḥ pattalā dīrghā vijñeyāste napuṃsakāḥ

<vajra:: properties of genders>
sarveṣāṃ puruṣāḥ śreṣṭhā vedhakā rasabandhakāḥ /
strīvajraṃ dehasiddhyarthaṃ krāmaṇe syānnapuṃsakam

vipro rasāyane proktaḥ kṣatriyo roganāśane /
vāde vaiśyaṃ vijānīyād vayaḥstambhe turīyakam

strī tu strīṇāṃ pradātavyā klībe klībaṃ tathaiva ca /
sarveṣāṃ sarvadā yojyāḥ puruṣā balavattarāḥ

<vajra:: śodhana>
vyāghrīkandodare kṣiptvā saptadhā puṭitaḥ paviḥ /
hayamūtrasya nirvāpācchuddhaḥ pratipuṭaṃ bhavet

<vajra:: māraṇam>
trivarṣanāgavallyāśca kārpāsyā vātha mūlikām /
piṣṭvā tanmadhyagaṃ vajraṃ kṛtvā mūṣāṃ nirodhayet /
munisaṃkhyair gajapuṭairmriyate hyavicāritam

<vajra:: māraṇa>
maṇḍūkaṃ kāṃsyaje pātre nigṛhya sthāpayetsudhīḥ /
sa bhīto mūtrayettatra tanmūtre vajramāvapet /
taptaṃ taptaṃ ca bahudhā vajrasyaivaṃ mṛtirbhavet

<vajra:: māraṇa>
hiṅgusaindhavasaṃyukte kvāthe kaulatthake kṣipet /
taptaṃ taptaṃ punarvajraṃ bhavedbhasma trisaptadhā

<vajra:: bhasman:: use>
rase yatra bhavedvajraṃ rasaḥ so'mṛtamucyate /
bhasmībhāvagataṃ yuktyā vajravat kurute tanum

<vaikrānta:: śodhana>
vaikrāntaṃ vajravacchodhyaṃ nīlaṃ śvetaṃ ca lohitam /
<vaikrānta:: phys. properties>
vajralakṣaṇasaṃyuktaṃ dāhaghātāsahiṣṇu tat

<vaikrānta:: māraṇa>
hayamūtreṇa tatsiñcettaptaṃ taptaṃ trisaptadhā /
pañcāṅgottaravāruṇyā liptaṃ mūṣāgataṃ puṭaiḥ

kuñjarākhyairmṛtiṃ yāti vaikrāntaṃ saptabhistathā /
<vaikrānta:: substitute for vajra>
bhasmībhūtaṃ tu vaikrāntaṃ vajrasthāne niyojayet

<navaratnāni>
puṃvajraṃ garuḍodgāraṃ māṇikyaṃ vāsavopalam /
vaidūryapuṣpe gomedaṃ mauktikaṃ ca pravālakam /
etāni navaratnāni sadṛśāni sudhārasaiḥ

<jewels:: śodhana>
svedayeddolikāyantre jayantyā svarasena ca /
maṇimuktāpravālānāṃ yāmaike śodhanaṃ bhavet

<jewels:: special śodhana>
śudhyatyamlena māṇikyaṃ jayantyā mauktikaṃ tathā /
vidrumaṃ kṣāravargeṇa tārkṣyaṃ godugdhatastathā

puṣyarāgaṃ ca saṃdhānaiḥ kulatthakvāthasaṃyutaiḥ /
taṇḍulīyajalairvajraṃ nīlaṃ nīlīrasena ca

rocanābhiśca gomedaṃ vaidūryaṃ triphalājalaiḥ /
<jewels:: śodhana:: imparts additional qualities>
muktādiṣvaviśuddheṣu na doṣaḥ syācca śāstrataḥ /
tathāpi guṇavṛddhiḥ syācchodhanena viśeṣataḥ

<dhātu, uparasa:: śodhana>
amlakṣāravipācitaṃ tu sakalaṃ lauhaṃ viśuddhaṃ bhavenmākṣīko'pi śilāpi tutthagaganaṃ tālaṃ ca samyaktathā /
muktāvidrumaśuktikātha capalāḥ śaṅkhā varāṭāḥ śubhā jāyante'mṛtasannibhāḥ payasi ca kṣiptaḥ śubhaḥ syādbaliḥ

<jewels:: māraṇa>
lakucadrāvasampiṣṭaiḥ śilāgandhakatālakaiḥ /
vajraṃ vinānyaratnāni mriyante'ṣṭapuṭaiḥ khalu

<jewels:: māraṇa>
kumāryā taṇḍulīyena stanyena ca niṣecayet /
pratyekaṃ saptavelaṃ ca taptataptāni kṛtsnaśaḥ

mauktikāni pravālāni tathā ratnānyaśeṣataḥ /
kṣaṇādvividhavarṇāni mriyante nātra saṃśayaḥ

<jewels:: śodhana, māraṇa>
vajravat sarvaratnāni śodhayenmārayet tathā

<haritāla:: śodhana>
tālakaṃ poṭṭalīṃ baddhvā sacūrṇe kāñjike kṣipet /
dolāyantreṇa yāmaikaṃ tataḥ kūṣmāṇḍaje rase

tilataile pacedyāmaṃ yāmaṃ tattraiphale jale /
dolāyantre caturyāmaṃ pakvaṃ śudhyati tālakam

<haritāla:: śuddha:: medic. properties>
sa śuddhaḥ kāntivīrye ca kurute mṛtyunāśanaḥ

<haritāla:: sattva:: pātanam>
lākṣārājī tilāḥ śigruṣṭaṅkaṇaṃ lavaṇaṃ guḍam /
tālakārdhena saṃmiśrya chidramūṣyāṃ nirodhayet /
puṭetpātālayantreṇa sattvaṃ patati niścitam

<haritāla:: sattva:: pātana>
jaipālasattvavātāribījamiśraṃ ca tālakam /
kūpīsthaṃ vālukāyantre sattvaṃ muñcati yāmataḥ

<indusundarī>
bhṛṣṭaṭaṅkaṇatālasya lauhaparpaṭaveṣṭitā /
guṭikā gurumārgeṇa dhmātā syād indusundarī

<??>
hiṅgulasya ca dārasya tālakādeśca bandhane /
lauhapattryā bahirlepo bhaktāṅgārarasena ca

<manaḥśilā:: sattva:: pātana>
tālavacca śilāsattvaṃ grāhyaṃ taireva bheṣajaiḥ

<tuttha:: sattva:: pātana>
tulyaṃ ṭaṅkaṇakaṃ grāhyaṃ dhmāte sattvaṃ ca tutthake

<mākṣika:: sattva:: pātana>
ūrṇā lākṣā guḍaśceti puraṭaṅkaṇakaiḥ saha /
saṃmardyaṃ vaṭikāḥ kāryāśchāgīdugdhena yatnataḥ /
dhmātāstāpyasya tīvrāgnau sattvaṃ muñcati lohitam

<mahārasa:: sattva:: pātana>
evaṃ tālaśilādhātur vimalākharparādayaḥ /
muñcanti nijasattvāni dhamanāt koṣṭhikāgninā

<kāsīsa:: sattvapātana (?), mṛdūkaraṇa (?)>
śilayā gandhakenāpi bharjitaḥ kṣoditaḥ khagaḥ /
mudritastāmrapātreṇa liptaḥ syād dhmāpito mṛduḥ

<mākṣika:: sattva:: pātana>
samagandhaṃ caturyāmaṃ paktvā tāpyaṃ tataḥ pacet /
ardhagandhaṃ yāmayugmaṃ bhṛṣṭaṭaṅkārdhasaṃyutam /
andhamūṣāgataṃ dhmātaṃ sattvaṃ muñcati śulvavat

<guṭī aus versch. Stoffen -> varṇotkarṣa (Goldherstellung)>
bhrāmayedbhasmamūṣāyāṃ tāpyaṃ gandhakaṭaṅkaṇam /
guṭī bhavati pītābhā varṇotkarṣavidhāyinī

<guṭī:: for varṇotkarṣa>
tāpyasya khaṇḍakānsapta dahennāgamṛdantare /
dhmāpitā ṭaṅkaṇenaiva guṭībhavati pūrvavat

<bhūnāga:: sattva:: pātana>
sadyo bhūnāgamādāya cārayecchikhinaṃ budhaḥ /
athavā kukkuṭaṃ vīraṃ kṛtvā mandiramāgatam

malaṃ mūtraṃ gṛhītvāsya saṃtyajya prathamāṃśikam /
āloḍya kṣāramadhvājyair dhamet sattvārtham ādarāt

muñcati tāmravatsattvaṃ tanmudrājalapānataḥ /
naśyati jaṅgamaviṣaṃ sthāvaraṃ ca na saṃśayaḥ

<bhūnāga:: sattva:: pātana>
kṣīreṇa paktvā bhūnāgāṃstanmṛdā vātha ṭaṅkaṇaiḥ /
bhṛṣṭaiścakrīṃ vidhāyātha pātyaṃ sattvaṃ prayatnataḥ

yatroparasabhāgo'sti rase tatsattvayojanam /
kartavyaṃ tatphalādhikyaṃ rasajñatvam abhīpsatā

<manaḥśilā:: śodhanam>
jayantikādrave dolāyantre śudhyenmanaḥśilā /
dinamekamajāmūtre bhṛṅgarājarase'pi vā

<manaḥśilā:: śuddha:: medic. properties>
śilā snigdhā kaṭustiktā kaphaghnī lekhanī sarā

<manaḥśilā:: removes kālimā>
kūpikādau parīpākātsvarṇasya kālimāpahā /
<manaḥśilā:: drāvaṇa>
kaṭutaile śilācampakadalyantaḥ saratyapi

<rasaka:: śodhanam>
naramūtre ca gomūtre jalāmle vā sasaindhave /
saptāhaṃ tridinaṃ vāpi pakvaḥ śudhyati kharparaḥ

<tuttha:: śodhana>
ekaḥ sūtastathā pītiścaturbhekāstridārakaḥ /
bījapiṣṭaḥ pikajvālair bheko baddho'ndhaveśmani

viṣṭhayā mardayettutthaṃ samam otor daśāṃśatā /
ṭaṅkaṇena samaṃ piṣṭvāthavā laghupuṭe pacet /
tutthaṃ śuddhaṃ bhavetkṣaudre puṭitaṃ vā viśeṣataḥ

<tuttha:: śuddha:: bodily reaction>
vāntirbhrāntiryadā na stastadā śuddhiṃ vinirdiśet

<tuttha:: śuddha:: medic. properties>
lekhanaṃ bhedi ca jñeyaṃ tutthaṃ kaṇḍukrimipraṇut

<mākṣika:: śodhana>
agastyapatraniryāsaiḥ śigrumūlaṃ supeṣitam /
tanmadhye puṭitaṃ śudhyet tāpyaṃ tvamlena pācitam

<mākṣika:: śodhana>
sindhūdbhavasya bhāgaikaṃ tribhāgaṃ mākṣikasya ca /
mātuluṅgarasairvāpi jambīrotthadraveṇa vā

kṛtvā tadāyase pātre lauhadarvyā ca cālayet /
sindūrābhaṃ bhavedyāvat tāvanmṛdvagninā pacet /
suśuddhaṃ mākṣikaṃ vidyātsarvarogeṣu yojayet

<mākṣika:: māraṇa>
mākṣikasya caturthāṃśaṃ gandhaṃ dattvā vimardayet /
urūvūkasya tailena tataḥ kuryātsucakrikām

śarāvasaṃpuṭe dhṛtvā puṭedgajapuṭena ca /
sindūrābhaṃ bhavedbhasma mākṣikasya na saṃśayaḥ

<mākṣika:: mṛta:: medic. properties>
mākṣikaṃ tiktamadhuraṃ mohārśaḥkrimikuṣṭhanut /
kaphapittaharaṃ balyaṃ yogavāhi rasāyanam

<vimala:: śodhana>
jambīrasya rase svedo meṣaśṛṅgīrase 'thavā /
rambhātoyena vā pāko ghasraṃ vimalaśuddhaye

<kāsīsa:: śodhana>
sakṛdbhṛṅgāmbunā svinnaṃ kāsīsaṃ nirmalaṃ bhavet

<kāsīsa:: śuddha:: medic. properties>
kāsīsaṃ śītalaṃ snigdhaṃ śvitranetrarujāpaham /
pittāpasmāraśamanaṃ rasavad guṇakārakam

<kānta:: śodhanam>
lavaṇāni tathā kṣārau śobhāñjanarase kṣipet /
amlavargayutenādau dine gharme vibhāvayet

taddravairdolikāyantre divasaṃ pācayet sudhīḥ /
kāntapāṣāṇaśuddhau tu rasakarma samācaret

<money cowrie:: phys. properties>
pītābhā granthilā pṛṣṭhe dīrghavṛttā varāṭikā /
<money cowrie:: optimal weight>
sārdhaniṣkabharā śreṣṭhā niṣkabhārā ca madhyamā /
pādonaniṣkabhārā ca kaniṣṭhā parikīrtitā

<money cowrie:: śodhana>
varāṭī kāñjike svinnā yāmācchuddhimavāpnuyāt

<money cowrie:: śuddha:: medic. properties>
pariṇāmādiśūlaghnī grahaṇīkṣayahāriṇī /
kaṭūṣṇā dīpanī vṛṣyā tiktā vātakaphāpahā /
rasendrajāraṇe proktā viḍadravyeṣu śasyate

<darada:: śodhanam>
meṣīkṣīreṇa daradamamlavargeṇa bhāvitam /
saptavāraṃ prayatnena śuddhimāyāti niścitam

<darada:: śuddha:: medic. properties>
tiktoṣṇaṃ hiṅgulaṃ divyaṃ rasagandhasamudbhavam /
mehakuṣṭhaharaṃ rucyaṃ medhāgnivardhanam

<śodhana of diff. substances>
sauvīraṃ ṭaṅkaṇaṃ śaṅkhaṃ kaṅkuṣṭhaṃ gairikaṃ tathā /
ete varāṭavacchodhyā bhaveyurdoṣavarjitāḥ

<kāsīsa:: śodhana>
jambīrapayasā śudhyetkāsīsaṃ ṭaṅkaṇādyapi

<srotoñjana:: śodhanam>
srotoñjanaṃ tu gomūtraghṛtakṣaudravasādibhiḥ /
vibhāvitaṃ ca śuddhaṃ syādrasabandhakaraṃ param

<nīlāñjana:: śodhana>
nīlāñjanaṃ cūrṇayitvā jambīradravabhāvitam /
dinaikamātape śuddhaṃ bhavetkāryeṣu yojayet

<extraction of oil from seeds>
supakvabhānupatrāṇāṃ rasamādāya dhārayet /
samastabījacūrṇaṃ yaduktānuktaṃ pṛthakpṛthak /
ātape muñcate tailaṃ sādhyāsādhyaṃ na saṃśayaḥ