રસેન્દ્રચિન્તામણિ · અધ્યાય 7

ર્ચિન્ત્, 7
અથ વિષોપરસસાધનાધ્યાયં વ્યાચક્ષ્મહે

વિષં હિ નામ નિખિલરસાયનાનામ્ ઊર્જસ્વલમ્ અખિલવ્યાધિવિધ્વંસવિધાયકતામ્ આસાદયતિ

તત્ખલ્વષ્ટાદશપ્રકારં ભવતિ ।
યત્ર સક્તુકમુસ્તકકૌર્મદાર્વીકસાર્ષપસૈકતવત્સનાભશ્વેતશૃઙ્ગિભેદાનિ પ્રયોગાર્થમ્ આહરણીયાનિ ભવન્તિ

<સક્તુક>
ચિત્રમુત્પલકન્દાભં સુપિષ્ટં સક્તુવદ્ભવેત્ ।
સક્તુકં તદ્વિજાનીયાદ્દીર્ઘવેગં મહોલ્બણમ્

<મુસ્તક>
હ્રસ્વવેગં ચ રોગઘ્નં મુસ્તકં મુસ્તકાકૃતિ ।
<કૌર્મ, દાર્વીક>
કૂર્માકૃતિ ભવેત્કૌર્મં દાર્વીકો ઽહિફણાકૃતિ

<સાર્ષપ>
જ્વરહૃત્સાર્ષપં રોમસર્ષપામકણાચિતમ્ ।
સ્થૂલસૂક્ષ્મૈઃ કણૈર્યુક્તઃ શ્વેતપીતૈર્ વિરોમકઃ

<સૈકત>
જ્વરાદિસર્વરોગઘ્નઃ કન્દઃ સૈકતમુચ્યતે

<વત્સનાભ>
યઃ કન્દો ગોસ્તનાકારો ન દીર્ઘઃ પઞ્ચમાઙ્ગુલાત્ ।
ન સ્થૂલો ગોસ્તનાદૂર્ધ્વં દ્વિવિધો વત્સનાભકઃ

આશુકારી લઘુસ્ત્યાગી શુક્લકૃષ્ણોઽન્યથા ભવેત્ ।
પ્રયોજ્યો રોગહરણે જારણાયાં રસાયને

<શ્વેતશૃઙ્ગી>
ગોશૃઙ્ગવદ્દ્વિધા શૃઙ્ગી શ્વેતઃ સ્યાદ્ બહિરન્તરે

એતાનિ સક્તુકાદ્યાનિ વાતાદૌ રક્તમેલનેનોન્માદસન્નિપાતાદૌ ચ પ્રયોજ્યાનિ

કાલકૂટમેષશૃઙ્ગીદર્દુરહાલાહલકર્કોટગ્રન્થિહારિદ્રરક્તશૃઙ્ગીકેશરયમદંષ્ટ્રાપ્રભેદેન દશવિષાણિ પરિવર્જનીયાનિ

<કાલકૂટ>
વૃત્તકન્દો ભવેત્કૃષ્ણો જમ્બીરફલવચ્ચ યઃ ।
તં કાલકૂટં જાનીયાત્ ઘ્રાણમાત્રાન્મૃતિપ્રદમ્

<મેષશૃઙ્ગી>
મેષશૃઙ્ગાકૃતિઃ કન્દો મેષશૃઙ્ગીતિ કીર્ત્યતે ।
<દર્દુર>
દર્દુરાકૃતિકઃ કન્દો દર્દુરઃ કથિતસ્તુ સઃ

<હલાહલ>
અન્તર્નીલં બહિઃ શ્વેતં વિજાનીયાદ્ધલાહલમ્ ।
<કર્કોટ>
કર્કોટાભં તુ કર્કોટં ખરં બાહ્યેઽન્તરે મૃદુ

<હારિદ્ર>
હરિદ્રાગ્રન્થિવદ્ગ્રન્થિઃ કૃષ્ણવર્ણોઽતિભીષણઃ ।
મૂલાગ્રયોઃ સુવૃત્તઃ સ્યાદાયતઃ પીતગર્ભકઃ ।
કઞ્ચુકાઢ્યઃ સ્નિગ્ધપર્વા હારિદ્રઃ સ્યાચ્ચ કન્દકઃ

<રક્તશૃઙ્ગી>
ગોશૃઙ્ગાગ્રેઽથ સંક્ષિપ્તે નાશયાસૃક્ પ્રવર્તતે ।
કન્દો લઘુર્ ગોસ્તનવદ્ રક્તશૃઙ્ગીતિ તદ્વિષમ્

<કેસર>
શુક્લાભં યત્કેશરં સ્યાદ્ગર્ભે તત્કેશરં વિદુઃ ।
<યમદંષ્ટ્રા>
શ્વદંષ્ટ્રારૂપસંસ્થાના યમદંષ્ટ્રેતિ સોચ્યતે

રસવાદે ધાતુવાદે વિષવાદે ક્વચિત્ક્વચિત્ ।
દશૈતાનિ પ્રયુજ્યન્તે ન ભૈષજ્યે રસાયને

ઉદ્ધરેત્ ફલપાકે તુ નવં સ્નિગ્ધં ઘનં ગુરુ ।
અવ્યાહતં વિષહરૈર્વાતાદિભિર્ અશોષિતમ્

<પોઇસોન્:: શોધન>
વિષભાગાન્ ચણકવત્સ્થૂલાન્ કૃત્વા તુ ભાજને ।
તત્ર ગોમૂત્રકં ક્ષિપ્ત્વા પ્રત્યહં નિત્યનૂતનમ્

શોષયેત્ ત્રિદિનાદ્ ઊર્ધ્વં ધૃત્વા તીવ્રાતપે તતઃ ।
પ્રયોગેષુ પ્રયુઞ્જીત ભાગમાનેન તદ્વિષમ્

<પોઇસોન્:: શુદ્ધ:: સ્તોરગે>
રક્તસર્ષપતૈલેન લિપ્તે વાસસિ ધારયેત્ ।
વિષં શુદ્ધં પ્રયત્નેન નાન્યત્ર ગુણહાનિતઃ

<પોઇસોન્:: મારણ>
સમટઙ્કણસમ્પિષ્ટં તદ્વિષં મૃતમુચ્યતે ।
યોજયેત્ સર્વરોગેષુ ન વિકારં કરોતિ તત્

<પોઇસોન્:: સુબ્ત્ય્પેસ્:: ચોલોર્, ચસ્તે>
શ્વેતો રક્તશ્ચ પીતશ્ચ કૃષ્ણશ્ચેતિ ચતુર્વિધઃ ।
બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયો વૈશ્યઃ ક્રમાજ્જ્ઞેયશ્ચ શૂદ્રકઃ

સર્વરોગહરો વિપ્રઃ ક્ષત્રિયો રસવાદકૃત્ ।
વૈશ્યોઽપિ રોગહર્તા સ્યાચ્છૂદ્રઃ સર્વત્ર નિન્દિતઃ

બ્રાહ્મણો દીયતે રોગે ક્ષત્રિયો વિષભક્ષણે ।
વૈશ્યો વ્યાધિષુ સર્વેષુ સર્પદંષ્ટ્રે ચ શૂદ્રકઃ

શરદ્ગ્રીષ્મવસન્તેષુ વર્ષાસુ ન તુ દાપયેત્ ।
ચતુર્માસે હરેદ્રોગાન્ કુષ્ઠલૂતાદિકાનપિ

<પોઇસોન્:: qઉઅન્તિતિએસ્>
યવાષ્ટકં ભવેદ્યાવદભ્યસ્તં તિલમાત્રયા ।
સર્વરોગોપશમનં દૃષ્ટિપુષ્ટિકરં ભવેત્

પ્રથમે સાર્ષપી માત્રા દ્વિતીયે સર્ષપદ્વયમ્ ।
તૃતીયે ચ ચતુર્થે ચ પઞ્ચમે દિવસે તથા

ષષ્ઠે ચ સપ્તમે ચૈવ ક્રમવૃદ્ધ્યા વિવર્ધયેત્ ।
સપ્તસર્ષપમાત્રેણ પ્રથમં સપ્તકં નયેત્

<પોઇસોન્:: રુલેસ્ fઓર્ ચોન્સુમે>
ક્રમહાન્યા તથા દેયં દ્વિતીયે સપ્તકે વિષમ્ ।
યવમાત્રં વિષં દેયં તૃતીયે સપ્તકે ક્રમાત્

વૃદ્ધહાન્યા ચ દાતવ્યં ચતુર્થે સપ્તકે તથા ।
યવમાત્રં ગ્રસેત્સ્વસ્થો ગુઞ્જામાત્રં તુ કુષ્ઠવાન્

અશીતિર્યસ્ય વર્ષાણિ વસુવર્ષાણિ યસ્ય વા ।
વિષં તસ્મૈ ન દાતવ્યં દત્તં વૈ દોષકારકમ્

દાતવ્યં સર્વરોગેષુ ઘૃતાશિનિ હિતાશિનિ ।
ક્ષીરાશિનિ પ્રયોક્તવ્યં રસાયનરતે નરે

બ્રહ્મચર્યપ્રધાનં હિ વિષકલ્પે સમાચરેત્ ।
પથ્યૈઃ સુસ્થમના ભૂત્વા તદા સિદ્ધિર્ન સંશયઃ

<પોઇસોન્:: 8 વેગસ્>
માત્રાધિકં યદા મર્ત્યઃ પ્રમાદાદ્ભક્ષયેદ્વિષમ્ ।
અષ્ટૌ વેગાસ્તદા ચૈવ જાયન્તે તસ્ય દેહિનઃ

સંતાપઃ પ્રથમે વેગે દ્વિતીયે વેપથુર્ભવેત્ ।
વેગે તૃતીયે દાહઃ સ્યાચ્ચતુર્થે પતનં ભુવિ

ફેનં તુ પઞ્ચમે વેગે ષષ્ઠે વિકલતા ભવેત્ ।
જડતા સપ્તમે વેગે મરણં ચાષ્ટમે ભવેત્

<પોઇસોન્:: હેઅલિન્ગ્ થે વેગસ્>
વિષવેગાનિતિ જ્ઞાત્વા મન્ત્રતન્ત્રૈર્વિનાશયેત્

અતિમાત્રં યદા ભુક્તં વમનં કારયેત્તદા

તાવદ્દદ્યાદજાદુગ્ધં યાવદ્ વાન્તિર્ન જાયતે ।
અજાદુગ્ધં યદા કોષ્ઠે સ્થિરીભવતિ દેહિનઃ ।
વિષવેગં તદોત્તીર્ણં જાનીયાત્કુશલો ભિષક્

વિષં હન્યાદ્રસઃ પીતો રજનીમેઘનાદયોઃ ।
સર્પાક્ષી ટઙ્કણં વાપિ ઘૃતેન વિષહૃત્પરમ્

પુત્રજીવકમજ્જા વા પીતો નિમ્બુકવારિણા ।
વિષવેગં નિહન્ત્યેવ વૃષ્ટિર્દાવાનલં યથા

ન ક્રોધિતે ન પિત્તાર્તે ન ક્લીબે રાજયક્ષ્મણિ ।
ક્ષુત્તૃષ્ણાશ્રમઘર્માધ્વસેવિનિ ક્ષયરોગિણિ ।
ગર્ભિણીબાલવૃદ્ધેષુ ન વિષં રાજમન્દિરે

ન દાતવ્યં ન ભોક્તવ્યં વિષં વાદે કદાચન ।
આચાર્યેણ તુ ભોક્તવ્યં શિષ્યપ્રત્યયકારકમ્

<પોઇસોન્:: સુબ્ત્ય્પેસ્>
કાલકૂટો વત્સનાભઃ શૃઙ્ગિકશ્ચ પ્રદીપનઃ ।
હાલાહલો બ્રહ્મપુત્રો હારિદ્રઃ સક્તુકસ્તથા ।
સૌરાષ્ટ્રિકઃ ઇતિ પ્રોક્તા વિષભેદા અમી નવ

<ઉપવિષ>
અર્કસેહુણ્ડધુસ્તૂરલાઙ્ગલીકરવીરકાઃ ।
ગુઞ્જાહિફેનાવિત્યેતાઃ સપ્તોપવિષજાતયઃ

<મેર્ચુર્ય્:: પક્ષછેદ:: બ્ય્ પોઇસોન્>
એતૈર્વિમર્દિતઃ સૂતશ્છિન્નપક્ષઃ પ્રજાયતે ।
મુખં ચ જાયતે તસ્ય ધાતૂંશ્ચ ગ્રસતેતરામ્

<વજ્ર:: સુબ્ત્ય્પેસ્:: ચોલોઉર્>
શ્વેતરક્તપીતકૃષ્ણા દ્વિજાદ્યા વજ્રજાતયઃ ।
સ્ત્રીપુંનપુંસકાત્માનો લક્ષણેન તુ લક્ષયેત્

<વજ્ર:: પુંવજ્ર>
વૃત્તાઃ ફલકસમ્પૂર્ણાસ્તેજોવન્તો બૃહત્તરાઃ ।
પુરુષાસ્તે સમાખ્યાતા રેખાબિન્દુવિવર્જિતાઃ

<વજ્ર:: સ્ત્રીવજ્ર>
રેખાબિન્દુસમાયુક્તાઃ ષટ્કોણાસ્તે સ્ત્રિયો મતાઃ

<વજ્ર:: નપુંસક>
ત્રિકોણાઃ પત્તલા દીર્ઘા વિજ્ઞેયાસ્તે નપુંસકાઃ

<વજ્ર:: પ્રોપેર્તિએસ્ ઓf ગેન્દેર્સ્>
સર્વેષાં પુરુષાઃ શ્રેષ્ઠા વેધકા રસબન્ધકાઃ ।
સ્ત્રીવજ્રં દેહસિદ્ધ્યર્થં ક્રામણે સ્યાન્નપુંસકમ્

વિપ્રો રસાયને પ્રોક્તઃ ક્ષત્રિયો રોગનાશને ।
વાદે વૈશ્યં વિજાનીયાદ્ વયઃસ્તમ્ભે તુરીયકમ્

સ્ત્રી તુ સ્ત્રીણાં પ્રદાતવ્યા ક્લીબે ક્લીબં તથૈવ ચ ।
સર્વેષાં સર્વદા યોજ્યાઃ પુરુષા બલવત્તરાઃ

<વજ્ર:: શોધન>
વ્યાઘ્રીકન્દોદરે ક્ષિપ્ત્વા સપ્તધા પુટિતઃ પવિઃ ।
હયમૂત્રસ્ય નિર્વાપાચ્છુદ્ધઃ પ્રતિપુટં ભવેત્

<વજ્ર:: મારણમ્>
ત્રિવર્ષનાગવલ્લ્યાશ્ચ કાર્પાસ્યા વાથ મૂલિકામ્ ।
પિષ્ટ્વા તન્મધ્યગં વજ્રં કૃત્વા મૂષાં નિરોધયેત્ ।
મુનિસંખ્યૈર્ ગજપુટૈર્મ્રિયતે હ્યવિચારિતમ્

<વજ્ર:: મારણ>
મણ્ડૂકં કાંસ્યજે પાત્રે નિગૃહ્ય સ્થાપયેત્સુધીઃ ।
સ ભીતો મૂત્રયેત્તત્ર તન્મૂત્રે વજ્રમાવપેત્ ।
તપ્તં તપ્તં ચ બહુધા વજ્રસ્યૈવં મૃતિર્ભવેત્

<વજ્ર:: મારણ>
હિઙ્ગુસૈન્ધવસંયુક્તે ક્વાથે કૌલત્થકે ક્ષિપેત્ ।
તપ્તં તપ્તં પુનર્વજ્રં ભવેદ્ભસ્મ ત્રિસપ્તધા

<વજ્ર:: ભસ્મન્:: ઉસે>
રસે યત્ર ભવેદ્વજ્રં રસઃ સોઽમૃતમુચ્યતે ।
ભસ્મીભાવગતં યુક્ત્યા વજ્રવત્ કુરુતે તનુમ્

<વૈક્રાન્ત:: શોધન>
વૈક્રાન્તં વજ્રવચ્છોધ્યં નીલં શ્વેતં ચ લોહિતમ્ ।
<વૈક્રાન્ત:: ફ્ય્સ્. પ્રોપેર્તિએસ્>
વજ્રલક્ષણસંયુક્તં દાહઘાતાસહિષ્ણુ તત્

<વૈક્રાન્ત:: મારણ>
હયમૂત્રેણ તત્સિઞ્ચેત્તપ્તં તપ્તં ત્રિસપ્તધા ।
પઞ્ચાઙ્ગોત્તરવારુણ્યા લિપ્તં મૂષાગતં પુટૈઃ

કુઞ્જરાખ્યૈર્મૃતિં યાતિ વૈક્રાન્તં સપ્તભિસ્તથા ।
<વૈક્રાન્ત:: સુબ્સ્તિતુતે fઓર્ વજ્ર>
ભસ્મીભૂતં તુ વૈક્રાન્તં વજ્રસ્થાને નિયોજયેત્

<નવરત્નાનિ>
પુંવજ્રં ગરુડોદ્ગારં માણિક્યં વાસવોપલમ્ ।
વૈદૂર્યપુષ્પે ગોમેદં મૌક્તિકં ચ પ્રવાલકમ્ ।
એતાનિ નવરત્નાનિ સદૃશાનિ સુધારસૈઃ

<જેwએલ્સ્:: શોધન>
સ્વેદયેદ્દોલિકાયન્ત્રે જયન્ત્યા સ્વરસેન ચ ।
મણિમુક્તાપ્રવાલાનાં યામૈકે શોધનં ભવેત્

<જેwએલ્સ્:: સ્પેચિઅલ્ શોધન>
શુધ્યત્યમ્લેન માણિક્યં જયન્ત્યા મૌક્તિકં તથા ।
વિદ્રુમં ક્ષારવર્ગેણ તાર્ક્ષ્યં ગોદુગ્ધતસ્તથા

પુષ્યરાગં ચ સંધાનૈઃ કુલત્થક્વાથસંયુતૈઃ ।
તણ્ડુલીયજલૈર્વજ્રં નીલં નીલીરસેન ચ

રોચનાભિશ્ચ ગોમેદં વૈદૂર્યં ત્રિફલાજલૈઃ ।
<જેwએલ્સ્:: શોધન:: ઇમ્પર્ત્સ્ અદ્દિતિઓનલ્ qઉઅલિતિએસ્>
મુક્તાદિષ્વવિશુદ્ધેષુ ન દોષઃ સ્યાચ્ચ શાસ્ત્રતઃ ।
તથાપિ ગુણવૃદ્ધિઃ સ્યાચ્છોધનેન વિશેષતઃ

<ધાતુ, ઉપરસ:: શોધન>
અમ્લક્ષારવિપાચિતં તુ સકલં લૌહં વિશુદ્ધં ભવેન્માક્ષીકોઽપિ શિલાપિ તુત્થગગનં તાલં ચ સમ્યક્તથા ।
મુક્તાવિદ્રુમશુક્તિકાથ ચપલાઃ શઙ્ખા વરાટાઃ શુભા જાયન્તેઽમૃતસન્નિભાઃ પયસિ ચ ક્ષિપ્તઃ શુભઃ સ્યાદ્બલિઃ

<જેwએલ્સ્:: મારણ>
લકુચદ્રાવસમ્પિષ્ટૈઃ શિલાગન્ધકતાલકૈઃ ।
વજ્રં વિનાન્યરત્નાનિ મ્રિયન્તેઽષ્ટપુટૈઃ ખલુ

<જેwએલ્સ્:: મારણ>
કુમાર્યા તણ્ડુલીયેન સ્તન્યેન ચ નિષેચયેત્ ।
પ્રત્યેકં સપ્તવેલં ચ તપ્તતપ્તાનિ કૃત્સ્નશઃ

મૌક્તિકાનિ પ્રવાલાનિ તથા રત્નાન્યશેષતઃ ।
ક્ષણાદ્વિવિધવર્ણાનિ મ્રિયન્તે નાત્ર સંશયઃ

<જેwએલ્સ્:: શોધન, મારણ>
વજ્રવત્ સર્વરત્નાનિ શોધયેન્મારયેત્ તથા

<હરિતાલ:: શોધન>
તાલકં પોટ્ટલીં બદ્ધ્વા સચૂર્ણે કાઞ્જિકે ક્ષિપેત્ ।
દોલાયન્ત્રેણ યામૈકં તતઃ કૂષ્માણ્ડજે રસે

તિલતૈલે પચેદ્યામં યામં તત્ત્રૈફલે જલે ।
દોલાયન્ત્રે ચતુર્યામં પક્વં શુધ્યતિ તાલકમ્

<હરિતાલ:: શુદ્ધ:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્>
સ શુદ્ધઃ કાન્તિવીર્યે ચ કુરુતે મૃત્યુનાશનઃ

<હરિતાલ:: સત્ત્વ:: પાતનમ્>
લાક્ષારાજી તિલાઃ શિગ્રુષ્ટઙ્કણં લવણં ગુડમ્ ।
તાલકાર્ધેન સંમિશ્ર્ય છિદ્રમૂષ્યાં નિરોધયેત્ ।
પુટેત્પાતાલયન્ત્રેણ સત્ત્વં પતતિ નિશ્ચિતમ્

<હરિતાલ:: સત્ત્વ:: પાતન>
જૈપાલસત્ત્વવાતારિબીજમિશ્રં ચ તાલકમ્ ।
કૂપીસ્થં વાલુકાયન્ત્રે સત્ત્વં મુઞ્ચતિ યામતઃ

<ઇન્દુસુન્દરી>
ભૃષ્ટટઙ્કણતાલસ્ય લૌહપર્પટવેષ્ટિતા ।
ગુટિકા ગુરુમાર્ગેણ ધ્માતા સ્યાદ્ ઇન્દુસુન્દરી

<??>
હિઙ્ગુલસ્ય ચ દારસ્ય તાલકાદેશ્ચ બન્ધને ।
લૌહપત્ત્ર્યા બહિર્લેપો ભક્તાઙ્ગારરસેન ચ

<મનઃશિલા:: સત્ત્વ:: પાતન>
તાલવચ્ચ શિલાસત્ત્વં ગ્રાહ્યં તૈરેવ ભેષજૈઃ

<તુત્થ:: સત્ત્વ:: પાતન>
તુલ્યં ટઙ્કણકં ગ્રાહ્યં ધ્માતે સત્ત્વં ચ તુત્થકે

<માક્ષિક:: સત્ત્વ:: પાતન>
ઊર્ણા લાક્ષા ગુડશ્ચેતિ પુરટઙ્કણકૈઃ સહ ।
સંમર્દ્યં વટિકાઃ કાર્યાશ્છાગીદુગ્ધેન યત્નતઃ ।
ધ્માતાસ્તાપ્યસ્ય તીવ્રાગ્નૌ સત્ત્વં મુઞ્ચતિ લોહિતમ્

<મહારસ:: સત્ત્વ:: પાતન>
એવં તાલશિલાધાતુર્ વિમલાખર્પરાદયઃ ।
મુઞ્ચન્તિ નિજસત્ત્વાનિ ધમનાત્ કોષ્ઠિકાગ્નિના

<કાસીસ:: સત્ત્વપાતન (?), મૃદૂકરણ (?)>
શિલયા ગન્ધકેનાપિ ભર્જિતઃ ક્ષોદિતઃ ખગઃ ।
મુદ્રિતસ્તામ્રપાત્રેણ લિપ્તઃ સ્યાદ્ ધ્માપિતો મૃદુઃ

<માક્ષિક:: સત્ત્વ:: પાતન>
સમગન્ધં ચતુર્યામં પક્ત્વા તાપ્યં તતઃ પચેત્ ।
અર્ધગન્ધં યામયુગ્મં ભૃષ્ટટઙ્કાર્ધસંયુતમ્ ।
અન્ધમૂષાગતં ધ્માતં સત્ત્વં મુઞ્ચતિ શુલ્વવત્

<ગુટી ઔસ્ વેર્સ્છ્. સ્તોffએન્ -> વર્ણોત્કર્ષ (ગોલ્ધેર્સ્તેલ્લુન્ગ્)>
ભ્રામયેદ્ભસ્મમૂષાયાં તાપ્યં ગન્ધકટઙ્કણમ્ ।
ગુટી ભવતિ પીતાભા વર્ણોત્કર્ષવિધાયિની

<ગુટી:: fઓર્ વર્ણોત્કર્ષ>
તાપ્યસ્ય ખણ્ડકાન્સપ્ત દહેન્નાગમૃદન્તરે ।
ધ્માપિતા ટઙ્કણેનૈવ ગુટીભવતિ પૂર્વવત્

<ભૂનાગ:: સત્ત્વ:: પાતન>
સદ્યો ભૂનાગમાદાય ચારયેચ્છિખિનં બુધઃ ।
અથવા કુક્કુટં વીરં કૃત્વા મન્દિરમાગતમ્

મલં મૂત્રં ગૃહીત્વાસ્ય સંત્યજ્ય પ્રથમાંશિકમ્ ।
આલોડ્ય ક્ષારમધ્વાજ્યૈર્ ધમેત્ સત્ત્વાર્થમ્ આદરાત્

મુઞ્ચતિ તામ્રવત્સત્ત્વં તન્મુદ્રાજલપાનતઃ ।
નશ્યતિ જઙ્ગમવિષં સ્થાવરં ચ ન સંશયઃ

<ભૂનાગ:: સત્ત્વ:: પાતન>
ક્ષીરેણ પક્ત્વા ભૂનાગાંસ્તન્મૃદા વાથ ટઙ્કણૈઃ ।
ભૃષ્ટૈશ્ચક્રીં વિધાયાથ પાત્યં સત્ત્વં પ્રયત્નતઃ

યત્રોપરસભાગોઽસ્તિ રસે તત્સત્ત્વયોજનમ્ ।
કર્તવ્યં તત્ફલાધિક્યં રસજ્ઞત્વમ્ અભીપ્સતા

<મનઃશિલા:: શોધનમ્>
જયન્તિકાદ્રવે દોલાયન્ત્રે શુધ્યેન્મનઃશિલા ।
દિનમેકમજામૂત્રે ભૃઙ્ગરાજરસેઽપિ વા

<મનઃશિલા:: શુદ્ધ:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્>
શિલા સ્નિગ્ધા કટુસ્તિક્તા કફઘ્ની લેખની સરા

<મનઃશિલા:: રેમોવેસ્ કાલિમા>
કૂપિકાદૌ પરીપાકાત્સ્વર્ણસ્ય કાલિમાપહા ।
<મનઃશિલા:: દ્રાવણ>
કટુતૈલે શિલાચમ્પકદલ્યન્તઃ સરત્યપિ

<રસક:: શોધનમ્>
નરમૂત્રે ચ ગોમૂત્રે જલામ્લે વા સસૈન્ધવે ।
સપ્તાહં ત્રિદિનં વાપિ પક્વઃ શુધ્યતિ ખર્પરઃ

<તુત્થ:: શોધન>
એકઃ સૂતસ્તથા પીતિશ્ચતુર્ભેકાસ્ત્રિદારકઃ ।
બીજપિષ્ટઃ પિકજ્વાલૈર્ ભેકો બદ્ધોઽન્ધવેશ્મનિ

વિષ્ઠયા મર્દયેત્તુત્થં સમમ્ ઓતોર્ દશાંશતા ।
ટઙ્કણેન સમં પિષ્ટ્વાથવા લઘુપુટે પચેત્ ।
તુત્થં શુદ્ધં ભવેત્ક્ષૌદ્રે પુટિતં વા વિશેષતઃ

<તુત્થ:: શુદ્ધ:: બોદિલ્ય્ રેઅચ્તિઓન્>
વાન્તિર્ભ્રાન્તિર્યદા ન સ્તસ્તદા શુદ્ધિં વિનિર્દિશેત્

<તુત્થ:: શુદ્ધ:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્>
લેખનં ભેદિ ચ જ્ઞેયં તુત્થં કણ્ડુક્રિમિપ્રણુત્

<માક્ષિક:: શોધન>
અગસ્ત્યપત્રનિર્યાસૈઃ શિગ્રુમૂલં સુપેષિતમ્ ।
તન્મધ્યે પુટિતં શુધ્યેત્ તાપ્યં ત્વમ્લેન પાચિતમ્

<માક્ષિક:: શોધન>
સિન્ધૂદ્ભવસ્ય ભાગૈકં ત્રિભાગં માક્ષિકસ્ય ચ ।
માતુલુઙ્ગરસૈર્વાપિ જમ્બીરોત્થદ્રવેણ વા

કૃત્વા તદાયસે પાત્રે લૌહદર્વ્યા ચ ચાલયેત્ ।
સિન્દૂરાભં ભવેદ્યાવત્ તાવન્મૃદ્વગ્નિના પચેત્ ।
સુશુદ્ધં માક્ષિકં વિદ્યાત્સર્વરોગેષુ યોજયેત્

<માક્ષિક:: મારણ>
માક્ષિકસ્ય ચતુર્થાંશં ગન્ધં દત્ત્વા વિમર્દયેત્ ।
ઉરૂવૂકસ્ય તૈલેન તતઃ કુર્યાત્સુચક્રિકામ્

શરાવસંપુટે ધૃત્વા પુટેદ્ગજપુટેન ચ ।
સિન્દૂરાભં ભવેદ્ભસ્મ માક્ષિકસ્ય ન સંશયઃ

<માક્ષિક:: મૃત:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્>
માક્ષિકં તિક્તમધુરં મોહાર્શઃક્રિમિકુષ્ઠનુત્ ।
કફપિત્તહરં બલ્યં યોગવાહિ રસાયનમ્

<વિમલ:: શોધન>
જમ્બીરસ્ય રસે સ્વેદો મેષશૃઙ્ગીરસે ઽથવા ।
રમ્ભાતોયેન વા પાકો ઘસ્રં વિમલશુદ્ધયે

<કાસીસ:: શોધન>
સકૃદ્ભૃઙ્ગામ્બુના સ્વિન્નં કાસીસં નિર્મલં ભવેત્

<કાસીસ:: શુદ્ધ:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્>
કાસીસં શીતલં સ્નિગ્ધં શ્વિત્રનેત્રરુજાપહમ્ ।
પિત્તાપસ્મારશમનં રસવદ્ ગુણકારકમ્

<કાન્ત:: શોધનમ્>
લવણાનિ તથા ક્ષારૌ શોભાઞ્જનરસે ક્ષિપેત્ ।
અમ્લવર્ગયુતેનાદૌ દિને ઘર્મે વિભાવયેત્

તદ્દ્રવૈર્દોલિકાયન્ત્રે દિવસં પાચયેત્ સુધીઃ ।
કાન્તપાષાણશુદ્ધૌ તુ રસકર્મ સમાચરેત્

<મોનેય્ ચોwરિએ:: ફ્ય્સ્. પ્રોપેર્તિએસ્>
પીતાભા ગ્રન્થિલા પૃષ્ઠે દીર્ઘવૃત્તા વરાટિકા ।
<મોનેય્ ચોwરિએ:: ઓપ્તિમલ્ wએઇઘ્ત્>
સાર્ધનિષ્કભરા શ્રેષ્ઠા નિષ્કભારા ચ મધ્યમા ।
પાદોનનિષ્કભારા ચ કનિષ્ઠા પરિકીર્તિતા

<મોનેય્ ચોwરિએ:: શોધન>
વરાટી કાઞ્જિકે સ્વિન્ના યામાચ્છુદ્ધિમવાપ્નુયાત્

<મોનેય્ ચોwરિએ:: શુદ્ધ:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્>
પરિણામાદિશૂલઘ્ની ગ્રહણીક્ષયહારિણી ।
કટૂષ્ણા દીપની વૃષ્યા તિક્તા વાતકફાપહા ।
રસેન્દ્રજારણે પ્રોક્તા વિડદ્રવ્યેષુ શસ્યતે

<દરદ:: શોધનમ્>
મેષીક્ષીરેણ દરદમમ્લવર્ગેણ ભાવિતમ્ ।
સપ્તવારં પ્રયત્નેન શુદ્ધિમાયાતિ નિશ્ચિતમ્

<દરદ:: શુદ્ધ:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્>
તિક્તોષ્ણં હિઙ્ગુલં દિવ્યં રસગન્ધસમુદ્ભવમ્ ।
મેહકુષ્ઠહરં રુચ્યં મેધાગ્નિવર્ધનમ્

<શોધન ઓf દિff. સુબ્સ્તન્ચેસ્>
સૌવીરં ટઙ્કણં શઙ્ખં કઙ્કુષ્ઠં ગૈરિકં તથા ।
એતે વરાટવચ્છોધ્યા ભવેયુર્દોષવર્જિતાઃ

<કાસીસ:: શોધન>
જમ્બીરપયસા શુધ્યેત્કાસીસં ટઙ્કણાદ્યપિ

<સ્રોતોઞ્જન:: શોધનમ્>
સ્રોતોઞ્જનં તુ ગોમૂત્રઘૃતક્ષૌદ્રવસાદિભિઃ ।
વિભાવિતં ચ શુદ્ધં સ્યાદ્રસબન્ધકરં પરમ્

<નીલાઞ્જન:: શોધન>
નીલાઞ્જનં ચૂર્ણયિત્વા જમ્બીરદ્રવભાવિતમ્ ।
દિનૈકમાતપે શુદ્ધં ભવેત્કાર્યેષુ યોજયેત્

<એxત્રચ્તિઓન્ ઓf ઓઇલ્ fરોમ્ સેએદ્સ્>
સુપક્વભાનુપત્રાણાં રસમાદાય ધારયેત્ ।
સમસ્તબીજચૂર્ણં યદુક્તાનુક્તં પૃથક્પૃથક્ ।
આતપે મુઞ્ચતે તૈલં સાધ્યાસાધ્યં ન સંશયઃ