Language

ENहिગુ
Scripture Library

Rasendracintāmaṇi · Chapter 6

6.1

RCint, 6
athātaḥ sarvalohādhyāyaṃ vyācakṣmahe

6.2

rasībhavanti lohāni mṛtāni suravandite /
vinighnanti jarāvyādhīn rasayuktāni kiṃ punaḥ

6.3

<metals:: śodhana>
svarṇatārāratāmrāyaḥpatrāṇy agnau pratāpayet /
niṣiñcettaptatailāni taile takre gavāṃ jale

6.4

kāñjike ca kulatthānāṃ kaṣāye saptadhā pṛthak /
evaṃ svarṇādilohānāṃ viśuddhiḥ samprajāyate

6.5

<metals:: śodhana>
taptāni sarvalohāni kadalīmūlavāriṇi /
saptadhābhiniṣiktāni śuddhim āyāntyanuttamām

6.6

<lead, tin:: śodhana>
nāgavaṅgau prataptau ca gālitau tau niṣecayet /
saptadhaiva viśuddhiḥ syādravidugdhe ca saptadhā

6.7

<gold:: śodhana>
varṇavṛttikayā liptvā saptadhā dhmāpitaṃ vasu /
viśudhyati varaṃ kiṃcid varṣavṛddhiśca jāyate

6.8

<gold:: śodhana>
valmīkamṛttikā dhūmaṃ gairikaṃ ceṣṭakā paṭuḥ /
ityetā mṛttikāḥ pañca jambīrairāranālakaiḥ

6.9

piṣṭvā lepyaṃ svarṇapatraṃ śreṣṭhaṃ puṭena śudhyati /
<silver:: śodhana>
nāgena ṭaṅkaṇenaiva drāvitaṃ śuddhimṛcchati /
rajataṃ doṣanirmuktaṃ kiṃ vā kṣārāmlapācitam

6.10

<tāmra:: śodhana>
snuhyarkakṣīralavaṇakāñjikaistāmrapatrakam /
liptvā pratāpya nirguṇḍīrase siñcetpunaḥ punaḥ /
vārān dvādaśa tacchudhyellepāttāpācca secanāt

6.11

<copper:: śodhana>
gomūtreṇa pacedyāmaṃ tāmrapatraṃ dṛḍhāgninā /
sāmlakṣāreṇa saṃśuddhiṃ tāmramāpnoti sarvathā

6.12

<rājarīti, bronze:: śodhana, māraṇa>
rājarītiṃ tathā ghoṣaṃ tāmravacchodhayed bhiṣak /
tāmravanmārayeccāpi tāmravacca tayorguṇāḥ

6.13

<bronze, brass, lead, tin:: śodhana>
ghoṣāranāgavaṅgāni niṣekairmunitulyakaiḥ /
nirguṇḍīrasamadhye tu śudhyante nātra saṃśayaḥ

6.14

<iron:: śodhana:: adri>
triphalāṣṭaguṇe toye triphalāṣoḍaśaṃ palam /
tatkvāthe pādaśeṣe tu lohasya palapañcakam

6.15

kṛtvā patrāṇi taptāni saptavārānniṣecayet /
evaṃ pralīyate doṣo girijo lohasambhavaḥ

6.16

<iron:: śodhana>
tattadvyādhyupayuktānām auṣadhānāṃ jale'yasaḥ /
prakṣepaṃ prāha tattvajñaḥ siddho nāgārjunastataḥ

6.17

<iron:: śodhana>
sarvābhāve niṣektavyaṃ kṣīratailājyagojale /
śuddhasya śodhanaṃ hyetadguṇādhikyāya saṃmatam

6.18

<divers sattvas:: śodhana>
khasattvaṃ lauhavacchodhyaṃ tāmravattāpyasattvakam /
rasakālaśilātutthasattvaṃ kṣārāmlapācanaiḥ /
dinaikenaiva śudhyanti bhūnāgādyāstathāvidhaiḥ

6.19

siddhalakṣmīśvaraproktaprakriyākuśalo bhiṣak /
lohānāṃ sarasaṃ bhasma sarvotkṛṣṭaṃ prakalpayet

6.20

<saptadhātu:: māraṇa>
śilāgandhārkadugdhāktāḥ svarṇādyāḥ saptadhātavaḥ /
mriyante dvādaśapuṭaiḥ satyaṃ guruvaco yathā

6.21

<saptadhātu:: māraṇa>
rasamiśrāścaturyāmaṃ svarṇādyāḥ saptadhātavaḥ /
mriyante sikatāyantre gandhakairamṛtādhikāḥ

6.22

gandhair ekadvitrivārān pacyante phaladarśanāt /
ṣaḍguṇādiśca gandho'tra guṇādhikyāya jāryate

6.23

<gold:: māraṇa>
samasūtena vai piṣṭiṃ kṛtvāgnau nāśayedrasam /
svarṇaṃ tatsamatāpyena puṭitaṃ bhasma jāyate

6.24

<gold:: māraṇa, removal of nāga>
hemapatrāṇi sūkṣmāṇi jambhāmbho nāgabhasmataḥ /
lepataḥ puṭayogena trivāraṃ bhasmatāṃ nayet /
punaḥ puṭe trivāraṃ tanmlecchato nāgahānaye

6.25

<gold:: māraṇa>
śuddhasūtasamaṃ svarṇaṃ khalve kṛtvā tu golakam /
ūrdhvādho gandhakaṃ dattvā sarvatulyaṃ nirudhya ca

6.26

triṃśadvanopalairdeyāḥ puṭāścaivaṃ caturdaśa /
nirutthaṃ jāyate bhasma gandho deyaḥ punaḥ punaḥ

6.27

<gold:: māraṇa>
svarṇam āvṛtya tolaikaṃ māṣaikaṃ śuddhagandhakam /
kṣiptvā cāmlena saṃcūrṇya tattulyau gandhamākṣikau

6.28

amlena mardayedyāmaṃ ruddhvā laghupuṭe pacet /
gandhaḥ punaḥ punardeyo mriyate daśabhiḥ puṭaiḥ

6.29

<silver:: māraṇa>
vidhāya piṣṭiṃ sūtena rajatasyātha melayet /
tālaṃ gandhaṃ samaṃ paścānmardayennimbukadravaiḥ /
dvitripuṭairbhavedbhasma yojyamevaṃ rasādiṣu

6.30

sūtena samenetyarthaḥ /
atra sūtarakṣārthaṃ gandhaḥ punar adhiko deyaḥ

6.31

<copper:: māraṇa>
gandhena tāmratulyena hyamlapiṣṭena lepayet /
kaṇṭavedhyaṃ tāmrapatram andhayitvā puṭe pacet

6.32

uddhṛtya cūrṇayettasmin pādāṃśaṃ gandhakaṃ kṣipet /
pācyaṃ jambhāmbhasā piṣṭaṃ samo gandhaścatuḥpuṭe

6.33

mātuluṅgarasaiḥ piṣṭvā puṭamekaṃ pradāpayet /
sitaśarkarāpyevaṃ puṭadāne mṛtirbhavet

6.34

<copper:: māraṇa>
tāmrapādāṃśataḥ sūtaṃ tāmratulyaṃ tu gandhakam /
mardayedyāmayugmaṃ tu yāvatkajjalikā bhavet

6.35

tāṃ tu kanyārasaiḥ piṣṭvā tāmrapatrāṇi lepayet /
saṃśuṣkāṇi tatastāni śeṣakajjalikāntaram

6.36

nikṣipya haṇḍikāmadhye śarāveṇa nirodhayet /
sandhirodhaṃ dvayoḥ kuryādambubhasma vilepanam

6.37

haṇḍikāṃ paṭunāpūrya bhasmanā vā galāvadhi /
pidhāya cullyāmāropya vahniṃ prajvālayed dṛḍham /
caturyāmaṃ tataḥ svāṅgaśītalaṃ tatsamuddharet

6.38

na rasena vinā lauhaṃ na rasaṃ cābhrakaṃ vinā /
ekatvena śarīrasya bandho bhavati dehinaḥ

6.39

capalena vinā lauhaṃ yaḥ karoti pumāniha /
udare tasya kiṭṭāni jāyante nātra saṃśayaḥ

6.40

vastutastu prāśastyāya rasayogo rasābhrayogaśca /
anayormātrā yuktyanusāriṇī tato mriyata iti śeṣaḥ

6.41

<remedy against vomit>
amlapiṣṭaṃ mṛtaṃ tāmraṃ śaraṇasthaṃ lipenmṛdā /
pacetpañcāmṛtairvāpi tridhāvāntyādiśāntaye

6.42

sūraṇapakṣe bṛhatpuṭapradānam /
<copper:: māraṇa>
jambhāmbhasā saindhavasaṃyutena sagandhakaṃ sthāpaya śulvapatram /
paṅkāyamānaṃ puṭayetsuyuktyā vāntyādikaṃ yāvadupaiti śāntim

6.43

<copper:: mṛtottha:: māraṇa (= repeated māraṇa)>
mṛtotthaśuddhaṃ saṃtaptaṃ tāmracakraṃ balisthitam /
mṛtaṃ syāttatra sūtendraṃ dadyāddoṣānusārataḥ

6.44

<copper:: māraṇa>
rasagandhakayoḥ kṛtvā kañjalīm ardhamānayoḥ /
vārā limpet kaṇṭavedhyaṃ mriyate tāmramātape

6.45

<gold:: production:: from copper>
ārkaṃ bhasma sthālikāyāṃ nidhāya jvālāṃ dattvā nāśayettatra gandham /
āvartyaitanmārayetsaptavārānitthaṃ śulbaṃ jāyate hematulyam

6.46

<??>
śaśihāṭakahelidalaṃ rasabalitamekamarditaṃ balinā /
iṣṭarasapiṣṭamataḥ kṛtaparpaṭam arpayet tadanu

6.47

<mākṣika:: sattva:: māraṇa>
mākṣīkarasakādīnāṃ sattvaṃ hanyācca tāmravat

6.48

<tin:: māraṇa>
vaṅgaṃ kharparake kṛtvā cullyāṃ saṃsthāpayet sudhīḥ /
dravībhūte punastasmin cūrṇānyetāni dāpayet

6.49

prathame rajanīcūrṇaṃ dvitīye ca yavānikām /
tṛtīye jīvakaṃ caiva tataściñcātvagudbhavam

6.50

aśvatthavalkalotthaṃ ca cūrṇaṃ tatra vinikṣipet /
evaṃ vidhānato vaṅgo mriyate nātra saṃśayaḥ

6.51

<lead:: māraṇa>
nāgaṃ kharparake nidhāya kunaṭīcūrṇaṃ dadīta drute nimbūtthadravagandhakena puṭitaṃ bhasmībhavatyāśu tat /
evaṃ tālakavāpatastu kuṭilaṃ cūrṇīkṛtaṃ tatpuṭed gandhāmlena samastadoṣarahitaṃ yogeṣu yojyaṃ bhavet

6.52

<sindūra:: production>
bhūbhujaṅgamagastiṃ ca piṣṭvā pātraṃ pralepayet /
tatra savidrute nāge vāsāpāmārgasambhavam

6.53

kṣāraṃ vimiśrayettatra caturthāṃśaṃ gurūktitaḥ /
praharaṃ pācayeccullyāṃ vāsādarvyā vighaṭṭayan

6.54

tata uddhṛtya taccūrṇaṃ vāsānīrairvimardayet /
puṭetpunaḥ samuddhṛtya taddraveṇa vimardayet /
evaṃ saptapuṭairnāgaḥ sindūro jāyate dhruvam

6.55

<iron:: māraṇam>
lauhaṃ patrasatīvataptam asakṛt kvāthe kṣipettraiphale cūrṇībhūtam ataḥ punastriphalaje kvāthe paced gojale /
matsyākṣītriphalā etena puṭayedyāvannirutthaṃ bhavet paścādājyamadhuplutaṃ supuṭitaṃ siddhaṃ bhaved āyasam

6.56

atra matsyākṣī machechī /
prakṛtatricatuḥpuṭe manaḥśilāṃ kiṃcid dadyāt

6.57

<iron:: māraṇa>
pariplutaṃ dāḍimapatravārā lauhaṃ rajaḥ svalpakaṭorikāyām /
mriyeta vastrāvṛtamarkabhāsā yojyaṃ puṭaiḥ syāt triphalādikānām

6.58

puṭabāhulyaṃ guṇādhikyāya śatādipuṭapakṣe mudganibhaṃ kṛtvā puṭān dadyādvastrapūtaṃ ca na kuryāt /
triphalādir amṛtasāralauhe vakṣyate

6.59

<iron:: māraṇa:: vāritara>
sūtakāddviguṇaṃ gandhaṃ dattvā kṛtvā ca kajjalīm /
dvayoḥ samaṃ lohacūrṇaṃ mardayetkanyakādravaiḥ

6.60

yāmayugmaṃ tataḥ piṇḍaṃ kṛtvā tāmrasya pātrake /
gharme dhṛtvoruvūkasya patrairācchādayed budhaḥ

6.61

yāmārdhenoṣṇatā bhūyāddhānyarāśau nyasettataḥ /
dattvopari śarāvaṃ tu tridinānte samuddharet

6.62

piṣṭvā ca gālayedvastrādevaṃ vāritaraṃ bhavet /
evaṃ sarvāṇi lohāni svarṇādīnyapi mārayet

6.63

<iron:: checking the vāritara state>
sarvametanmṛtaṃ lauhaṃ dhmātavyaṃ mitrapañcakaiḥ /
yadyevaṃ syānnirutthānaṃ sevyaṃ vāritaraṃ hi tat

6.64

<mitrapañcaka>
madhusarpistathā guñjā ṭaṅkaṇaṃ guggulustathā /
mitrapañcakametattu gaṇitaṃ dhātumelane

6.65

<iron:: mṛta:: checking the mṛta-state>
madhvājyaṃ mṛtalauhaṃ ca sarūpyaṃ sampuṭe kṣipet /
ruddhvā dhmāte ca saṃgrāhyaṃ rūpyaṃ vai pūrvamānakam /
tadā lauhaṃ mṛtaṃ vidyādanyathā mārayetpunaḥ

6.66

<iron:: māraṇa:: nirutthāna>
gandhakenotthitaṃ lauhaṃ tulyaṃ khalve vimardayet /
dinaikaṃ kanyakādrāvaiḥ ruddhvā gajapuṭe pacet /
ityevaṃ sarvalauhānāṃ kartavyeyaṃ nirutthitiḥ

6.67

yavavṛddhyā prayoktavyaṃ hema guñjāṣṭakaṃ raviḥ /
tāraṃ taddviguṇaṃ lauhamanyattu triguṇādhikam

6.68

<kiṭṭa (rust!):: age => quality>
śatordhvam uttamaṃ kiṭṭaṃ madhyaṃ cāśītivārṣikam /
adhamaṃ ṣaṣṭivarṣīyaṃ tato hīnaviṣopamam

6.69

<maṇḍūra:: production>
akṣāṅgārairdhametkiṭṭaṃ lohajaṃ tadgavāṃ jalaiḥ /
secayettaptataptaṃ ca saptavāraṃ punaḥ punaḥ

6.70

cūrṇayitvā tataḥ kvāthair dviguṇaistriphalodbhavaiḥ /
āloḍya bharjayedvahnau maṇḍūraṃ jāyate varam

6.71

<svarṇa, rūpya>
āyurlakṣmīprabhādhīsmṛtikaramakhilavyādhividhvaṃsi puṇyam /
bhūtāveśapraśāntismarabhavasukhadaṃ saukhyapuṣṭiprakāśi /
gāṅgeyaṃ cātha rūpyaṃ gadaham ajarākāri mehāpahāri /
kṣīṇānāṃ puṣṭikāri sphuṭam atikaraṇaṃ kāraṇaṃ vīryavṛddheḥ

6.72

<gold:: medic. properties>
madhuraṃ kaṭukaṃ pāke suvarṇaṃ vīryaśītalam /
sarvadoṣapraśamanaṃ viṣaghnaṃ garanāśanam

6.73

alakṣmīkalipāpānāṃ prayogastasya nāśanaḥ /
āyurmedhāsmṛtikaraḥ puṣṭikāntivivardhanaḥ

6.74

sarvauṣadhiprayogair ye vyādhayo na vinirjitāḥ /
karmabhiḥ pañcabhiścāpi suvarṇaṃ teṣu yojayet

6.75

śilājatuprayogaiśca tāpyasūtakayostathā /
anyai rasāyanaiścāpi prayogo hemna uttamaḥ

6.76

tāpyasūtakayorityatra sāmānyasaṃskṛtasūtako jñeyaḥ /
viśeṣasaṃskṛtasūtakasya tu vyomagāmitvādipradatvāt

6.77

madhvāmalakacūrṇaṃ tu suvarṇaṃ ceti tattrayam /
prāśyāriṣṭagṛhīto'pi mucyate prāṇasaṃśayāt

6.78

medhākāmastu vacayā śrīkāmaḥ padmakeśaraiḥ /
śaṅkhapuṣpyā vayo'rthī ca vidāryā ca prajārthakaḥ

6.79

<copper:: medic. properties>
gulmapāṇḍupariṇāmaśūlahṛllekhanaṃ kṛmiharaṃ viśodhanam /
plīhakuṣṭhajaṭharāmaśūlajicchleṣmavātaharaṇaṃ ravināma

6.80

<pittala, kāṃsya>
rītikā śleṣmapittaghnī kāṃsyamuṣṇaṃ ca lekhanam

6.81

<tin:: medic. properties>
vaṅgo dāhaharaḥ pāṇḍujantumehavināśanaḥ

6.82

<lead:: medic. properties>
daśanāgabalaṃ dhatte vīryāyuḥkāntivardhanaḥ /
rogān hanti mṛto nāgaḥ sevyo raṅgo'pi tadguṇaḥ

6.83

tṛṣṇāmaśothaśūlārśaḥkuṣṭhapāṇḍutvamehajit /
vayasyo gurucakṣuṣyaḥ saro medo'nilāpahaḥ /
tārasya rañjako nāgo vātapittakaphāpahaḥ

6.84

<iron:: medic. properties>
āyuḥpradātā balavīryakartā rogāpahartā kadanasya kartā /
ayaḥsamānaṃ nahi kiṃcidasti rasāyanaṃ śreṣṭhatamaṃ narāṇām

6.85

<iron:: Reihenfolge der Gṃte>
sāmānyād dviguṇaṃ krauñcaṃ kaliṅgo'ṣṭaguṇastataḥ /
kalerdaśaguṇaṃ bhadraṃ bhadrādvajraṃ sahasradhā

6.86

vajrācchataguṇaṃ pāṇḍir niraṅgaṃ daśabhirguṇaiḥ /
tasmāt sahasraguṇitam ayaḥ kāntaṃ mahābalam

6.87

yallohaṃ yadguṇaṃ proktaṃ tatkiṭṭaṃ cāpi tadguṇam

Original text: Rasendracintāmaṇi · Edition: Prof. Siddhinandanamisra, Benares: Caukhambha Orientalia, 2000 · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc