Language

ENहिગુ
Scripture Library

Rasendracintāmaṇi · Chapter 3

3.1

RCint, 3
athāto bandhanādhyāyaṃ vyācakṣmahe /
svābhāvikadravatve sati vahninānucchidyamānatvaṃ mūrtibaddhatvam

3.2

vipinauṣadhipākasiddham etadghṛtatailādyapi durnivāravīryam /
kimayaṃ punar īśvarāṅgajanmā ghanajāmbūnadacandrabhānujīrṇaḥ

3.3

<19 saṃskāras>
etatsādhakānyūnaviṃśatikarmāṇi bhavanti /
mardanamūrchanotthāpanasvedanapātanabodhananiyamanasaṃdīpanānuvāsanagaganādigrāsapramāṇacāraṇagarbhadrutibāhyadrutiyogajāraṇarañjanasāraṇakrāmaṇavedhanabhakṣaṇāni

3.4

<rel. rites before starting the saṃskāras>
sampūjya śrīguruṃ kanyāṃ baṭukaṃ ca gaṇādhipam /
yoginīṃ kṣetrapālāṃśca caturdhābalipūrvakam

3.5

sūtaṃ rahasyanilaye sumuhūrte vidhorbale /
khalve pāṣāṇaje lohe sudṛḍhe sārasambhave

3.6

tādṛśasvacchamasṛṇacaturaṅgulamardake /
nikṣipya siddhamantreṇa rakṣitaṃ dvitrisevakaiḥ

3.7

bhiṣag vimardayeccūrṇair militaiḥ ṣoḍaśāṃśataḥ /
sūtasya gālitair vastrairvakṣyamāṇadravādibhiḥ

3.8

mardayenmūrchayetsūtaṃ punarutthāpya saptaśaḥ /
<mercury:: doṣa:: removal>
rakteṣṭakāniśādhūmasārorṇābhasmatumbikaiḥ /
jambīradravasaṃyuktair nāgadoṣāpanuttaye

3.9

viśālāṅkolacūrṇena vaṅgadoṣaṃ vimuñcati /
rājavṛkṣasya mūlasya cūrṇena saha kanyayā

3.10

maladoṣāpanuttyarthaṃ mardanotthāpane śubhe /
kṛṣṇadhattūrakadrāvaiś cāñcalyavinivṛttaye

3.11

triphalākanyakātoyair viṣadoṣopaśāntaye /
giridoṣaṃ trikaṭunā kanyātoyena yatnataḥ

3.12

citrakasya ca cūrṇena sakanyenāgnināśanam /
āranālena coṣṇena pratidoṣaṃ viśodhayet /
evaṃ saṃśodhitaḥ sūtaḥ saptadoṣavivarjitaḥ /
jāyate kāryakartā ca hy anyathā kāryanāśanaḥ

3.13

<mercury:: utthāpana>
utthāpanāvaśiṣṭaṃ tu cūrṇaṃ pātanayantrake /
dhṛtvordhvabhāṇḍe saṃlagnaṃ saṃharetpāradaṃ bhiṣak

3.14

<svedana>
rasaṃ caturguṇe vastre baddhvā dolākṛtaṃ pacet /
dinaṃ vyoṣavarāvahnikanyākalkeṣu kāñjike /
doṣaśeṣāpanuttyarthamidaṃ svedanamucyate

3.15

<kāñjika:: production>
nānādhānyair yathāprāptais tuṣavarjair jalānvitaiḥ /
mṛdbhāṇḍaṃ pūritaṃ rakṣed yāvadamlatvamāpnuyāt

3.16

tanmadhye ghanavāṅmuṇḍī viṣṇukrāntāpunarnavā /
mīnākṣī caiva sarpākṣī sahadevī śatāvarī

3.17

triphalā girikarṇī ca haṃsapādī ca citrakaḥ /
samūlakāṇḍaṃ piṣṭvā tu yathālābhaṃ vinikṣipet

3.18

pūrvāmlabhāṇḍamadhye tu dhānyāmlakamidaṃ bhavet /
svedanādiṣu sarvatra rasarājasya yojayet

3.19

atyamlamāranālaṃ vā tadabhāve prayojayet /
<ūrdhvapātana>
bhāgās trayo rasasyārkacūrṇasyaiko'tha nimbukaiḥ /
etatsaṃmardayettāvadyāvadāyāti piṇḍatām

3.20

tatpiṇḍaṃ talabhāṇḍasthamūrdhvabhāṇḍe jalaṃ kṣipet /
kṛtvālavālaṃ kenāpi dattvā vārdraṃ hi plotakam

3.21

saṃmudryāgnim adhastasya caturyāmaṃ prabodhayet /
yuktyordhvabhāṇḍasaṃlagnaṃ gṛhṇīyātpāradaṃ tataḥ

3.22

ūrdhvapātanamityuktaṃ bhiṣagbhiḥ sūtaśodhane /
<saṃdhirodha:: importance>
sasūtabhāṇḍavadanam anyad gilati bhāṇḍakam /
tathā saṃdhir dvayoḥ kāryaḥ pātanātrayayantrake

3.23

<sizes, measures:: taught by the Guru>
yantrapramāṇaṃ vadanādgurorjñeyaṃ vicakṣaṇaiḥ /
rasasya mānāniyamāt kathituṃ naiva śakyate

3.24

<adhaḥpātana>
navanītāhvayaṃ sūtaṃ ghṛṣṭvā jambhāmbhasā dinam /
vānarīśigruśikhibhir lavaṇāsurisaṃyutaiḥ

3.25

naṣṭapiṣṭaṃ rasaṃ jñātvā lepayedūrdhvabhāṇḍake /
ūrdhvabhāṇḍodaraṃ liptvā tv adhogaṃ jalasaṃbhṛtam

3.26

saṃdhilepaṃ dvayoḥ kṛtvā tadyantraṃ bhuvi pūrayet /
upariṣṭātpuṭe datte jale patati pāradaḥ

3.27

adhaḥpātanam ityuktaṃ siddhādyaiḥ sūtakarmaṇi /
<tiryakpātana>
ghaṭe rasaṃ vinikṣipya sajalaṃ ghaṭam anyakam /
tiryaṅmukhaṃ dvayoḥ kṛtvā tanmukhaṃ rodhayet sudhīḥ

3.28

rasādho jvālayedagniṃ yāvatsūto jalaṃ viśet /
tiryakpātanamityuktaṃ siddhair nāgārjunādibhiḥ

3.29

<3 pātanas:: removal of vaṅga and nāga>
miśritau cedrase nāgavaṅgau vikrayahetunā /
tābhyāṃ syātkṛtrimo doṣas tanmuktiḥ pātanatrayāt

3.30

<bodhana:: removal of impotency>
evaṃ kaparditaḥ sūtaḥ ṣaṇḍhatvam adhigacchati /
tanmuktaye'sya kriyate bodhanaṃ kathyate hi tat

3.31

viśvāmitrakapāle vā kācakūpyām athāpi vā /
sṛṣṭyambujaṃ vinikṣipya tatra tanmajjanāvadhi

3.32

pūrayettridinaṃ bhūmyāṃ rājahastapramāṇataḥ /
anena sūtarājo'yaṃ ṣaṇḍhabhāvaṃ vimuñcati

3.33

<dīpana? bodhana?>
lavaṇenāmlapiṣṭena haṇḍikāntargataṃ rasam /
ācchādyāmlajalaṃ kiṃcit kṣiptvā śarāveṇa rodhayet

3.34

ūrdhvaṃ laghupuṭaṃ deyaṃ labdhāśvāso bhavedrasaḥ /
<svedana zur Wiederherstellung von Hg>
kadarthanenaiva napuṃsakatvam evaṃ bhavedasya rasasya paścāt /
vīryaprakarṣāya ca bhūrjapattre svedyo jale saindhavacūrṇagarbhe

3.35

<niyamana>
sarpākṣīciñcikāvandhyābhṛṅgābdakanakāmbubhiḥ /
dinaṃ saṃsveditaḥ sūto niyamāt sthiratāṃ vrajet

3.36

<dīpana>
kāsīsaṃ pañcalavaṇaṃ rājikāmaricāni ca /
dviśigrubījamekatra ṭaṅkaṇena samanvitam

3.37

āloḍya kāñjike dolāyantre pākād dinais tribhiḥ /
dīpanaṃ jāyate samyak sūtarājasya jāraṇe

3.38

<dīpana>
athavā citrakadrāvaiḥ kāñjike tridinaṃ pacet /
dīpanaṃ jāyate tasya rasarājasya cottamam

3.39

<anuvāsana>
dīpitaṃ rasarājastu jambīrarasasaṃyutam /
dinaikaṃ dhārayed gharme mṛtpātre vā śilodbhave

3.40

<jāraṇa:: definition>
jāraṇā hi nāma pātanagālanavyatirekeṇa ghanahemādigrāsapūrvakapūrvāvasthāpratipannatvam

3.41

kiṃca ghanahemādijīrṇasya kṛtakṣetrīkaraṇānām eva śarīriṇāṃ bhakṣaṇe 'dhikāra ityabhihitam

3.42

<jāraṇa:: rel. meaning>
phalaṃ cāsya svayamīśvareṇoktam /
sarvapāpakṣaye jāte prāpyate rasajāraṇā /
tatprāptau prāptameva syādvijñānaṃ muktilakṣaṇam

3.43

mokṣābhivyañjakaṃ devi jāraṇaṃ sādhakasya tu /
khalvastu piṇḍikā devi rasendro liṅgamucyate

3.44

mardanaṃ vandanaṃ caiva grāsaḥ pūjā vidhīyate /
yāvaddināni vahnistho jāraṇe dhāryate rasaḥ

3.45

tāvad varṣasahasrāṇi śivaloke mahīyate /
dinamekaṃ rasendrasya yo dadāti hutāśanam

3.46

dravanti tasya pāpāni kurvannapi na lipyate /
ajārayantaḥ pavihemagandhaṃ vāñchanti sūtātphalam apyudāram /
kṣetrādanuptādapi sasyajātaṃ kṛṣīvalāste bhiṣajaśca mandāḥ

3.47

<jāraṇa:: medic. properties according to the weight of sulfur>
tulye tu gandhake jīrṇe śuddhācchataguṇo rasaḥ /
dviguṇe gandhake jīrṇe sarvakuṣṭhaharaḥ paraḥ

3.48

triguṇe gandhake jīrṇe sarvajāḍyavināśanaḥ /
caturguṇe tatra jīrṇe valīpalitanāśanaḥ

3.49

gandhe pañcaguṇe jīrṇe kṣayakṣayakaro rasaḥ /
ṣaḍguṇe gandhake jīrṇe sarvarogaharo rasaḥ /
avaśyamityuvācedaṃ devīṃ śrībhairavaḥ svayam

3.50

<jāraṇa>
gandhapiṣṭikayā tatra golaḥ syādgandhajāraṇe

3.51

tasmācchataguṇo vyomasattve jīrṇe tu tatsame /
tāpyakharparatālādisattve jīrṇe guṇāvahaḥ

3.52

hemni jīrṇe sahasraikaguṇasaṃghapradāyakaḥ /
vajrādijīrṇasūtasya guṇān vetti śivaḥ svayam

3.53

devyā rajo bhavedgandho dhātuḥ śukraṃ tathābhrakam /
āliṅgane samathau dvau priyatvācchivaretasaḥ

3.54

śivaśaktisamāyogātprāpyate paramaṃ padam /
yathā syājjāraṇā bahvī tathā syādguṇado rasaḥ

3.55

<mercury:: grāsārthin>
vajrakaṇṭakavajrāgraṃ viddhamaṣṭāṅgulaṃ mṛdā /
vilipya gomayālpāgnau puṭitaṃ tatra śoṣitam

3.56

tryahaṃ vajribile kṣipto grāsārthī jāyate rasaḥ /
grasate gandhahemādi vajrasattvādikaṃ kṣaṇāt

3.57

<mercury:: grāsārthin>
mūrchādhyāyoktaṣaḍguṇabalijīrṇaḥ piṣṭikotthitarasaḥ khalve'tyantaṃ bubhukṣito ghanahemavajrasattvādi tvaritameva grasatītyanyaḥ prakāraḥ /
etatprakriyādvayamapi kṛtvā vyavaharantyanye

3.58

<mercury:: grāsārthin>
satutthaṭaṅkaṇasvarjipaṭutāmre tryahoṣitam /
kāñjikaṃ bhāvitaṃ tena gandhādyaṃ kṣarati kṣaṇāt

3.59

viḍe sakāñjike kṣipto rasaḥ syād grāsalālasaḥ /
grasate sarvalohāni sarvasattvāni vajrakam

3.60

<viḍa:: vaḍavānala>
śaṅkhacūrṇaṃ ravikṣīrairātape bhāvayeddinam /
tadvajjambīrajadrāvair dinaikaṃ dhūmasārakam

3.61

sauvarcalamajāmūtrair bhāvyaṃ yāmacatuṣṭayam /
kaṇṭakārīṃ ca saṃkvāthya dinaikaṃ naramūtrakaiḥ

3.62

svarjikṣāraṃ tintiḍīkaṃ kāsīsaṃ tu śilājatu /
jambīrotthadravair bhāvyaṃ pṛthagyāmacatuṣṭayam

3.63

nistuṣaṃ jayapālaṃ ca mūlakānāṃ dravairdinam /
saindhavaṃ ṭaṅkaṇaṃ guñjāṃ dinaṃ śigrujaṭāmbhasā

3.64

etatsarvaṃ samāṃśaṃ tu mardyaṃ jambīrajadravaiḥ /
tadgolaṃ rakṣayedyatnād viḍo'yaṃ vaḍavānalaḥ

3.65

anena marditaḥ sūtaḥ saṃsthitas taptakhalvake /
svarṇādisarvalohāni sattvāni grasate kṣaṇāt

3.66

<viḍa:: anonymous:: production>
mūlakārdrakavahnīnāṃ kṣāraṃ gomūtragālitam /
vastrapūto dravo grāhyo gandhakaṃ tena bhāvayet /
śatavāraṃ khare gharme viḍo'yaṃ hemajāraṇe

3.67

<viḍa:: anonymous:: production>
mūlakārdrakacitrāṇāṃ kṣārair gomūtragālitaiḥ /
gandhakaḥ śataśo bhāvyo viḍo'yaṃ jāraṇe mataḥ

3.68

<viḍa:: anonymous:: production>
vāstūkairaṇḍakadalīdevadālīpunarnavāḥ /
vāsāpalāśaniculatilakāñcanamokṣakāḥ

3.69

sarvāṅgaṃ khaṇḍaśaśchinnaṃ nātiśuṣkaṃ śilātale /
dagdhaṃ kāṇḍaṃ tilānāṃ ca pañcāṅgaṃ mūlakasya ca

3.70

plāvayenmūtravargeṇa jalaṃ tasmātparisrutam /
lohapātre pacedyantre haṃsapākāgnimānavit

3.71

bāṣpāṇāṃ budbudānāṃ ca bahūnāmudgamo yadā /
tadā kāsīsasaurāṣṭrīkṣāratrayakaṭutrayam

3.72

gandhakaśca sito hiṅgu lavaṇāni ca ṣaṭ tathā /
eṣāṃ cūrṇaṃ kṣipeddevi lohasampuṭamadhyataḥ

3.73

saptāhaṃ bhūgataṃ paścāddhāryas tu pracuro viḍaḥ /
atra sakalakṣāraiś ca sāmyaṃ tilakāṇḍānāṃ nityanāthapādā likhanti /
<haṃsapākayantra>
kharparaṃ sikatāpūrṇaṃ kṛtvā tasyopari kṣipet /
tulyaṃ ca kharparaṃ tatra śanairmṛdvagninā pacet

3.74

pañcakṣārais tathā mūtrair lavaṇaṃ ca viḍaṃ tathā /
haṃsapākaṃ samākhyātaṃ yantraṃ tadvārttikottamaiḥ

3.75

<viḍa:: anonymous:: production>
gomūtrairgandhakaṃ gharme śatavāraṃ vibhāvayet /
śigrumūladravais tadvaddagdhaṃ śaṅkhaṃ vibhāvayet

3.76

etadgandhakaśaṅkhābhyāṃ samāṃśair viḍasaindhavaiḥ /
etair vimarditaḥ sūto grasate sarvalohakam

3.77

<viḍa:: anonymous:: production>
bhāvayennimbukakṣāraṃ devadālīphaladravaiḥ /
ekaviṃśativāraṃ tu viḍo'yaṃ sattvajāraṇe

3.78

evaṃ viḍāntarāṇyapi granthāntarād anusartavyāni

3.79

<jāraṇa:: pariṇāma>
catuḥṣaṣṭyaṃśakaṃ hemapattraṃ māyūramāyunā /
viliptaṃ taptakhalvasthe rase dattvā vimardayet /
dinaṃ jambīratoyena grāse grāse tv ayaṃ vidhiḥ

3.80

śanaiḥ saṃsvedayedbhūrje baddhvā sapaṭukāñjike /
bhāṇḍake tridinaṃ sūtaṃ jīrṇasvarṇaṃ samuddharet

3.81

adhikastolitaścetsyātpunaḥ svedyaḥ samāvadhi /
dvātriṃśatṣoḍaśāṣṭāṃśakrameṇa vasu jārayet

3.82

rūpyādiṣu ca sattveṣu vidhirevaṃvidhaḥ smṛtaḥ /
cullikālavaṇaṃ gandhamabhāve śikhipittataḥ

3.83

<taptakhalva>
ajāśakṛttuṣāgniṃ ca khānayitvā bhuvi kṣipet /
tasyopari sthitaṃ khalvaṃ taptakhalvamiti smṛtam

3.84

<dolāyantra>
sagrāsaṃ pañcaṣaḍbhāgairyavakṣārairvimardayet /
sūtakāt ṣoḍaśāṃśena gandhenāṣṭāṃśakena vā

3.85

tato vimardya jambīrarase vā kāñjike'thavā /
dolāpāko vidhātavyo dolāyantramidaṃ smṛtam

3.86

<kacchapayantre jāraṇam āha>
śaśvadbhṛtāmbupātrasthaśarāvacchidrasaṃsthitā /
pakvamūṣā jale tasyāṃ raso'ṣṭāṃśaviḍāvṛtaḥ

3.87

saṃruddho lohapātryātha dhmāto grasati kāñcanam /
vālukopari puṭo yuktyā mahāmudrayā ca nirvāhaḥ

3.88

aticipiṭapātryā pidhāya saṃlipya vahninā yojyaḥ /
<jāraṇa>
kuṇḍāmbhasi lohamaye saviḍaṃ sagrāsam īśajaṃ pātre /
aticipiṭalohapātryā pidhāya saṃlipya vahninā yojyaḥ

3.89

<jāraṇa:: importance for alchemy and rasāyana>
iyataiva rasāyanatvaṃ paryavasiti kiṃtu vādasya na prādhānyam /
sampratyubhayoreva prādhānyena jāraṇocyate

3.90

<pakṣacheda:: aim>
ghanarahitabījajāraṇasamprāptadalādisiddhikṛtakṛtyāḥ /
kṛpaṇāḥ prāpya samudraṃ varāṭikālābhasaṃtuṣṭāḥ

3.91

vinaikam abhrasattvaṃ nānyo rasapakṣakartanasamarthaḥ /
tena niruddhaprasaro niyamyate badhyate ca sukham

3.92

<abhra:: subtypes:: colour>
raktaṃ pītaṃ ca hemārthe kṛṣṇaṃ hemaśarīrayoḥ /
tārakarmaṇi tacchuklaṃ kācakiṭṭaṃ sadā tyajet

3.96

<jāraṇa:: samukha (?)>
truṭiśo dattvā mṛditaṃ soṣṇe khalve'bhrasattvahemādi /
carati rasendraḥ kṣitikhagavetasajambīrabījapūrāmlaiḥ /
pūrvasādhitakāñjikenāpi

3.97

abhrakajāraṇam ādau garbhadrutijāraṇaṃ ca hemno'nte /
yo jānāti na vādī vṛthaiva so 'rthakṣayaṃ kurute

3.98

<garbhadruti>
vyomasattvaṃ samāṃśena tāpyasattvena saṃyutam /
sākalyena careddevi garbhadrāvī bhavedrasaḥ

3.99

evaṃ tārābhrādayaḥ svasvaripuṇā nirvyūḍhāḥ prayojanamavalokya prayojyāḥ /
<garbhadruti (2); śulvābhra>
kamalaghanamākṣikāṇāṃ cūrṇaṃ samabhāgayojitaṃ milati /
tacchulvābhraṃ śīghraṃ carati rasendro dravati garbhe

3.100

<garbhadruti:: definition>
garbhadrutim antareṇa jāraṇaiva na syādatastallakṣaṇamāha /
vahnivyatireke 'pi rasagrāsīkṛtānāṃ lohānāṃ dravatvaṃ garbhadrutiḥ

3.101

<bīja:: production>
bījānāṃ saṃskāraḥ kartavyastāpyasattvasaṃyogāt /
tena dravanti garbhā rasarājasyāmlavargayogena

3.102

<bīja:: anonymous:: production>
śilayā nihato nāgastāpyaṃ vā sindhunā hatam /
tābhyāṃ tu māritaṃ bījaṃ sūtake dravati kṣaṇāt

3.103

<??>
paṭvamlakṣāragomūtrasnuhīkṣīrapralepite /
bahiśca baddhaṃ vastreṇa bhūrje grāsaniveśitam /
kṣārāranālamūtreṣu svedayettridinaṃ bhiṣak

3.104

<mercury:: purification after jāraṇa>
uṣṇenaivāranālena kṣālayejjāritaṃ rasam /
taṃ ca kiṃcinmale'naṣṭe gharṣayedutthite rase

3.105

malapraviṣṭaṃ rasamalpenaiva jambharasena siktaṃ yāvadutthānaṃ gharṣayedityarthaḥ /
tadā na truṭiriti gurusaṃketaḥ

3.106

<jāraṇa:: with kacchapayantra>
krameṇānena dolāyāṃ jāryaṃ grāsacatuṣṭayam /
tataḥ kacchapayantreṇa jvalane jārayedrasam

3.107

<jāraṇa>
nāndīpayasi śarāvodarakuharaniviṣṭalohasampuṭagaḥ /
harayonir antarā saṃjarati puṭairgaganagandhādi

3.108

aṅgāreṇa karīṣeṇa vā puṭadānam

3.109

<jāraṇa:: weight of added substances, daṇḍadhārin etc.>
catuḥṣaṣṭyaṃśakaḥ pūrvo dvātriṃśāṃśo dvitīyakaḥ /
tṛtīyaḥ ṣoḍaśāṃśastu caturtho 'ṣṭāṃśa eva ca

3.110

catuḥṣaṣṭyaṃśakagrāsāddaṇḍadhārī bhavedrasaḥ /
jalaukāvad dvitīye tu grāsayoge sureśvari

3.111

grāsena tu tṛtīyena kākaviṣṭhāsamo bhavet /
grāsena tu caturthena dadhimaṇḍasamo bhavet

3.112

anyad durjaratvānna likhitam

3.113

<jāraṇa:: weight of added substances>
bhagavadgovindapādāstu kalāṃśameva grāsaṃ likhanti /
yathā pañcabhirevaṃ grāsair ghanasattvaṃ jārayitvādau /
garbhadrāve nipuṇo jārayati bījaṃ kalāṃśena

3.114

tanmate catuḥṣaṣṭicatvāriṃśattriṃśadviṃśatiṣoḍaśāṃśāḥ pañca grāsāḥ

3.115

<garbhadruti:: suitable kṣāras>
jambīrabījapūracāṅgerīvetasāmlasaṃyogāt /
kṣārā bhavanti nitarāṃ garbhadrutijāraṇe śastāḥ

3.116

<mercury:: rañjana>
tārakarmaṇyasya na tathā prayogo dṛśyate /
kevalaṃ nirmalaṃ tāmraṃ vāpitaṃ daradena tu /
kurute triguṇaṃ jīrṇaṃ lākṣārasanibhaṃ rasam

3.117

<mercury:: rañjana>
gandhakena hataṃ nāgaṃ jārayet kamalodare /
etasya triguṇe jīrṇe lākṣābho jāyate rasaḥ

3.118

etattu nāgasaṃdhānaṃ na rasāyanakarmaṇi

3.119

<mercury:: rañjana>
kiṃvā yathoktasiddhabījopari triguṇatāmrajāraṇāt tadbījaṃ samajīrṇaṃ svātantryeṇaiva rañjayati

3.120

<bīja:: production>
kuṭilaṃ vimalā tīkṣṇaṃ samacūrṇaṃ prakalpayet /
puṭitaṃ pañcavāraṃ tu tāre vāhyaṃ śanairdhamet /
yāvaddaśaguṇaṃ tat tu tāvadbījaṃ bhavecchubham

3.121

<bīja:: production>
sattvaṃ tālodbhavaṃ vaṅgaṃ samaṃ kṛtvā tu dhārayet /
taccūrṇaṃ vāhayettāre guṇān yāvattu ṣoḍaśa

3.122

pratibījamidaṃ śreṣṭhaṃ pāradasya nibandhanam /
cāraṇātsāraṇāccaiva sahasrāṃśena vidhyati

3.123

<bīja:: => śatavedhirasa>
vaṅgābhraṃ vāhayettāre guṇāni dvādaśaiva tu /
etadbīje same jīrṇe śatavedhī bhavedrasaḥ

3.124

<bīja:: hemabīja>
kunaṭīhatakariṇā vā raviṇā vā tāpyagandhakahatena /
daradanihatāsinā vā trir vyūḍhaṃ hema tadbījam

3.125

balinā vyūḍhaṃ kevalamarkamapi /
<bīja:: => rasabandhana>
nāgābhraṃ vāhayeddhemni dvādaśaiva guṇāni ca /
pratibījamidaṃ śreṣṭhaṃ pāradasya tu bandhanam

3.126

<nāgabīja>
mākṣikeṇa hataṃ tāmraṃ nāgaṃ ca rañjayenmuhuḥ /
taṃ nāgaṃ vāhayedbīje dviṣoḍaśaguṇāni ca

3.127

bījaṃ tv idaṃ varaṃ śreṣṭhaṃ nāgabījaṃ prakīrtitam /
samacāritamātreṇa sahasrāṃśena vidhyati

3.128

<bīja:: rañjana of ~>
mañjiṣṭhā kiṃśukaṃ caiva khadiraṃ raktacandanam /
karavīraṃ devadāru saralo rajanīdvayam

3.129

anyāni raktapuṣpāṇi piṣṭvā lākṣārasena tu /
tilaṃ vipācayettena kuryād bījādirañjanam

3.130

<sāraṇātaila:: production>
dviguṇe raktapuṣpāṇāṃ raktapītagaṇasya ca /
kvāthe caturguṇaṃ kṣīraṃ tailamekaṃ sureśvari

3.131

jyotiṣmatīkarañjākhyakaṭutumbīsamudbhavam /
pāṭalākākatuṇḍāhvamahārāṣṭrīrasaiḥ pṛthak

3.132

bhekasūkarameṣāhimatsyakūrmajalaukasām /
vasayā caikayā yuktaṃ ṣoḍaśāṃśaiḥ supeṣitaiḥ

3.133

bhūlatāmalamākṣīkadvaṃdvamelāpakauṣadhaiḥ /
pācitaṃ gālitaṃ caiva sāraṇātailamucyate

3.134

atra gandharvatailamapi rasahṛdayasvarasāt

3.135

<dvandvamelāpaka>
ūrṇāṭaṅkaṇagirijatumahiṣīkarṇākṣimalendragopakarkaṭakā dvaṃdvamelāpakauṣadhāni

3.136

<"rañjakataila">
yathāprāptaiḥ śvetapuṣpair nānāvṛkṣasamudbhavaiḥ /
rasaṃ caturguṇaṃ yojyaṃ kaṅgunītailamadhyataḥ

3.137

pacettailāvaśeṣaṃ tu tasmiṃstaile niṣecayet /
drāvitaṃ tārabījaṃ tu hy ekaviṃśativārakam

3.138

rañjitaṃ jāyate tattu rasarājasya rañjanam /
kuṭile balam atyadhikaṃ rāgastīkṣṇe ca pannage snehaḥ /
rāgasnehabalāni tu kamale nityaṃ praśaṃsanti

3.139

balamāste 'bhrakasattve jāraṇarāgāḥ pratiṣṭhitāstīkṣṇe /
bandhaśca sāralauhe krāmaṇamatha nāgavaṅgagatam

3.140

krāmati tīkṣṇena rasastīkṣṇena ca jīryate grāsaḥ /
hemno yonistīkṣṇaṃ rāgān gṛhṇāti tīkṣṇena

3.141

tadapi ca daradena hataṃ kṛtvā vā mākṣikeṇa ravisahitam /
vāsitamapi vāsanayā ghanavaccāryaṃ ca jāryaṃ ca

3.142

<mercury:: bandhana>
sarvair ebhir lauhair mākṣikamṛditair drutaistathā garbhe /
viḍayogena ca jīrṇe rasarājo bandham upayāti

3.143

<??>
nirbījaṃ samajīrṇe pādone ṣoḍaśāṃśaṃ tu /
ardhena pādakanakaṃ pādenaikena tulyakanakaṃ ca

3.144

samādijīrṇasya sāraṇāyogyatvaṃ śatādivedhakatvaṃ ca /
ito nyūnajīrṇasya pattralepārdhakāra eva

3.145

<patralepa>
atyamlitam udvartitatārāriṣṭādipatram atiśuddham /
ālipya rasena tataḥ krāmaṇaliptaṃ puṭeṣu viśrāntam

3.146

<puṭaprakāra>
puṭaḥ prāyeṇa cullikādhastādasya

3.147

<varṇapuṭa>
ardhena miśrayitvā hemnā śreṣṭhena taddalaṃ puṭitam /
kṣitikhagapaṭuraktamṛdā varṇapuṭo'yaṃ tato deyaḥ

3.148

ardhenetyupalakṣaṇam

3.149

<gold:: production>
tārārkamarkaṭaśiraḥśilāgandhān pracūrṇayet /
pacedbhūyaḥ kṣipan gandhaṃ yathā sūto na gacchati /
pakvaṃ taddhemapatrasthaṃ hematāṃ pratipadyate

3.150

<??>
rajjubhir bhekaraṅgādyaiḥ stambhayoḥ sāralauhayoḥ /
badhyate rasamātaṅgo yuktyā śrīgurudattayā

3.151

<gold:: production>
śilācatuṣkaṃ gandheśau kācakūpyāṃ suvarṇakṛt /
kīlālāyaḥkṛto yogaḥ khaṭikālavaṇādhikaḥ

3.152

<gold:: production (?)>
maṇḍūkapāradaśilābalayaḥ samānāḥ saṃmarditāḥ kṣitibileśayamantrajihvaiḥ /
yantrottamena gurubhiḥ pratipāditena svalpairdinairiha patati na vismayadhvam

3.153

<bīja:: lauhabheki>
lohaṃ gandhaṃ ṭaṅkaṇaṃ bhrāmayitvā tenonmiśraṃ bhekam āvartayettu /
<bīja:: tāratālakī>
tālaṃ kṛtvā turyavaṅgāntarāle rūpyasyāntastacca siddhoktabīje

3.154

itīdaṃ lauhabhekitāratālakīti siddhamate bījadvayam

3.155

<??>
drutadardurapūtilauhatāpaḥ kurute hiṅgulakhaṇḍapakṣakhaṇḍam /
śaśihelihiraṇyamūṣikā dhruvam akṣoṇadhiyāmanena lakṣmīm

3.156

<mercury (?):: stabilisation>
daradaguṭikāś candrakṣodair nirantaram āvṛtās taraṇikanakaiḥ kiṃvā gandhāśmanā saha bhūriṇā /
racaya sikatāyantre yuktyā muhur muhur ityasau hutabhuji vasanna sthemānaṃ kathañcana muñcati

3.157

<bāhyadruti>
atha bāhyadrutayaḥ /
etāstu kevalamāroṭameva militā nibadhnanti /
phalamasya kalpapramitamāyuḥ /
kiṃvā pūrvoktagrāsakramajāritāḥ pūrvoktaphalapradā bhavanti /
ucyate sa samajīrṇaścāyaṃ śatavedhī dviguṇajīrṇaḥ sahasravedhī /
evaṃ lakṣāyutakoṭivedhī samanusartavyaḥ /
catuḥṣaṣṭiguṇajīrṇastu dhūmasparśāvalokaśabdato'pi vidhyati

3.158

<sāraṇa:: proper crucible>
andhamūṣā tu kartavyā gostanākārasannibhā /
saiva chidrānvitā madhye gambhīrā sāraṇocitā

3.159

<sāraṇa:: procedure>
asyāmeva mūṣāyāṃ tattailamapagatakalkavimalamāpūrya tasminnadhikam ūṣmātmani drutabījaprakṣepasamakālameva samāvartanīyaḥ sūtavarastadanu sadyo mūṣānanam ācchādanīyam etat tailāktapaṭakhaṇḍagranthibandhena aruṇasitabījābhyām amunā sāraṇakarmaṇā militaścetsāritaḥ samyak saṃyamitaśca vijñeyaḥ pratisāritastu dviguṇabījena tadvadanusāritastu triguṇabījena atra trividhāyāmeva sāraṇāyāmaruṇasitakarmaṇoḥ krāmaṇārtham īṣatpannagavaṅgau viśrāṇanīyāviti /
<=> koṭivedhirasa>
sārito jāritaścaiva punaḥ sāritajāritaḥ /
saptaśṛṅkhalikāyogātkoṭivedhī bhavedrasaḥ /
ityādīni karmāṇi punaḥ kevalamīśvarānugrahasādhyatvānna prapañcitāni

3.160

śilayā nihato nāgo vaṅgaṃ vā tālakena śuddhena /
kramaśaḥ pīte śukle krāmaṇametatsamuddiṣṭam

3.161

<viḍavaṭī>
khoṭakaṃ svarṇasaṃtulyaṃ samāvarttaṃ tu kārayet /
mākṣikaṃ kāntapāṣāṇaṃ śilāgandhaṃ samaṃ samam

3.162

bhūnāgairmardayedyāmaṃ vallamātraṃ vaṭīkṛtam /
eṣā viḍavaṭī khyātā yojyā sarvatra jāraṇe

3.163

<mercury:: rañjana => śatavedhin>
daradaṃ mākṣikaṃ gandhaṃ rājāvartaṃ pravālakam /
śilātutthaṃ ca kuṅkuṣṭhaṃ samacūrṇaṃ prakalpayet

3.164

vargābhyāṃ pītaraktābhyāṃ kaṅguṇītailakaiḥ saha /
bhāvayeddivasān pañca sūryatāpe punaḥ punaḥ

3.165

jāritaṃ sūtakhoṭaṃ ca kalkenānena saṃyutam /
vālukāhaṇḍimadhyasthaṃ śarāvapuṭamadhyagam

3.166

tridinaṃ pācayeccullyāṃ kalko deyaḥ punaḥ punaḥ /
rañjito jāyate sūtaḥ śatavedhī na saṃśayaḥ

3.167

<mercury:: rañjana (?)>
lauhaṃ gandhaṃ ṭaṅkaṇaṃ dhmātametat tulyaṃ cūrṇair bhānubhekāhivaṅgaiḥ /
sūtaṃ gandhaṃ sarvasāmyena kūpyāmīṣatsādhyaṃ cātra no vismayadhvam

3.168

<hemakṛṣṭi:: production>
rasadaradatāpyagandhakamanaḥśilābhiḥ krameṇa vṛddhābhiḥ /
puṭamṛtaśulbaṃ tāre trirvyūḍhaṃ hemakṛṣṭiriyam

3.169

<śatāṃśavidhi (1)>
aṣṭānavatibhāgaṃ ca rūpyamekaṃ ca hāṭakam /
sūtaikena ca vedhaḥ syācchatāṃśavidhir īritaḥ

3.170

<śatāṃśavidhi (2)>
candrasyaikonapañcāśattathā śuddhasya bhāsvataḥ /
vahnirekaḥ śambhurekaḥ śatāṃśavidhirīritaḥ

3.171

dvāveva rajatayonitāmrayonitvenopacaryete /
evaṃ sahasravedhādayo jāraṇabījavaśād anusartavyāḥ

3.172

<vedhavidhāna>
catvāraḥ prativāpāḥ sulakṣayā matsyapittabhāvitayā /
tāre vā śulbe vā tārāriṣṭe'thavā kṛṣṭau

3.173

tadanu krāmaṇamṛditaḥ sikthakapariveṣṭito deyaḥ /
atividrute ca tasmin vedho'sau kuntavedhena

3.174

tadanu siddhatailenāplāvya bhasmāvachādanapūrvakam avatārya svāṅgaśaityaparyantam apekṣitavyamiti

3.175

<selling factitious gold/silver>
viddhaṃ rasena yaddravyaṃ pakṣārdhaṃ sthāpayedbhuvi /
tata ānīya nagare vikrīṇīta vicakṣaṇaḥ

3.176

<bubhukṣitavidhiḥ>
samarpitaḥ saindhavakhaṇḍakoṭare vidhāya piṣṭiṃ sikatākhyayantre /
viśuddhagandhādibhirīṣadagninā samastam aśnātyaśanīyam īśajaḥ

3.177

<rañjana (??)>
karṣāṣṭaṅkaṇakañjalīharirasair gandhasya ca dvau rajaḥ siddhākhyaṃ sakalaiḥ kṛtaṃ palamatha dvitraiśca lohaiḥ śritam /
bhūyo gandhayutaṃ caturdaśapuṭaiḥ syādindragopāruṇaṃ tattāre laghunā puṭena dhamanenārkachavīm īhate

3.178

karṣā iti bahuvacanāttrayaḥ /
karmāsya tridhā patralepeneti jñeyam

3.179

<gold:: production>
tulyaṃ tāraṃ tāmram ādāya svacchaṃ tāvattaptaṃ gandhacūrṇe kunaṭyām /
nyastaṃ yāvajjīryate khaṇḍaśo'tha prājyairgādhaiḥ pācayetkācakūpyām

3.180

khaṇḍākāraṃ tādṛśaṃ ṭaṅkaṇena svarṇāntaḥsthaṃ bhasmamūṣāntarāle /
dhmātaṃ sādhu syātsuvarṇaṃ satāraṃ hīne varṇe rañjayenmākṣikeṇa

3.181

<copper:: preparing a dravīkāraka>
tālatāmraśilāgandhasaṃyutaṃ daradaṃ yadi /
kūpikāyāṃ muhuḥ pakvaṃ dravakāri tadā matam

3.182

<kṣetrīkaraṇam>
snigdhaṃ svinnaṃ viriktaṃ yannīrujaṃ siddhabheṣajaiḥ /
etatkṣetraṃ samāsena rasabījārpaṇakṣayam

3.183

<pañcakarmāṇi>
snigdhaṃ prātastridinaṃ ghṛtasaindhavapānena svinnaṃ vastrādipuṭavahninā viriktam icchābhedinā vāntaṃ vacādirasena palāśabījaviḍaṅgaguḍamodakabhakṣaṇāt kīṭapātanam api kartavyam /
nīrujaṃ saṃvatsaramayanaṃ vā pariśodhitaiḥ śṛṅgārābhralakṣmīvilāsādyabhrasattvapradhānaprayogair iti

3.184

nimbakvāthaṃ bhasmasūtaṃ vacācūrṇayutaṃ pibet /
pītāntaṃ vamanaṃ tena jāyate kleśavarjitam

3.185

pañcakarmabhayatrastaiḥ sukumārairnarairiha /
recanānte idaṃ sevyaṃ sarvadoṣāpanuttaye

3.186

akṣetrīkaraṇe sūto mṛto'pi viṣavadbhavet /
phalasiddhiḥ kutastasya subījasyoṣare yathā

3.187

akṛte kṣetrīkaraṇe rasāyanaṃ yo naraḥ prayuñjīta /
tasya krāmati na rasaḥ sarvāṅgadoṣakṛdbhavati

3.188

kartavyaṃ kṣetrakaraṇaṃ sarvasmiṃśca rasāyane /
na kṣetrakaraṇāddevi kiṃcit kuryād rasāyanam

3.189

iti śuddho jātabalaḥ śālyodanajāṅgalādimudgarasaiḥ /
kṣetrīkṛtanijadehaḥ kurvīta rasāyanaṃ matimān

3.190

mṛtābhraṃ bhakṣayenmāsam ekam ādau vicakṣaṇaḥ /
paścātsa yojyatāṃ dehe kṣetrīkaraṇamicchatā

3.191

ghanasattvapādajīrṇo 'rdhakāntajīrṇaśca tīkṣṇasamajīrṇaḥ /
kṣetrīkaraṇāya rasaḥ prayujyate bhūya ārogyāya

3.192

yo'gnisahatvaṃ prāptaḥ saṃjāto hematārakartā ca /
śuddho rasaśca bhuktau vidhinā siddhiprado bhavati

3.193

<mercury:: jīrṇa:: right measure>
ghanasattvakāntatāmrasaṅkaratīkṣṇādijīrṇasya /
sūtasya guñjāvṛddhyā māṣakamātraṃ parā mātrā

3.194

guñjāmātraṃ rasaṃ devi hemajīrṇaṃ tu bhakṣayet /
dviguṇaṃ tārajīrṇasya ravijīrṇasya ca trayam

3.195

tīkṣṇābhrakāntamāṣaikaṃ prāyo mātreti kīrtitā /
vajravaikrāntajīrṇaṃ tu bhakṣayetsarṣapopamam

3.196

nāgavaṅgādibhir baddhaṃ viṣopaviṣabandhitam /
mūtraśukrahaṭhād baddhaṃ tyajetkalpe rasāyane

3.197

<mercury:: jīrṇa:: longevity>
bhasmanastīkṣṇajīrṇasya lakṣāyuḥ palabhakṣaṇāt /
evaṃ bhuktvā daśapalaṃ tīkṣṇajīrṇasya mānavaḥ /
tadā jīvenmahākalpaṃ pralayānte śivaṃ vrajet

3.198

bhasmanaḥ śulbajīrṇasya lakṣāyuḥ palabhakṣaṇāt /
koṭyāyurbrāhmamāyuṣyaṃ vaiṣṇavaṃ rudrajīvitam /
dvitricatuḥpañcaṣaṣṭhe mahākalpāyurīśvaraḥ

3.199

bhasmano hemajīrṇasya lakṣāyuḥ palabhakṣaṇāt /
viṣṇurudraśivatvaṃ ca dvitricaturbhirāpnuyāt

3.200

guñjāmātraṃ hemajīrṇaṃ jñātvā cāgnibalābalam /
ghṛtena madhunā cādyāttāmbūlaṃ kāminīṃ tyajet

3.201

eko hi doṣaḥ sūkṣmo'sti bhakṣite bhasmasūtake /
trisaptāhādvarārohe kāmāndho jāyate naraḥ

3.202

nārīsaṃgādvinā devi hyajīrṇaṃ tasya jāyate /
maithunāccalite śukre jāyate prāṇasaṃśayaḥ

3.203

yuvatyā jalpanaṃ kāryaṃ tāvattanmaithunaṃ tyajet

3.204

brahmacaryeṇa vā yogī sadā seveta sūtakam /
samādhikaraṇaṃ tasya krāmaṇaṃ paramaṃ matam

3.205

prabhāte bhakṣayetsūtaṃ pathyaṃ yāmadvayādhike /
na laṅghayet triyāmaṃ tu madhyāhne caiva bhojayet

3.206

sakaṇāmamṛtāṃ bhuktvā male baddhe svapenniśi /
tāmbūlāntargate sūte kiṭṭabandho na jāyate

3.207

<mercury:: sevana:: rules of conduct>
atipānaṃ cātyaśanam atinidrāṃ prajāgaram /
strīṇām atiprasaṅgaṃ cāpyadhvānaṃ ca vivarjayet

3.208

atikopaṃ cātiharṣaṃ nātiduḥkham atispṛhām /
śuṣkavādaṃ jalakrīḍām aticintāṃ ca varjayet

3.209

<kakārāṣṭaka>
kūṣmāṇḍakaṃ karkaṭīṃ ca kaliṅgaṃ kāravellakam /
kusumbhikāṃ ca karkoṭīṃ kadalīṃ kākamācikām

3.210

kakārāṣṭakametaddhi varjayedrasabhakṣakaḥ /
pātakaṃ ca na kartavyaṃ paśusaṅgaṃ ca varjayet

3.211

catuṣpathe na gantavyaṃ viṇmūtraṃ ca na laṅghayet /
dhīrāṇāṃ nindanaṃ devi strīṇāṃ nindāṃ ca varjayet

3.212

satyena vacanaṃ brūyādapriyaṃ na vadedvacaḥ /
kulatthānatasītailaṃ tilānmāṣānmasūrakān

3.213

kapotān kāñjikaṃ caiva takrabhaktaṃ ca varjayet /
hemacandrādayaḥ prāhuḥ kukkuṭānapi varjayet

3.214

kaṭvamlatiktalavaṇaṃ pittalaṃ vātalaṃ ca yat /
badaraṃ nārikelaṃ ca sahakāraṃ suvarcalam

3.215

nāgaraṅgaṃ kāmaraṅgaṃ śobhāñjanamapi tyajet /
na vādajalpanaṃ kuryāddivā cāpi na paryaṭet

3.216

naivedyaṃ naiva bhuñjati karpūraṃ varjayetsadā /
kuṅkumālepanaṃ varjyaṃ na svapetkuśalaḥ kṣitau

3.217

na ca hanyātkumārīṃ ca mātulānīṃ ca varjayet /
kṣudhārto naiva tiṣṭheta hyajīrṇaṃ naiva kārayet /
divārātraṃ japenmantraṃ nāsatyavacanaṃ vadet

3.218

hitaṃ mudgānnadugdhājyaśālyannāni sadā yataḥ /
śākaṃ paunarnavaṃ devi meghanādaṃ savāstukam

3.219

saindhavaṃ nāgaraṃ mustāṃ padmamūlāni bhakṣayet /
ātmajñānaṃ kathā pūjā śivasya ca viśeṣataḥ

3.220

etāṃstu samayādbhadre na laṅghed rasabhakṣaṇe /
evaṃ caiva mahāvyādhīn rase'jīrṇe tu lakṣayet

3.221

<rasājīrṇaśamanam>
kārṣikaṃ svarjikakṣāraṃ kāravellīrasaplutam /
gomūtraṃ saindhavayutaṃ tasya saṃsrāvaṇaṃ param

3.222

sindhukarkoṭigomūtraṃ kāravellīrasaplutam /
sauvarcalasamopetaṃ rasājīrṇī pibed budhaḥ

3.223

śarapuṅkhāṃ suradālīṃ paṭolabījaṃ ca kākamācīṃ ca /
ekatamāṃ tu kvathitām avijīrṇarasāyane tu pibet

3.224

kathamapi yadyajñānānnāgādikalaṅkito raso bhuktaḥ /
tatsrāvaṇāya vijñaḥ pibecchiphāṃ kāravellabhavām

3.225

niṣiddhavarjaṃ matimānvicitrarasabhojanaṃ kuryāt /
sravati na yathā rasendro na ca naśyati jāṭharo vahniḥ

3.226

kṣārakṣoṇīruhāṇāṃ vidhivadavahitāḥ kṣāram ākalpayadhvam /
kāsīsasvarjikābhyāṃ paṭucayanarasārakṣapāpakṣiṭaṅkaiḥ

3.227

kūpībhiḥ pātayadhvaṃ bahu bahulayavakṣāramambho hi kalpyam /
tasminnādhatta dhīrāḥ sakavalam agajāvallabhaṃ jāraṇāya

Original text: Rasendracintāmaṇi · Edition: Prof. Siddhinandanamisra, Benares: Caukhambha Orientalia, 2000 · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc