Rasendracintāmaṇi · Chapter 2
RCint, 2
atha mūrcchanādhyāyaṃ vyācakṣmahe
<mūrcchanā:: (medic.) definition>
avyabhicaritavyādhighātakatvaṃ mūrcchanā
tattattantranigaditadevatāparicaraṇasmaraṇānantaraṃ tattacchodhanaprakriyābhir bahvībhiḥ pariśuddhānāṃ rasendrāṇāṃ tṛṇāraṇimaṇijanyavahṇinyāyena tāratamyam avalokamānaiḥ sūkṣmamatibhiḥ palārdhenāpi kartavyaḥ saṃskāraḥ sūtakasya ceti rasārṇavavacanād vyāvahārikatolakadvayaparimāṇenāpi pariśuddho raso mūrchayitavyaḥ
mūrcchanāprakārastu bahuvidhaḥ
<jāraṇa:: central for medic. activation of mercury>
rasaguṇabalijāraṇaṃ vināyaṃ na khalu rujāharaṇakṣamo rasendraḥ /
na jaladakaladhautapākahīnaḥ spṛśati rasāyanatāmiti prasiddhiḥ
<vālukāyantra>
tannimittakaṃ sikatāyantradvayaṃ kathyate
yathā niravadhiniṣpīḍitamṛdambarādipariliptām atikaṭhinakācaghaṭīm agre vakṣyamāṇaprakārāṃ rasagarbhiṇīm adhastarjanyaṅgulipramāṇitacchidrāyām anurūpasthālikāyām āropya paritastāṃ dvitryaṅgulimitena lavaṇena nirantarālīkaraṇapuraḥsaraṃ sikatābhir ā galam āpūrya vardhamānakam āpūraṇīyaṃ kramataśca tricaturāṇi pañcaṣāṇi vā vāsarāṇi jvalanajvālayā pācanīyam ityekaṃ yantram
<vālukāyantra>
hastaikamātrapramāṇavasudhāntarnikhātāṃ prāgvatkācaghaṭīṃ nāticipiṭamukhīṃ nātyuccamukhīṃ maṣībhājanaprāyāṃ kharparacakrikayā kācacakrikayā vā niruddhavadanavivarāṃ mṛṇmayīṃ vā ghaṭīṃ vidhāya karīṣairupari puṭo deya ityanyadyantram
<jāraṇa:: further apparatus>
asamaśakaladvayātmakalohasampuṭakena sikatāyantramadhye bhūdhare veti trilocanaḥ
<mercury:: jāraṇa>
kūrmayantre rase gandhaṃ ṣaḍguṇaṃ jārayedbudhaḥ ityanye
<jāraṇa:: producing colour>
atra pakṣe rāgastathā na syāt tenādau pañcaguṇān jārayitvā śeṣaikaḥ kūpikādau jāraṇīyastadā rāgaḥ sādhuḥ syāt
atra kajjalim antareṇa kevalagandhakamapi sātmyena jārayanti
<mercury:: jāraṇa:: sindūra colour>
kūpīkoṭaramāgataṃ rasaguṇairgandhaistulāyāṃ vibhuṃ vijñāya jvalanakrameṇa sikatāyantre śanaiḥ pācayet /
vāraṃvāramanena vahṇividhinā gandhakṣayaṃ sādhayet sindūradyutito'nubhūya bhaṇitaḥ karmakramo'yaṃ mayā
<rasasindūra:: production>
āroṭakam antareṇa hiṅgulagandhakābhyāṃ piṣṭābhyāmapi rasasindūraḥ saṃpādyaḥ
<piṣṭī/kajjalī (?)>
triguṇam iha rasendramekamaṃśaṃ kanakapayodharatārapaṅkajānām /
rasaguṇabalibhir vidhāya piṣṭiṃ racaya nirantarambubhiḥ kumāryāḥ
ā ṣaḍguṇam adharottarasamādibalijāraṇena yojyeyam /
yoge piṣṭiḥ pācyā kajjalikārthaṃ jāraṇārthaṃ ca
prakāro'yam adhoyantreṇaiva sidhyati na punarūrdhvayantreṇa
<bottle:: appr. material>
kācamṛttikayoḥ kūpī hemno'yastārayoḥ kvacit /
<bottle:: appr. coating>
kīlālāyaḥkṛto lepaḥ khaṭikālavaṇādhikaḥ
anena yantradvitayena bhūri hemābhrasattvādyapi jārayanti /
yathecchamacchaiḥ sumanovicārair vicakṣaṇāḥ pallavayantu bhūyaḥ
<mercury:: rañjana:: antardhūma>
antardhūmavipācitaśataguṇagandhena rañjitaḥ sūtaḥ /
sa bhavetsahasravedhī tāre tāmre bhujaṅge ca
<mercury:: jāraṇa>
sūtapramāṇaṃ sikatākhyayantre dattvā baliṃ mṛdghaṭite 'lpabhāṇḍe /
tailāviśeṣe 'tra rasaṃ nidadhyānmagnārdhakāyaṃ pravilokya bhūyaḥ
ā ṣaḍguṇaṃ gandhakam alpam alpaṃ kṣipedasau jīrṇabalirbalī syāt /
raseṣu sarveṣu niyojito'yamasaṃśayaṃ hanti gadaṃ javena
nāgādiśulvādibhir atra piṣṭiṃ vādeṣu yogeṣu ca nikṣipanti
<mercury:: nigaḍa>
snuhyarkasambhavaṃ kṣīraṃ brahmabījāni gugguluḥ /
saindhavaṃ dviguṇaṃ mardyaṃ nigaḍo'yaṃ mahottamaḥ
<mercury:: rasasindūra? nigaḍa?>
mārakāmbusitasaindhavamiśraḥ kūpikodaragataḥ sikatāyām /
pācito yadi muhurmuhuritthaṃ bandhamṛcchati tadaiṣa rasendraḥ
sthālyāṃ dṛḍhaghaṭitāyām ardhaṃ paripūrya tūryalavaṇāṃśaiḥ /
rakteṣṭikārajobhistadupari sūtasya turyāṃśam
sitasaindhavaṃ nidhāya sphaṭikārīṃ tatsamāṃ ca tasyordhve /
sphaṭikāridhavalasaindhavaśuddharasaiḥ kanyakāmbuparighṛṣṭaiḥ
kṛtvā parpaṭamucitaṃ taduparyādhāya tadvadeva punaḥ /
sphaṭikārisaindhavarasau dadyāditaḥ skhalato rasasya
lābhāya tadupari kharparakhaṇḍakān dhṛtvāparayā dṛḍhasthālyā /
ācchādya mudrayitvā divasatritayaṃ pacedvidhinā
atrānuktamapi bhallātakaṃ dadati vṛddhāḥ pāradatulyam
Original text: Rasendracintāmaṇi · Edition: Prof. Siddhinandanamisra, Benares: Caukhambha Orientalia, 2000 · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0