રસેન્દ્રચિન્તામણિ · અધ્યાય 2

ર્ચિન્ત્, 2
અથ મૂર્ચ્છનાધ્યાયં વ્યાચક્ષ્મહે

<મૂર્ચ્છના:: (મેદિચ્.) દેfઇનિતિઓન્>
અવ્યભિચરિતવ્યાધિઘાતકત્વં મૂર્ચ્છના

તત્તત્તન્ત્રનિગદિતદેવતાપરિચરણસ્મરણાનન્તરં તત્તચ્છોધનપ્રક્રિયાભિર્ બહ્વીભિઃ પરિશુદ્ધાનાં રસેન્દ્રાણાં તૃણારણિમણિજન્યવહ્ણિન્યાયેન તારતમ્યમ્ અવલોકમાનૈઃ સૂક્ષ્મમતિભિઃ પલાર્ધેનાપિ કર્તવ્યઃ સંસ્કારઃ સૂતકસ્ય ચેતિ રસાર્ણવવચનાદ્ વ્યાવહારિકતોલકદ્વયપરિમાણેનાપિ પરિશુદ્ધો રસો મૂર્છયિતવ્યઃ

મૂર્ચ્છનાપ્રકારસ્તુ બહુવિધઃ

<જારણ:: ચેન્ત્રલ્ fઓર્ મેદિચ્. અચ્તિવતિઓન્ ઓf મેર્ચુર્ય્>
રસગુણબલિજારણં વિનાયં ન ખલુ રુજાહરણક્ષમો રસેન્દ્રઃ ।
ન જલદકલધૌતપાકહીનઃ સ્પૃશતિ રસાયનતામિતિ પ્રસિદ્ધિઃ

<વાલુકાયન્ત્ર>
તન્નિમિત્તકં સિકતાયન્ત્રદ્વયં કથ્યતે

યથા નિરવધિનિષ્પીડિતમૃદમ્બરાદિપરિલિપ્તામ્ અતિકઠિનકાચઘટીમ્ અગ્રે વક્ષ્યમાણપ્રકારાં રસગર્ભિણીમ્ અધસ્તર્જન્યઙ્ગુલિપ્રમાણિતચ્છિદ્રાયામ્ અનુરૂપસ્થાલિકાયામ્ આરોપ્ય પરિતસ્તાં દ્વિત્ર્યઙ્ગુલિમિતેન લવણેન નિરન્તરાલીકરણપુરઃસરં સિકતાભિર્ આ ગલમ્ આપૂર્ય વર્ધમાનકમ્ આપૂરણીયં ક્રમતશ્ચ ત્રિચતુરાણિ પઞ્ચષાણિ વા વાસરાણિ જ્વલનજ્વાલયા પાચનીયમ્ ઇત્યેકં યન્ત્રમ્

<વાલુકાયન્ત્ર>
હસ્તૈકમાત્રપ્રમાણવસુધાન્તર્નિખાતાં પ્રાગ્વત્કાચઘટીં નાતિચિપિટમુખીં નાત્યુચ્ચમુખીં મષીભાજનપ્રાયાં ખર્પરચક્રિકયા કાચચક્રિકયા વા નિરુદ્ધવદનવિવરાં મૃણ્મયીં વા ઘટીં વિધાય કરીષૈરુપરિ પુટો દેય ઇત્યન્યદ્યન્ત્રમ્

<જારણ:: fઉર્થેર્ અપ્પરતુસ્>
અસમશકલદ્વયાત્મકલોહસમ્પુટકેન સિકતાયન્ત્રમધ્યે ભૂધરે વેતિ ત્રિલોચનઃ

<મેર્ચુર્ય્:: જારણ>
કૂર્મયન્ત્રે રસે ગન્ધં ષડ્ગુણં જારયેદ્બુધઃ ઇત્યન્યે

<જારણ:: પ્રોદુચિન્ગ્ ચોલોઉર્>
અત્ર પક્ષે રાગસ્તથા ન સ્યાત્ તેનાદૌ પઞ્ચગુણાન્ જારયિત્વા શેષૈકઃ કૂપિકાદૌ જારણીયસ્તદા રાગઃ સાધુઃ સ્યાત્

અત્ર કજ્જલિમ્ અન્તરેણ કેવલગન્ધકમપિ સાત્મ્યેન જારયન્તિ

<મેર્ચુર્ય્:: જારણ:: સિન્દૂર ચોલોઉર્>
કૂપીકોટરમાગતં રસગુણૈર્ગન્ધૈસ્તુલાયાં વિભું વિજ્ઞાય જ્વલનક્રમેણ સિકતાયન્ત્રે શનૈઃ પાચયેત્ ।
વારંવારમનેન વહ્ણિવિધિના ગન્ધક્ષયં સાધયેત્ સિન્દૂરદ્યુતિતોઽનુભૂય ભણિતઃ કર્મક્રમોઽયં મયા

<રસસિન્દૂર:: પ્રોદુચ્તિઓન્>
આરોટકમ્ અન્તરેણ હિઙ્ગુલગન્ધકાભ્યાં પિષ્ટાભ્યામપિ રસસિન્દૂરઃ સંપાદ્યઃ

<પિષ્ટી।કજ્જલી (?)>
ત્રિગુણમ્ ઇહ રસેન્દ્રમેકમંશં કનકપયોધરતારપઙ્કજાનામ્ ।
રસગુણબલિભિર્ વિધાય પિષ્ટિં રચય નિરન્તરમ્બુભિઃ કુમાર્યાઃ

આ ષડ્ગુણમ્ અધરોત્તરસમાદિબલિજારણેન યોજ્યેયમ્ ।
યોગે પિષ્ટિઃ પાચ્યા કજ્જલિકાર્થં જારણાર્થં ચ

પ્રકારોઽયમ્ અધોયન્ત્રેણૈવ સિધ્યતિ ન પુનરૂર્ધ્વયન્ત્રેણ

<બોત્ત્લે:: અપ્પ્ર્. મતેરિઅલ્>
કાચમૃત્તિકયોઃ કૂપી હેમ્નોઽયસ્તારયોઃ ક્વચિત્ ।
<બોત્ત્લે:: અપ્પ્ર્. ચોઅતિન્ગ્>
કીલાલાયઃકૃતો લેપઃ ખટિકાલવણાધિકઃ

અનેન યન્ત્રદ્વિતયેન ભૂરિ હેમાભ્રસત્ત્વાદ્યપિ જારયન્તિ ।
યથેચ્છમચ્છૈઃ સુમનોવિચારૈર્ વિચક્ષણાઃ પલ્લવયન્તુ ભૂયઃ

<મેર્ચુર્ય્:: રઞ્જન:: અન્તર્ધૂમ>
અન્તર્ધૂમવિપાચિતશતગુણગન્ધેન રઞ્જિતઃ સૂતઃ ।
સ ભવેત્સહસ્રવેધી તારે તામ્રે ભુજઙ્ગે ચ

<મેર્ચુર્ય્:: જારણ>
સૂતપ્રમાણં સિકતાખ્યયન્ત્રે દત્ત્વા બલિં મૃદ્ઘટિતે ઽલ્પભાણ્ડે ।
તૈલાવિશેષે ઽત્ર રસં નિદધ્યાન્મગ્નાર્ધકાયં પ્રવિલોક્ય ભૂયઃ

આ ષડ્ગુણં ગન્ધકમ્ અલ્પમ્ અલ્પં ક્ષિપેદસૌ જીર્ણબલિર્બલી સ્યાત્ ।
રસેષુ સર્વેષુ નિયોજિતોઽયમસંશયં હન્તિ ગદં જવેન

નાગાદિશુલ્વાદિભિર્ અત્ર પિષ્ટિં વાદેષુ યોગેષુ ચ નિક્ષિપન્તિ

<મેર્ચુર્ય્:: નિગડ>
સ્નુહ્યર્કસમ્ભવં ક્ષીરં બ્રહ્મબીજાનિ ગુગ્ગુલુઃ ।
સૈન્ધવં દ્વિગુણં મર્દ્યં નિગડોઽયં મહોત્તમઃ

<મેર્ચુર્ય્:: રસસિન્દૂર? નિગડ?>
મારકામ્બુસિતસૈન્ધવમિશ્રઃ કૂપિકોદરગતઃ સિકતાયામ્ ।
પાચિતો યદિ મુહુર્મુહુરિત્થં બન્ધમૃચ્છતિ તદૈષ રસેન્દ્રઃ

સ્થાલ્યાં દૃઢઘટિતાયામ્ અર્ધં પરિપૂર્ય તૂર્યલવણાંશૈઃ ।
રક્તેષ્ટિકારજોભિસ્તદુપરિ સૂતસ્ય તુર્યાંશમ્

સિતસૈન્ધવં નિધાય સ્ફટિકારીં તત્સમાં ચ તસ્યોર્ધ્વે ।
સ્ફટિકારિધવલસૈન્ધવશુદ્ધરસૈઃ કન્યકામ્બુપરિઘૃષ્ટૈઃ

કૃત્વા પર્પટમુચિતં તદુપર્યાધાય તદ્વદેવ પુનઃ ।
સ્ફટિકારિસૈન્ધવરસૌ દદ્યાદિતઃ સ્ખલતો રસસ્ય

લાભાય તદુપરિ ખર્પરખણ્ડકાન્ ધૃત્વાપરયા દૃઢસ્થાલ્યા ।
આચ્છાદ્ય મુદ્રયિત્વા દિવસત્રિતયં પચેદ્વિધિના

અત્રાનુક્તમપિ ભલ્લાતકં દદતિ વૃદ્ધાઃ પારદતુલ્યમ્