Language

ENहिગુ
Scripture Library

Rasasaṃketakalikā [= Rasasaṅketakalikā] · Chapter 4

4.1

RSK, 4
kiyanto'pyatha vakṣyante rasāḥ pratyayakārakāḥ /
śāstraṃ dṛṣṭvā gurorvaktrāt saṃpradāyādyathāgatāḥ

4.2

pārado rasakastālastutthaṃ gandhakaṭaṅkaṇam /
sarvametatsamaṃ śuddhaṃ kāravellyā rasairdinam

4.3

mardayettena vidadhyācca tāmrapātrodaraṃ ghanam /
aṅgulārdhārdhamānena tat pacetsikatādvaye

4.4

yantre yāvatsphuṭantyeva vrīhyastasya pṛṣṭhataḥ /
tataḥ suśītale grāhyastāmrapātrodarādbudhaiḥ

4.5

tatsamaṃ maricaṃ dattvā sarvamekatra cūrṇayet /
dviguñjaṃ parṇakhaṇḍena vātike paittike jvare

4.6

guñjaikaṃ sasitaṃ dadyāttriguñjaṃ vyoṣayukkaphe /
saṃnipāte jvare deyo vallaikarmādrakadravaiḥ

4.7

tridinaiviṣamaṃ tīvramekadvitricaturthakam /
nāśayecchītabhañjyākhyo raso rudreṇa nirmitaḥ

4.8

sūtaṃ gandhaṃ śilāṃ tālaṃ saṃmathya nimbujairdravaiḥ /
liptvā tanvarkapatrāṇi yantre bhasmābhidhe kṣipet

4.9

yāmāṣṭau jvālayedagniṃ svāṅgaśītaṃ samuddharet /
viṣoṣaṇaṃ caturthāṃśaṃ dattvā vallamitā guṭī

4.10

devadālīrasairbaddhā rasaścaitanyabhairavaḥ /
dattārdrakarasaiḥ sarvasaṃnipātavighātakṛt

4.11

bhūmau gataṃ visaṃjñaṃ ca śītārtaṃ tandritaṃ naram /
tatkṣaṇādbodhayeddāhe kuryācchītopacārakān

4.12

vārāhacchāgamātsyāśvamāyūraṃ pittapañcakam /
anena bhāvitaścāpi deyaścaitanyabhairavaḥ

4.13

viṣaṃ rasaṃ kalaikāṃśaṃ kācaliptaśarāvake /
ruddhvā cullyāṃ mandavahnau pacedyāmadvayaṃ tataḥ

4.14

svayaṃ śītaṃ ca gṛhṇīyād upariṣṭāccharāvakāt /
vāyuvarjaṃ kṣipetkūpyāṃ saṃnipāte 'hidaṃṣṭake

4.15

sūcyagreṇa ca dātavyaḥ kṣaṇāñjāgarti mānavaḥ /
no cet tālupradeśe ca kṣurakṣuṇṇe pracārayet

4.16

rasagandhakanepālā vṛddhā dantyambumaditāḥ /
dvau yāmau jvaranāśāya guñjaikā sitayā saha

4.17

puraṃ ṭaṅkadrayāṃ kṛṣṇadhūrtabījāṣṭaballakam /
pālikātritayaṃ deyaṃ cāturthikajvarāpaham

4.18

jvarāgamanavelāyāṃ śītavāricaturghaṭaiḥ /
śiro 'bhiṣiñcya dātavyaṃ pathye kṣīraṃ saśarkaram

4.19

nimnabījaṃ śilājājī dhūmaḥ kṛṣṇā samāṃśakam /
kāravellyā rasairbhāvyamekaviṃśativārakān

4.20

yatpārśvato'ñjayennetre jvaraṃ tatpārśvajaṃ jayet /
ardhanārīnaṭeśāhvo rasaḥ kautukakārakaḥ

4.21

hiṅgulaṃ maricaṃ gandhaṃ pippalī ṭaṅkaṇaṃ viṣam /
kanakasya tu bījāni samāṃśaṃ vijayārasaiḥ

4.22

mardayedyāmamātraṃ tu caṇamātrā vaṭī kṛtā /
jvarātisāraṃ grahaṇīṃ nāśayeddhemasundaraḥ

4.23

śuddhasūtaṃ palaṃ cārkakṣīrairmardya punaḥ punaḥ /
dvipalaṃ śuddhagandhasya mahākambupalāṣṭakam

4.24

ubhe vahnirasairbhāvye peṣye śoṣye dinatrayam /
melayetpūrvasūtena tadardhaṃ ṭaṅkaṇaṃ kṣipet

4.25

arkakṣīraiḥ punaḥ sarvaṃ yāmaikaṃ mardayeddṛḍham /
tacchuṣkaṃ cūrṇalipte'tha bhāṇḍe ruddhvā puṭe pacet

4.26

caturguñjāmitaṃ khādenmaricājyena saṃyutam /
deyaṃ dadhyodanaṃ pathyaṃ vijayā saguḍā niśi

4.27

grahaṇīdoṣanāśārthaṃ nāstyanena samaṃ bhuvi /
grahajīr nāśayetsarvā arkalokeśvaro rasaḥ

4.28

kaṭutrikarasairbhāvyaṃ tālamekaṃ catuḥśilā /
dinaṃ vāsārasaiḥ piṣṭvā vālukāyantrapācitam

4.29

dviyāmānte samuddhṛtya tattulyaṃ ca kaṭutrayam /
nirguṇḍīmūlacūrṇaṃ ca vāsārasasamanvitā

4.30

śilātāleśvarasyāsya guñjaikā śvāsakāsajit /
sūtaṃ hemābhrajaṃ bhasma śilāgandhakatālakam

4.31

tryekaikabhūbhavaikākhyān kṛtvaivaṃ kramaśo 'śakān /
varāṭīḥ pūrayettena chāgīkṣīreṇa ṭaṅkaṇam

4.32

piṣṭvā tena mukhaṃ ruddhvā śarāve bhūpuṭe pacet /
svāṅgaśītaṃ samuddhṛtya kuryāttaṃ vastragālitam

4.33

raso rājamṛgāṅko'yaṃ caturguñcaḥ kṣayāpahaḥ /
suvarṇaṃ bhasmasūtaṃ ca vallārdhaṃ madhunā lihet

4.34

pathyabhugbrahmacaryeṇa mṛgāṅko vā kṣayāpahaḥ /
śilājatu madhuvyoṣataptyaloharajāṃsi yaḥ

4.35

kṣīrabhugleḍhi tasyāśu kṣayakṣayakaro rasaḥ /
śulvaśyāmāsnuhīdantīpathyānepālakān kramāt

4.36

bhūdyavekaikāgniyugmāṃśca gṛhītvoṣṇāmbunā pibet /
aṣṭodarāṇi hantyeṣa viśeṣeṇa jalodaram

4.37

ādhmānagulmaśūlaghna udaradhvāntabhāskaraḥ /
dugdhaṃ śaṅkhavarāṭaṃ ca tulyārkaṃ navanītayuk

4.38

ṭaṅkārdhaṃ bhakṣayetsarvaśūlaghnaḥ śaṅkhabhāskaraḥ /
śuddhaṃ sūtaṃ tathā gandhaṃ kramādekadvibhāgakam

4.39

tulyārkaṃ bhāvayedārdrarasaiścāpi trisaptadhā /
golaṃ kṛtvāndhamūṣāyāṃ ruddhvā gajapuṭe pacet

4.40

ghṛtaṃ śuṇṭhyā ca guñjaikaṃ śītodaṃ sasitaṃ hyanu /
tridoṣaṃ nāśayecchīghraṃ kriyāṃ śītāṃ prayojayet

4.41

sthūlaṃ kṛśaṃ kṛśaṃ sthūlaṃ karotyagnipradīpanam /
tridoṣātpatitaṃ raktaṃ vraṇanāḍyabhighātajam

4.42

yakṛtplīhotthitaṃ yacca yacca kuṣṭhakaraṃ tvasṛk /
śodhayedduṣṭaraktaṃ ca raso raktārisaṃjñakaḥ

4.43

sūtatārārkakaṃ bolaṃ mardyamarkapayastryaham /
vallaikaṃ madhunā lehyaṃ sthaulyamāśu vyapohati

4.44

dvipalaṃ kṣaudraśītodamanupānaṃ pibettataḥ /
vaḍavāgnirase pathyaṃ dadhyādi śleṣmalaṃ tyajet

4.45

sūtārkau gandhakaṃ mardyaṃ dinaṃ nirguṇḍikādravaiḥ /
yāmaikaṃ vālukāyantre paktvā deyo dviguñjakaḥ

4.46

bījapūrajaṭākvāthaṃ sasitaṃ pāyayedanu /
rasastrivikramo mūtrakṛcchrodhāśmarīpraṇut

4.47

nistuṣīkṛtya vākucyā bījānāṃ palaviṃśatim /
gojalasthāṃ trisaptāhaṃ lohaṃ pathyāpaladvayam

4.48

gṛhītvā gojalācchoṣye sūryatāpe 'tiniṣṭhure /
kākodumbarikādroṇatvacāṃ kvāthe trisaptakam

4.49

bhāvayettasya cūrṇasya gandhasūtaṃ samaṃ kṛtam /
amlena kajjalīṃ kṛtvā sarvamekatra kārayet

4.50

śigrumūlarasenāpi nāgavallīdalena ca /
bhāvanāṃ tridinaṃ dattvā karṣārdhāṃśāṃ guṭīṃ kuru

4.51

ekaikāṃ bhakṣayetprātaḥ śvetakuṣṭhopaśāntaye /
citrakāṅghritvacaścūrṇaṃ rātrau godugdhake varam

4.52

kṣipedadhi viloḍyātha grāhayettakramuttamam /
tattakrakuḍavaṃ caikaṃ madhye'ṣṭavallagandhakam

4.53

prakṣipya guṭikāṃ paścāt prapibeddvitrisaṃkhyakām /
navanītena cābhyaṅgaḥ kāryaḥ stheyamathātape

4.54

sarvaśvitre prajāyante sphoṭakāścāgnidagdhavat /
prathame saptake pāko jāyetātha dvitīyake

4.55

rohaṇaṃ ca tṛtīye hi prāpnuvanti na saṃśayaḥ /
nimbukasya rasopetaṃ kuṅkumālepanaṃ hitam

4.56

satakrā guṭikā vāpi rasasyālepane hitā /
śvitrāṇāṃ rohaṇaṃ ramyaṃ varṇadaṃ jāyate bhṛśam

4.57

trivelaṃ takrabhaktaṃ ca pūrve deyaṃ ca saptake /
makuṣṭhām api rūkṣāśca deyā jāte dvisaptake

4.58

tṛtīye saptake deyā makuṣṭhāstriphalāghṛtam /
ghṛtamalpaṃ pradātavyaṃ śvitrakuṣṭhī varo bhavet

4.59

campakābhaṃ varaṃ dehaṃ kāntiyuktaṃ ca nīrujam /
prāpnuyācchrīyutaḥ samyaṅmanujo bhūmimaṇḍale

4.60

rasarājaprabhāveṇa satyaṃ satyaṃ ca nānyathā /
śuddhaṃ sūtaṃ mṛtaṃ lohaṃ tāpyagandhakātālakam /
pathyāgnimanthanirguṇḍītryūṣaṇaṃ ṭaṅkaṇaṃ viṣam

4.61

tulyāṃśaṃ mardayetkhalve dinaṃ nirguṇḍikādravaiḥ /
muṇḍīdravairdinaikaṃ tu guñjaikaṃ vaṭakīkṛtam

4.62

bhakṣayedvātarogārto rasaṃ svacchandabhairavam /
laghurāsnāhvayaṃ kvāthaṃ sapuraṃ hyanupānakam

4.63

śuddhaṃ sūtaṃ vacākvāthaistridinaṃ mardayettataḥ /
śaṅkhapuṣpīrasaistadvadgandhakaṃ marditaṃ kṣipet

4.64

gomūtramarditaṃ golaṃ mūṣāyāṃ tu nirodhayet /
saptadhālepya mṛdvastraiḥ puṭitaṃ svāṅgaśītalam

4.65

cūrṇīkṛtaṃ caturvallāṃ samasarṣapacūrṇakam /
jīrṇadhṛtānupānaṃ ca nasye snehaṃ tu sārṣapam

4.66

kārayettena cābhyaṅgaṃ dinānāmekaviṃśatim /
unmādāpasmṛtī hanti hyunmādagajakeśarī

4.67

sūtaṃ gandham ayas tāmram ekadvyardhārdhakaṃ palam /
drāvayellohaje pātre kṣipederaṇḍapattrake

4.68

cūrṇitaṃ vastrapūtaṃ ca lohapātre punaḥ pacet /
jāmbīraṃ baijapūraṃ vā rasaṃ pātramitaṃ kṣipet

4.69

saṃcūrṇya pañcakolotthaiḥ kaṣāyaiścāmlavetasaiḥ /
bhāvanā khalu dātavyāḥ pañcāśatpramitāstataḥ

4.70

bhṛṣṭaṭaṅkaṇacūrṇaṃ tu dadyātsarvasamānakam /
ṭaṅkaṇārdhaṃ viḍaṃ dadyādviḍatulyaṃ marīcakam

4.71

saptadhā bhāvayetyaścāccaṇakakṣāravāriṇā /
eva siddharasādvalladvitayaṃ vā catuṣṭayam

4.72

saindhavaṃ māṣamekaṃ tu jīrakaṃ ca dvimāṣakam /
takreṇa yojitaṃ caitadanupānaṃ pibetsudhīḥ

4.73

bhojayetkaṇṭhaparyantaṃ gurumāmiṣabhojanam /
kṣipraṃ tajjīryate bhuktaṃ punaḥ kāṅkṣati bhojanam

4.74

ghaṭaśravendrabhīmaiśca kumbhayonicaturmukhaiḥ /
śanaiścareṇa rudreṇa brahmaṇā sevito'gnaye

4.75

asya saṃsevanādete sarve jātā mahāśanāḥ /
ataḥ saṃsevyate bhūpairmahadagnivivṛddhaye

4.76

kuryāddīpanam adbhutaṃ pacanaṃ duṣṭāmayocchedanaṃ tundasthaulyanibarhaṇaṃ garaharaḥ śūlārtimūlāpahaḥ /
gulmaplīhavināśano bahurujāṃ vidhvaṃsanaḥ sraṃsano vātagranthimahodarāpaharaṇaḥ kravyādanāmā rasaḥ

4.77

sihaṇakṣoṇipālāya bhūribhojyapriyāya ca /
dattavān bhairavānando bhūpo grāmāṣṭakaṃ dadau

4.78

sūtaṃ bhujaṃgamamṛtaṃ lavaṇaṃ haridrā vyoṣaṃ dhanaṃjayajaṭāvanibhūtadhātrī /
kvaṣṭādaśadvayanidhitrayavedasaṃkhyāḥ śobhāñjanārdrakakarīrakabījapūraiḥ

4.79

nimbūphaṇīśvaralatā supalāśatoyairbhāvyaṃ viśoṣya kharale prapidhāya cūrṇam /
vastrasrutaṃ sakalavātagaṇānnihanti vahnerapāṭavamarocakaśūlavāntīḥ

4.80

sūtaṃ gandhaṃ viṣaṃ śaṅkhaṃ kapardaṃ ṭaṅkaṇoṣaṇe /
candraikāgnigajatridvivasubhāgair mitaṃ kramāt

4.81

jambīrakena saṃmardyaṃ bhavedagnikumārakaḥ /
vāte mandānale'jīrṇe jvaraśleṣmaviṣūcike

4.82

guñjāmātraṃ pradātavyo viṇmūtraśiraso grahe /
kāse śvāse kṣaye śūle sarvaroge tu yojayet

4.83

nṛsāraṃ sphaṭikā sauraṃ trayamekatra cūrṇayet /
tatkṣipenmṛnmaye kūpe śubhe hastamite dṛḍhe

4.84

sarandhrodarakācotthe kūpe tatsaṃniyojayet /
saptadhā veṣṭayetpaścāttatsaṃdhiṃ vastramṛtsnayā

4.85

kharpare vālukāpūrṇe tiryagauṣadhakūpakam /
ardhaṃ yantre nidhāyātra śrīguroḥ saṃpradāyataḥ

4.86

adhomukhaṃ dvitīyaṃ tu sthāpyaṃ culleḥ parāṅmukhe /
adhaḥ prajvālayedagniṃ haṭhādyāvadrasaḥ sravet

4.87

dhārayetkācaje pātre śaṅkhadrāvarasaṃ tataḥ /
śāṇaikaṃ sevayetpaścāddantasparśavivarjitam

4.88

gulmodarayakṛtplīhavidradhigranthiśūlanut /
balapuṣṭiprado hyeṣa bhuktaṃ jārayate kṣaṇāt

4.89

vilokyatāmaho lokā rasamāhātmyamadbhutam /
kapardakāmbulohāni yasmin kṣipte galanti hi

4.90

pāradaṃ tattṛtīyāṃśaṃ gandhaṃ dattvā tu mardayet /
daśāṃśanavasāreṇa yutaṃ conmattavāriṇā

4.91

khalve saṃmardya tatsarvaṃ kācakūpyāṃ niveśayet /
gurūktasampradāyena vālukāyantramadhyagam

4.92

pacet ṣoḍaśayāmāṃśca mandamadhyahaṭhāgninā /
pakvaḥ suśītalo grāhyo haragaurīraso bhavet

4.93

sūtaṃ gandhaṃ samaṃ kṛtvā sarpākṣīrasamarditam /
pūrvavatpācitaṃ tvanye haragaurīrasaṃ viduḥ

4.94

pāradāddviguṇaṃ gandhaṃ dattvā kārpāsikādravaiḥ /
pūrvavatpācito hyeṣa kāmadevarasaḥ smṛtaḥ

4.95

samāṃśaṃ kṣipyate svarṇaṃ rūpyaṃ tāmraṃ ca mardayet /
musalyā cākhuparṇyā ca mātuluṅgarasaistryaham

4.96

mocaciñcātmaguptābhistadā mṛtyuñjayo rasaḥ /
trayāṇāṃ sevanaṃ pathyamucyate kramaśo guṇāḥ /
ekamāsaṃ sitājyābhyāṃ sadā sevyo narottamaiḥ

4.97

evaṃ niṣevya sūtendraṃ bhuñjīta madhuraṃ sadā /
śālyannaṃ gopayaḥ khaṇḍaṃ sitāṃ jāṅgalamāmiṣam

4.98

godhūmajān vikārāṃśca māṣānnaṃ kadalīphalam /
panasaṃ cātha kharjūraṃ drākṣāṃ ca nālikerakam

4.99

seveta sarvaṃ tatprājño vṛṣyaṃ yatkiṃciducyate /
valīṃ saṃvatsarāddhanti palitaṃ ca dvihāyanāt

4.100

sevayā vajradeho'sya drāvadvayenitāśatam /
na retaḥsaṃkṣayastasya ṣaṇḍho'pi puruṣāyate

4.101

ūrdhvaliṅgaḥ sadā tiṣṭhellalanāmakṣayaṃ vrajet /
taptahāṭakavarṇābhaḥ śrīdhīmedhāvibhūṣitaḥ

4.102

hayavego mayūrākṣo vārāhaśrutireva ca /
aparaḥ kāmadevo'pi māninīmānamardanaḥ

4.103

rājayakṣmādirogāṃśca mehān jīrṇajvarānapi /
grahaṇīṃ hantyatīsāraṃ gotakrādbahumūtratām

4.104

sarvarogaharo hyeṣa nijauṣadhānupānataḥ /
haragaurīkāmadevaraso mṛtyuñjayābhidhaḥ

4.105

kimatra bahunoktena jarāmṛtyuharāstrayaḥ /
kajjalīṃ sūtagandhābhyāṃ tulyamunmattabījakam /
tattailamarditaṃ sevya dvivallāṃ sasitāpayaḥ

4.106

mehaughaṃ nāśayedvīryaṃ stambhayeddrāvayet striyam /
rasaḥ kāmaprado nḥṇāṃ māninīmānamardanaḥ

4.107

hemabījaviṣavaṅgasūtakaṃ haṃsapādakaraṃ ca jāraṇam /
śuddhasūtastryahaṃ svedyo mandāgnau dadhni mahiṣe /
truṭite truṭite dadyāddadhi turye'hni coddharet

4.108

tasmin svarṇaṃ kṣipetprājñaś catuḥṣaṣṭhitamāṃbhakam /
mardayennimbunīreṇa yāvadaikyaṃ hi jāyate

4.109

punaḥ saṃsvedya taṃ sūtaṃ vaṭaśuṅgāhivallijaiḥ /
kākamācyā ca jīvantyā rasaiḥ syādyāmayugmakāt

4.110

dinaṃ śītāmbukumbhasthaṃ dinaikaṃ dadhni mahiṣe /
evaṃ siddharasādvallaṃ pratyahaṃ brahmacaryadhṛk

4.111

māsaikaṃ sevate bhartā sitādugdhaudanapriyaḥ /
triphalānimbakārpāsīrasairnārī kramātpṛthak

4.112

dināni saptasaṃkhyāni pītvā ṛtusamāgame /
rasaṃ vallaṃ tryahaṃ caikaṃ kārpāsyambusitāyutam

4.113

ṭaṅkaṇaṃ sphaṭikā sūtaṃ pakvāmlikarasānvitam /
tridinaṃ madhunā yonerlepaṃ śuddhikaraṃ param

4.114

mahiṣyā dadhimadhyasthaṃ divā sūtaṃ trimāṣakam /
strīsevāsamaye rātrau bhakṣayeddadhisaṃyutam

4.115

saṃbhogānte tathā stheyaṃ yāmārdhaṃ saṃpuṭena ca /
sarvalakṣaṇasampannaṃ sūtaṃ janayate varam

4.116

tāpādike samutpanne deyaṃ drākṣāsitādikam /
kāryaḥ śītopacāraśca yuvatyā bhiṣajā sadā

4.117

āyurvṛddhiṃ balaṃ kāntiṃ naṣṭavīryavivardhanam /
kuryādrogaharaḥ putraprado rudravinirmitaḥ

4.118

rasaṃ nāgāñjanaṃ candram ekaikadvyardhabhāgakam /
sūkṣmacūrṇīkṛtaṃ netrasyāñjanād divyadṛṣṭikṛt

4.119

sūtaṃ gandhaṃ samaṃ śuddhaṃ saptadhā bhāvayet kramāt /
snuhyarkadugdhaiḥ śrīkhaṇḍadvayapathyobhayārasaiḥ

4.120

samaṃ nepālajaṃ cūrṇaṃ deyamekatra mardayet /
uṣṇāmbunā vallayugmaṃ deyamaṣṭaguṇe guḍe

4.121

malāḥ pūrvaṃ jalaṃ paścāttataścāmaḥ śanaiḥ śanaiḥ /
udarācca vināntrāṇi sarvaṃ niryāti kilbiṣam

4.122

jāte vireke saṃśuddhe pathyaṃ dadhyodanaṃ hitam /
jayejjvarādikān rogān rasaḥ sāraṇasundaraḥ

4.123

rāḍhārkau madhukaṃ caikasārdhadvipañcabhāgakam /
ṭaṅkaiko'mbuyuto datto raso'yaṃ vāmakaḥ smṛtaḥ

4.124

rasaṃ gandhaṃ samaṃ vyoṣaṃ mardyamunmattakair dinam /
unmattākhyo raso nāma nasyaṃ syātsannipātajit

4.125

tāmrapatraṃ gandhaliptaṃ vahnau taptaṃ tu tāḍitam /
taccūrṇaṃ takrasaṃyuktaṃ vallārdhaṃ vāmayedbhṛśam

4.126

sphaṭikā tutthanepālaṃ maricaṃ nimbabījakam /
putrajīvakamajjā ca nimbukenārkabhājane

4.127

bhāvanā sapta dātavyā guṭī guñjāmitāñjanāt /
sannipātamapasmāraṃ viṣaṃ sarpasya nāśayet

4.128

ākallakaṃ viṣaṃ kṛṣṇaṃ hemadruphalabhasmakam /
uddhūlanaṃ svedaharamekadvitryaṣṭabhāgakaiḥ

Original text: Rasasaṃketakalikā [= Rasasaṅketakalikā] · Edition: Jadavji Tricumji, Benares: Caukhamba Amarabharati Prakashan 1984. (Chaukhamba Ayurveda Granthamala, 10) · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc