रससंकेतकलिका · अध्याय 4

र्स्क्, 4
कियन्तोऽप्यथ वक्ष्यन्ते रसाः प्रत्ययकारकाः ।
शास्त्रं दृष्ट्वा गुरोर्वक्त्रात् संप्रदायाद्यथागताः

पारदो रसकस्तालस्तुत्थं गन्धकटङ्कणम् ।
सर्वमेतत्समं शुद्धं कारवेल्ल्या रसैर्दिनम्

मर्दयेत्तेन विदध्याच्च ताम्रपात्रोदरं घनम् ।
अङ्गुलार्धार्धमानेन तत् पचेत्सिकताद्वये

यन्त्रे यावत्स्फुटन्त्येव व्रीह्यस्तस्य पृष्ठतः ।
ततः सुशीतले ग्राह्यस्ताम्रपात्रोदराद्बुधैः

तत्समं मरिचं दत्त्वा सर्वमेकत्र चूर्णयेत् ।
द्विगुञ्जं पर्णखण्डेन वातिके पैत्तिके ज्वरे

गुञ्जैकं ससितं दद्यात्त्रिगुञ्जं व्योषयुक्कफे ।
संनिपाते ज्वरे देयो वल्लैकर्माद्रकद्रवैः

त्रिदिनैविषमं तीव्रमेकद्वित्रिचतुर्थकम् ।
नाशयेच्छीतभञ्ज्याख्यो रसो रुद्रेण निर्मितः

सूतं गन्धं शिलां तालं संमथ्य निम्बुजैर्द्रवैः ।
लिप्त्वा तन्वर्कपत्राणि यन्त्रे भस्माभिधे क्षिपेत्

यामाष्टौ ज्वालयेदग्निं स्वाङ्गशीतं समुद्धरेत् ।
विषोषणं चतुर्थांशं दत्त्वा वल्लमिता गुटी

देवदालीरसैर्बद्धा रसश्चैतन्यभैरवः ।
दत्तार्द्रकरसैः सर्वसंनिपातविघातकृत्

भूमौ गतं विसंज्ञं च शीतार्तं तन्द्रितं नरम् ।
तत्क्षणाद्बोधयेद्दाहे कुर्याच्छीतोपचारकान्

वाराहच्छागमात्स्याश्वमायूरं पित्तपञ्चकम् ।
अनेन भावितश्चापि देयश्चैतन्यभैरवः

विषं रसं कलैकांशं काचलिप्तशरावके ।
रुद्ध्वा चुल्ल्यां मन्दवह्नौ पचेद्यामद्वयं ततः

स्वयं शीतं च गृह्णीयाद् उपरिष्टाच्छरावकात् ।
वायुवर्जं क्षिपेत्कूप्यां संनिपाते ऽहिदंष्टके

सूच्यग्रेण च दातव्यः क्षणाञ्जागर्ति मानवः ।
नो चेत् तालुप्रदेशे च क्षुरक्षुण्णे प्रचारयेत्

रसगन्धकनेपाला वृद्धा दन्त्यम्बुमदिताः ।
द्वौ यामौ ज्वरनाशाय गुञ्जैका सितया सह

पुरं टङ्कद्रयां कृष्णधूर्तबीजाष्टबल्लकम् ।
पालिकात्रितयं देयं चातुर्थिकज्वरापहम्

ज्वरागमनवेलायां शीतवारिचतुर्घटैः ।
शिरो ऽभिषिञ्च्य दातव्यं पथ्ये क्षीरं सशर्करम्

निम्नबीजं शिलाजाजी धूमः कृष्णा समांशकम् ।
कारवेल्ल्या रसैर्भाव्यमेकविंशतिवारकान्

यत्पार्श्वतोऽञ्जयेन्नेत्रे ज्वरं तत्पार्श्वजं जयेत् ।
अर्धनारीनटेशाह्वो रसः कौतुककारकः

हिङ्गुलं मरिचं गन्धं पिप्पली टङ्कणं विषम् ।
कनकस्य तु बीजानि समांशं विजयारसैः

मर्दयेद्याममात्रं तु चणमात्रा वटी कृता ।
ज्वरातिसारं ग्रहणीं नाशयेद्धेमसुन्दरः

शुद्धसूतं पलं चार्कक्षीरैर्मर्द्य पुनः पुनः ।
द्विपलं शुद्धगन्धस्य महाकम्बुपलाष्टकम्

उभे वह्निरसैर्भाव्ये पेष्ये शोष्ये दिनत्रयम् ।
मेलयेत्पूर्वसूतेन तदर्धं टङ्कणं क्षिपेत्

अर्कक्षीरैः पुनः सर्वं यामैकं मर्दयेद्दृढम् ।
तच्छुष्कं चूर्णलिप्तेऽथ भाण्डे रुद्ध्वा पुटे पचेत्

चतुर्गुञ्जामितं खादेन्मरिचाज्येन संयुतम् ।
देयं दध्योदनं पथ्यं विजया सगुडा निशि

ग्रहणीदोषनाशार्थं नास्त्यनेन समं भुवि ।
ग्रहजीर् नाशयेत्सर्वा अर्कलोकेश्वरो रसः

कटुत्रिकरसैर्भाव्यं तालमेकं चतुःशिला ।
दिनं वासारसैः पिष्ट्वा वालुकायन्त्रपाचितम्

द्वियामान्ते समुद्धृत्य तत्तुल्यं च कटुत्रयम् ।
निर्गुण्डीमूलचूर्णं च वासारससमन्विता

शिलातालेश्वरस्यास्य गुञ्जैका श्वासकासजित् ।
सूतं हेमाभ्रजं भस्म शिलागन्धकतालकम्

त्र्येकैकभूभवैकाख्यान् कृत्वैवं क्रमशो ऽशकान् ।
वराटीः पूरयेत्तेन छागीक्षीरेण टङ्कणम्

पिष्ट्वा तेन मुखं रुद्ध्वा शरावे भूपुटे पचेत् ।
स्वाङ्गशीतं समुद्धृत्य कुर्यात्तं वस्त्रगालितम्

रसो राजमृगाङ्कोऽयं चतुर्गुञ्चः क्षयापहः ।
सुवर्णं भस्मसूतं च वल्लार्धं मधुना लिहेत्

पथ्यभुग्ब्रह्मचर्येण मृगाङ्को वा क्षयापहः ।
शिलाजतु मधुव्योषतप्त्यलोहरजांसि यः

क्षीरभुग्लेढि तस्याशु क्षयक्षयकरो रसः ।
शुल्वश्यामास्नुहीदन्तीपथ्यानेपालकान् क्रमात्

भूद्यवेकैकाग्नियुग्मांश्च गृहीत्वोष्णाम्बुना पिबेत् ।
अष्टोदराणि हन्त्येष विशेषेण जलोदरम्

आध्मानगुल्मशूलघ्न उदरध्वान्तभास्करः ।
दुग्धं शङ्खवराटं च तुल्यार्कं नवनीतयुक्

टङ्कार्धं भक्षयेत्सर्वशूलघ्नः शङ्खभास्करः ।
शुद्धं सूतं तथा गन्धं क्रमादेकद्विभागकम्

तुल्यार्कं भावयेदार्द्ररसैश्चापि त्रिसप्तधा ।
गोलं कृत्वान्धमूषायां रुद्ध्वा गजपुटे पचेत्

घृतं शुण्ठ्या च गुञ्जैकं शीतोदं ससितं ह्यनु ।
त्रिदोषं नाशयेच्छीघ्रं क्रियां शीतां प्रयोजयेत्

स्थूलं कृशं कृशं स्थूलं करोत्यग्निप्रदीपनम् ।
त्रिदोषात्पतितं रक्तं व्रणनाड्यभिघातजम्

यकृत्प्लीहोत्थितं यच्च यच्च कुष्ठकरं त्वसृक् ।
शोधयेद्दुष्टरक्तं च रसो रक्तारिसंज्ञकः

सूततारार्ककं बोलं मर्द्यमर्कपयस्त्र्यहम् ।
वल्लैकं मधुना लेह्यं स्थौल्यमाशु व्यपोहति

द्विपलं क्षौद्रशीतोदमनुपानं पिबेत्ततः ।
वडवाग्निरसे पथ्यं दध्यादि श्लेष्मलं त्यजेत्

सूतार्कौ गन्धकं मर्द्यं दिनं निर्गुण्डिकाद्रवैः ।
यामैकं वालुकायन्त्रे पक्त्वा देयो द्विगुञ्जकः

बीजपूरजटाक्वाथं ससितं पाययेदनु ।
रसस्त्रिविक्रमो मूत्रकृच्छ्रोधाश्मरीप्रणुत्

निस्तुषीकृत्य वाकुच्या बीजानां पलविंशतिम् ।
गोजलस्थां त्रिसप्ताहं लोहं पथ्यापलद्वयम्

गृहीत्वा गोजलाच्छोष्ये सूर्यतापे ऽतिनिष्ठुरे ।
काकोदुम्बरिकाद्रोणत्वचां क्वाथे त्रिसप्तकम्

भावयेत्तस्य चूर्णस्य गन्धसूतं समं कृतम् ।
अम्लेन कज्जलीं कृत्वा सर्वमेकत्र कारयेत्

शिग्रुमूलरसेनापि नागवल्लीदलेन च ।
भावनां त्रिदिनं दत्त्वा कर्षार्धांशां गुटीं कुरु

एकैकां भक्षयेत्प्रातः श्वेतकुष्ठोपशान्तये ।
चित्रकाङ्घ्रित्वचश्चूर्णं रात्रौ गोदुग्धके वरम्

क्षिपेदधि विलोड्याथ ग्राहयेत्तक्रमुत्तमम् ।
तत्तक्रकुडवं चैकं मध्येऽष्टवल्लगन्धकम्

प्रक्षिप्य गुटिकां पश्चात् प्रपिबेद्द्वित्रिसंख्यकाम् ।
नवनीतेन चाभ्यङ्गः कार्यः स्थेयमथातपे

सर्वश्वित्रे प्रजायन्ते स्फोटकाश्चाग्निदग्धवत् ।
प्रथमे सप्तके पाको जायेताथ द्वितीयके

रोहणं च तृतीये हि प्राप्नुवन्ति न संशयः ।
निम्बुकस्य रसोपेतं कुङ्कुमालेपनं हितम्

सतक्रा गुटिका वापि रसस्यालेपने हिता ।
श्वित्राणां रोहणं रम्यं वर्णदं जायते भृशम्

त्रिवेलं तक्रभक्तं च पूर्वे देयं च सप्तके ।
मकुष्ठाम् अपि रूक्षाश्च देया जाते द्विसप्तके

तृतीये सप्तके देया मकुष्ठास्त्रिफलाघृतम् ।
घृतमल्पं प्रदातव्यं श्वित्रकुष्ठी वरो भवेत्

चम्पकाभं वरं देहं कान्तियुक्तं च नीरुजम् ।
प्राप्नुयाच्छ्रीयुतः सम्यङ्मनुजो भूमिमण्डले

रसराजप्रभावेण सत्यं सत्यं च नान्यथा ।
शुद्धं सूतं मृतं लोहं ताप्यगन्धकातालकम् ।
पथ्याग्निमन्थनिर्गुण्डीत्र्यूषणं टङ्कणं विषम्

तुल्यांशं मर्दयेत्खल्वे दिनं निर्गुण्डिकाद्रवैः ।
मुण्डीद्रवैर्दिनैकं तु गुञ्जैकं वटकीकृतम्

भक्षयेद्वातरोगार्तो रसं स्वच्छन्दभैरवम् ।
लघुरास्नाह्वयं क्वाथं सपुरं ह्यनुपानकम्

शुद्धं सूतं वचाक्वाथैस्त्रिदिनं मर्दयेत्ततः ।
शङ्खपुष्पीरसैस्तद्वद्गन्धकं मर्दितं क्षिपेत्

गोमूत्रमर्दितं गोलं मूषायां तु निरोधयेत् ।
सप्तधालेप्य मृद्वस्त्रैः पुटितं स्वाङ्गशीतलम्

चूर्णीकृतं चतुर्वल्लां समसर्षपचूर्णकम् ।
जीर्णधृतानुपानं च नस्ये स्नेहं तु सार्षपम्

कारयेत्तेन चाभ्यङ्गं दिनानामेकविंशतिम् ।
उन्मादापस्मृती हन्ति ह्युन्मादगजकेशरी

सूतं गन्धम् अयस् ताम्रम् एकद्व्यर्धार्धकं पलम् ।
द्रावयेल्लोहजे पात्रे क्षिपेदेरण्डपत्त्रके

चूर्णितं वस्त्रपूतं च लोहपात्रे पुनः पचेत् ।
जाम्बीरं बैजपूरं वा रसं पात्रमितं क्षिपेत्

संचूर्ण्य पञ्चकोलोत्थैः कषायैश्चाम्लवेतसैः ।
भावना खलु दातव्याः पञ्चाशत्प्रमितास्ततः

भृष्टटङ्कणचूर्णं तु दद्यात्सर्वसमानकम् ।
टङ्कणार्धं विडं दद्याद्विडतुल्यं मरीचकम्

सप्तधा भावयेत्यश्चाच्चणकक्षारवारिणा ।
एव सिद्धरसाद्वल्लद्वितयं वा चतुष्टयम्

सैन्धवं माषमेकं तु जीरकं च द्विमाषकम् ।
तक्रेण योजितं चैतदनुपानं पिबेत्सुधीः

भोजयेत्कण्ठपर्यन्तं गुरुमामिषभोजनम् ।
क्षिप्रं तज्जीर्यते भुक्तं पुनः काङ्क्षति भोजनम्

घटश्रवेन्द्रभीमैश्च कुम्भयोनिचतुर्मुखैः ।
शनैश्चरेण रुद्रेण ब्रह्मणा सेवितोऽग्नये

अस्य संसेवनादेते सर्वे जाता महाशनाः ।
अतः संसेव्यते भूपैर्महदग्निविवृद्धये

कुर्याद्दीपनम् अद्भुतं पचनं दुष्टामयोच्छेदनं तुन्दस्थौल्यनिबर्हणं गरहरः शूलार्तिमूलापहः ।
गुल्मप्लीहविनाशनो बहुरुजां विध्वंसनः स्रंसनो वातग्रन्थिमहोदरापहरणः क्रव्यादनामा रसः

सिहणक्षोणिपालाय भूरिभोज्यप्रियाय च ।
दत्तवान् भैरवानन्दो भूपो ग्रामाष्टकं ददौ

सूतं भुजंगममृतं लवणं हरिद्रा व्योषं धनंजयजटावनिभूतधात्री ।
क्वष्टादशद्वयनिधित्रयवेदसंख्याः शोभाञ्जनार्द्रककरीरकबीजपूरैः

निम्बूफणीश्वरलता सुपलाशतोयैर्भाव्यं विशोष्य खरले प्रपिधाय चूर्णम् ।
वस्त्रस्रुतं सकलवातगणान्निहन्ति वह्नेरपाटवमरोचकशूलवान्तीः

सूतं गन्धं विषं शङ्खं कपर्दं टङ्कणोषणे ।
चन्द्रैकाग्निगजत्रिद्विवसुभागैर् मितं क्रमात्

जम्बीरकेन संमर्द्यं भवेदग्निकुमारकः ।
वाते मन्दानलेऽजीर्णे ज्वरश्लेष्मविषूचिके

गुञ्जामात्रं प्रदातव्यो विण्मूत्रशिरसो ग्रहे ।
कासे श्वासे क्षये शूले सर्वरोगे तु योजयेत्

नृसारं स्फटिका सौरं त्रयमेकत्र चूर्णयेत् ।
तत्क्षिपेन्मृन्मये कूपे शुभे हस्तमिते दृढे

सरन्ध्रोदरकाचोत्थे कूपे तत्संनियोजयेत् ।
सप्तधा वेष्टयेत्पश्चात्तत्संधिं वस्त्रमृत्स्नया

खर्परे वालुकापूर्णे तिर्यगौषधकूपकम् ।
अर्धं यन्त्रे निधायात्र श्रीगुरोः संप्रदायतः

अधोमुखं द्वितीयं तु स्थाप्यं चुल्लेः पराङ्मुखे ।
अधः प्रज्वालयेदग्निं हठाद्यावद्रसः स्रवेत्

धारयेत्काचजे पात्रे शङ्खद्रावरसं ततः ।
शाणैकं सेवयेत्पश्चाद्दन्तस्पर्शविवर्जितम्

गुल्मोदरयकृत्प्लीहविद्रधिग्रन्थिशूलनुत् ।
बलपुष्टिप्रदो ह्येष भुक्तं जारयते क्षणात्

विलोक्यतामहो लोका रसमाहात्म्यमद्भुतम् ।
कपर्दकाम्बुलोहानि यस्मिन् क्षिप्ते गलन्ति हि

पारदं तत्तृतीयांशं गन्धं दत्त्वा तु मर्दयेत् ।
दशांशनवसारेण युतं चोन्मत्तवारिणा

खल्वे संमर्द्य तत्सर्वं काचकूप्यां निवेशयेत् ।
गुरूक्तसम्प्रदायेन वालुकायन्त्रमध्यगम्

पचेत् षोडशयामांश्च मन्दमध्यहठाग्निना ।
पक्वः सुशीतलो ग्राह्यो हरगौरीरसो भवेत्

सूतं गन्धं समं कृत्वा सर्पाक्षीरसमर्दितम् ।
पूर्ववत्पाचितं त्वन्ये हरगौरीरसं विदुः

पारदाद्द्विगुणं गन्धं दत्त्वा कार्पासिकाद्रवैः ।
पूर्ववत्पाचितो ह्येष कामदेवरसः स्मृतः

समांशं क्षिप्यते स्वर्णं रूप्यं ताम्रं च मर्दयेत् ।
मुसल्या चाखुपर्ण्या च मातुलुङ्गरसैस्त्र्यहम्

मोचचिञ्चात्मगुप्ताभिस्तदा मृत्युञ्जयो रसः ।
त्रयाणां सेवनं पथ्यमुच्यते क्रमशो गुणाः ।
एकमासं सिताज्याभ्यां सदा सेव्यो नरोत्तमैः

एवं निषेव्य सूतेन्द्रं भुञ्जीत मधुरं सदा ।
शाल्यन्नं गोपयः खण्डं सितां जाङ्गलमामिषम्

गोधूमजान् विकारांश्च माषान्नं कदलीफलम् ।
पनसं चाथ खर्जूरं द्राक्षां च नालिकेरकम्

सेवेत सर्वं तत्प्राज्ञो वृष्यं यत्किंचिदुच्यते ।
वलीं संवत्सराद्धन्ति पलितं च द्विहायनात्

सेवया वज्रदेहोऽस्य द्रावद्वयेनिताशतम् ।
न रेतःसंक्षयस्तस्य षण्ढोऽपि पुरुषायते

ऊर्ध्वलिङ्गः सदा तिष्ठेल्ललनामक्षयं व्रजेत् ।
तप्तहाटकवर्णाभः श्रीधीमेधाविभूषितः

हयवेगो मयूराक्षो वाराहश्रुतिरेव च ।
अपरः कामदेवोऽपि मानिनीमानमर्दनः

राजयक्ष्मादिरोगांश्च मेहान् जीर्णज्वरानपि ।
ग्रहणीं हन्त्यतीसारं गोतक्राद्बहुमूत्रताम्

सर्वरोगहरो ह्येष निजौषधानुपानतः ।
हरगौरीकामदेवरसो मृत्युञ्जयाभिधः

किमत्र बहुनोक्तेन जरामृत्युहरास्त्रयः ।
कज्जलीं सूतगन्धाभ्यां तुल्यमुन्मत्तबीजकम् ।
तत्तैलमर्दितं सेव्य द्विवल्लां ससितापयः

मेहौघं नाशयेद्वीर्यं स्तम्भयेद्द्रावयेत् स्त्रियम् ।
रसः कामप्रदो न्ःणां मानिनीमानमर्दनः

हेमबीजविषवङ्गसूतकं हंसपादकरं च जारणम् ।
शुद्धसूतस्त्र्यहं स्वेद्यो मन्दाग्नौ दध्नि महिषे ।
त्रुटिते त्रुटिते दद्याद्दधि तुर्येऽह्नि चोद्धरेत्

तस्मिन् स्वर्णं क्षिपेत्प्राज्ञश् चतुःषष्ठितमांभकम् ।
मर्दयेन्निम्बुनीरेण यावदैक्यं हि जायते

पुनः संस्वेद्य तं सूतं वटशुङ्गाहिवल्लिजैः ।
काकमाच्या च जीवन्त्या रसैः स्याद्यामयुग्मकात्

दिनं शीताम्बुकुम्भस्थं दिनैकं दध्नि महिषे ।
एवं सिद्धरसाद्वल्लं प्रत्यहं ब्रह्मचर्यधृक्

मासैकं सेवते भर्ता सितादुग्धौदनप्रियः ।
त्रिफलानिम्बकार्पासीरसैर्नारी क्रमात्पृथक्

दिनानि सप्तसंख्यानि पीत्वा ऋतुसमागमे ।
रसं वल्लं त्र्यहं चैकं कार्पास्यम्बुसितायुतम्

टङ्कणं स्फटिका सूतं पक्वाम्लिकरसान्वितम् ।
त्रिदिनं मधुना योनेर्लेपं शुद्धिकरं परम्

महिष्या दधिमध्यस्थं दिवा सूतं त्रिमाषकम् ।
स्त्रीसेवासमये रात्रौ भक्षयेद्दधिसंयुतम्

संभोगान्ते तथा स्थेयं यामार्धं संपुटेन च ।
सर्वलक्षणसम्पन्नं सूतं जनयते वरम्

तापादिके समुत्पन्ने देयं द्राक्षासितादिकम् ।
कार्यः शीतोपचारश्च युवत्या भिषजा सदा

आयुर्वृद्धिं बलं कान्तिं नष्टवीर्यविवर्धनम् ।
कुर्याद्रोगहरः पुत्रप्रदो रुद्रविनिर्मितः

रसं नागाञ्जनं चन्द्रम् एकैकद्व्यर्धभागकम् ।
सूक्ष्मचूर्णीकृतं नेत्रस्याञ्जनाद् दिव्यदृष्टिकृत्

सूतं गन्धं समं शुद्धं सप्तधा भावयेत् क्रमात् ।
स्नुह्यर्कदुग्धैः श्रीखण्डद्वयपथ्योभयारसैः

समं नेपालजं चूर्णं देयमेकत्र मर्दयेत् ।
उष्णाम्बुना वल्लयुग्मं देयमष्टगुणे गुडे

मलाः पूर्वं जलं पश्चात्ततश्चामः शनैः शनैः ।
उदराच्च विनान्त्राणि सर्वं निर्याति किल्बिषम्

जाते विरेके संशुद्धे पथ्यं दध्योदनं हितम् ।
जयेज्ज्वरादिकान् रोगान् रसः सारणसुन्दरः

राढार्कौ मधुकं चैकसार्धद्विपञ्चभागकम् ।
टङ्कैकोऽम्बुयुतो दत्तो रसोऽयं वामकः स्मृतः

रसं गन्धं समं व्योषं मर्द्यमुन्मत्तकैर् दिनम् ।
उन्मत्ताख्यो रसो नाम नस्यं स्यात्सन्निपातजित्

ताम्रपत्रं गन्धलिप्तं वह्नौ तप्तं तु ताडितम् ।
तच्चूर्णं तक्रसंयुक्तं वल्लार्धं वामयेद्भृशम्

स्फटिका तुत्थनेपालं मरिचं निम्बबीजकम् ।
पुत्रजीवकमज्जा च निम्बुकेनार्कभाजने

भावना सप्त दातव्या गुटी गुञ्जामिताञ्जनात् ।
सन्निपातमपस्मारं विषं सर्पस्य नाशयेत्

आकल्लकं विषं कृष्णं हेमद्रुफलभस्मकम् ।
उद्धूलनं स्वेदहरमेकद्वित्र्यष्टभागकैः