Rasasaṃketakalikā [= Rasasaṅketakalikā] · Chapter 2
RSK, 2
<ṣaḍloha>
hemarūpyārkavaṅgāhilohair lohāḥ ṣaḍīritāḥ /
<metals:: factitious>
akṛtrimā ime ghoṣāvartakādyāstu kṛtrimāḥ
<metals:: śuddha, mṛta:: medic. properties>
śuddhā mṛtā nirutthāśca sarvarogaharāḥ smṛtāḥ /
<metals:: impure:: medic. properties>
aśuddhān hīnapākāṃśca rogamṛtyupradāṃstyajet
<metals:: māraṇa:: with mercury>
lohaṃ sūtayutaṃ doṣāṃstyajet sūtaśca lohayuk /
ataḥ svarṇādilohāni vinā sūtaṃ na mārayet
<gold:: subtypes>
svarṇaṃ pañcavidhaṃ proktaṃ prākṛtaṃ sahajāgnije /
etat svarṇatrayaṃ devabhojyaṃ ṣoḍaśavarṇakam
khanijaṃ rasavādotthaṃ supattrīkṛtya śodhitam /
taccaturdaśavarṇāḍhyaṃ manujārhaṃ rujāpaham
<gold:: śodhana>
suvarṇaṃ saptaśo vāpyaṃ kāñcanārarase śuciḥ /
<gold:: māraṇa>
suvarṇe galite nāgaṃ prakṣipet ṣoḍaśāṃśakam
amlena mardayitvā tu kṛtvā tasya ca golakam /
gandhakaṃ golakasamaṃ vinikṣipyādharottaram
śarāvasaṃpuṭe kṛtvā saṃnirudhya pratāpayet /
triṃśadvanotpalairagnau saptadhā bhasmatāṃ vrajet
<gold:: mṛta:: medic. properties>
tiktaṃ kaṣāyaṃ jvarahṛtsvādupākaṃ balāvaham /
vayodhīḥkāntidaṃ vṛṣyaṃ śoṣālakṣmīviṣāpaham
<silver:: subtypes>
kailāse sahajaṃ rūpyaṃ khanijaṃ kṛtrimaṃ bhuvi /
vyutkrameṇa guṇaiḥ śreṣṭhaṃ nāgottīrṇaṃ rase hitam
<silver:: śodhana>
śvetāgastirase rūpyaṃ svarṇavacchuci māraṇam /
<silver:: māraṇa>
gandhakāmlakasaṃyogānnāgaṃ hitvā kṣipet trapu
vayaḥśukrabalotsāhakaraṃ sarvāmayāpaham /
<gold, silver:: parīkṣā:: mṛta>
etadbhasmāmlalipto'sistāmravarṇastadā mṛtiḥ
suvarṇamathavā rūpyaṃ yoge yatra na vidyate /
tatra kāntodbhavaṃ lohaṃ kṣepyaṃ taistatsamaṃ guṇaiḥ
<copper:: subtypes>
dvyarkau nepālamlecchau tu rase nepāla uttamaḥ /
<nepāla:: phys. properties>
ghanaghātasahaḥ snigdho raktapatro'malo mṛduḥ
<mleccha:: phys. properties>
mlecchastu kṣālitaḥ kṛṣṇo rūkṣaḥ stabdho ghanāsahaḥ /
miśrito nāgalohābhyāṃ na śreṣṭho rasakarmaṇi
<copper:: doṣas>
tāmraṃ tu viṣavajjñeyaṃ yatnataḥ sādhyate hi tat /
eko doṣo viṣe samyaktāmre tvaṣṭau prakīrtitāḥ
kuṣṭhaṃ reko vamirbhrāntistāpo vātaśca kāmalā /
dehasya nāśanaṃ doṣā ityaṣṭau kathitā budhaiḥ
<copper:: śodhana>
gavāṃ mūtraiḥ paceccāhastāmrapatraṃ dṛḍhāgninā /
vāriṇā kṣālayet paścādekaviṃśatidhā śuciḥ
<copper:: māraṇa>
pāradaṃ gandhakaṃ tāmraṃ samamamlena mardayet /
jāyate tripuṭād bhasma vālukāyantrato'thavā
<copper:: māraṇa>
gandhārkau dvyekabhāgau ca śarāvasaṃpuṭe puṭet /
svāṅgaśītaṃ ca saṃpeṣya khalve vastreṇa gālayet
sāmudraṃ tatsamaṃ kṛtvā punaḥ puṭanamācaret /
tadeva tatkṣaye deyaṃ sāmudraṃ ca punaḥ punaḥ
kāsīsasya jalenaiva vāraṃ vāraṃ tu bhāvayet /
catuḥṣaṣṭipuṭairitthaṃ nirutthaṃ yogavāhikam
tattāmraṃ sauraṇe kande puṭetpañcāmṛte'thavā /
aṣṭau doṣāṃśca pūrvoktān na karoti guṇāvaham
hanti gulmakṣayājīrṇakāsapāṇḍvāmayajvarān /
sthaulyodare kaphaṃ śūlamūrdhvādhaḥśodhanaṃ param
<tin:: subtypes>
khurakaṃ miśrakaṃ ceti dvividhaṃ vaṅgamucyate /
khurakaṃ tu guṇaiḥ śreṣṭhaṃ miśrakaṃ na rase hitam
<tin:: śodhana>
kanyābhṛṅgarase vaṅganāgau śodhyau trisaptadhā /
athavā brahmavṛkṣotthe kvāthe nirguṇḍije'thavā
<tin:: māraṇa>
mṛdbhājane drute vaṅge ciñcāśvatthatvaco rajaḥ /
kṣipettasya caturthāṃśaṃ lohadarvyā pracālayet
yāvadbhasmatvamāyāti tataḥ khalve satālakam /
brahmadrukvāthakalkābhyāṃ mardyaṃ gajapuṭe pacet
puṭe puṭe daśāṃśāṃśaṃ dattvaivaṃ daśadhā puṭet /
vaṅgabhasma nirutthaṃ tat pāṇḍumehagadāpaham
<tin:: māraṇa>
karīṣasaṃpuṭe vaṅgapatraṃ chāgaśakṛdyutam /
mriyate puṭamātreṇa tanmehān hanti viṃśatim
<lead:: māraṇa>
vaṅgavannāgabhasmāpi kṛtvādau tatsamāṃ śilām /
kṣiptvā tuṣodakairmardyaṃ dadyād gajapuṭaṃ tataḥ
ṣaṣṭyaṃśaṃ gandhakaṃ dattvā pācyaṃ ṣaṣṭipuṭāvadhi /
nāgabhasma nirutthaṃ tadvaṅgabhasmaguṇādhikam
<lead, tin:: mṛta:: medic. properties>
mṛtaṃ vaṅgaṃ ca nāgaṃ ca rasabhasma samaṃ guṇaiḥ /
parasparamalābhe ca yojayettat parasparam
<iron:: subtypes>
muṇḍaṃ tīkṣṇaṃ tathā kāntaṃ bhedāstasya trayodaśāḥ /
<muṇḍa:: subtypes>
mṛdu kuṇṭhaṃ ca kāṇḍāraṃ trividhaṃ muṇḍamucyate
<tīkṣṇaloha:: subtypes>
kharasāraṃ ca hotrāsaṃ tārāvartaṃ viḍaṃ tathā /
kāntaṃ lohaṃ gajākhyaṃ ca ṣaḍvidhaṃ tīkṣṇamucyate
<kānta:: parīkṣā>
pātre yasminprasarati jale tailabindurna lipto hiṅgurgandhaṃ visṛjati nijaṃ tiktatāṃ nimbakalkaḥ /
pāke dugdhaṃ bhavati śikharākāratāṃ naiti bhūmau kāntaṃ lohaṃ tadidamuditaṃ lakṣaṇairnaiva cānyat
<kānta:: subtypes>
kāntaṃ lohaṃ caturdhoktaṃ romakaṃ bhrāmakaṃ tathā /
cumbakaṃ drāvakaṃ ceti guṇāstasyottarottarāḥ
<iron:: śodhana>
muṇḍādisarvalohāni tāmravacchodhayet sudhīḥ /
<iron:: pāka>
lohapākastridhā prokto mṛdurmadhyaḥ kharastathā /
paṅkaśuṣkarasau pūrvau vālukāsadṛśaḥ kharaḥ
<iron:: māraṇa>
lohapatraṃ gandhaliptaṃ vahnau taptaṃ punaḥ punaḥ /
kṣipenmīnākṣikānīre yāvattatraiva śīryate
rasahiṅgulagandhena tulyaṃ tanmardayed dṛḍham /
nirguṇḍīvṛṣamatsyākṣīrasairgajapuṭānmṛtiḥ
<iron:: māraṇa:: vāritara>
lohacūrṇaṃ varākvāthe piṇḍaṃ kṛtvā punaḥ punaḥ /
ṣoḍaśāṅgulamāne hi nirvātagartake puṭet
catuḥṣaṣṭipuṭaireva jāyate padmarāgavat /
nirutthāmbutaraṃ yogavāhi syātsarvarogahṛt
<iron:: māraṇa:: vāritara>
jambūtvacārase tindumārkaṇḍapatraje'thavā /
trisaptadhātape śoṣyaṃ peṣyaṃ vāritaraṃ bhavet
<iron:: māraṇa>
ciñcāpatranibhaṃ lohapatraṃ dantīdrave kṣipet /
gharme dhṛtvā raso deyo mṛtaṃ yāvadbhavecca tat
<iron:: māraṇa:: vāritara>
matsyākṣīrasamadhyasthaṃ lohapatraṃ vinikṣipet /
triṃśaddināni gharme tu tato vāritaraṃ bhavet
<iron:: māraṇa:: niruttha, parīkṣā>
lohamadhvājyagaṃ tāraṃ dhmātaṃ cetpūrvamānakam /
tadā lohaṃ nirutthaṃ syādanyathā sādhayetpunaḥ
<iron:: amṛtīkaraṇa (?)>
varākvāthe 'vaśeṣo tu tattulyaṃ ghṛtamāyasam /
sitā lohamitā tāmre pakvaṃ cāmṛtavadbhavet
<loha:: mṛta:: medic. properties>
grahaṇīpāṇḍuśophārśojvaragulmapramehakān /
hanti plīhāmayaṃ lohaṃ balabuddhivivardhanam
kuṣmāṇḍaṃ tilatailaṃ ca māṣānnaṃ rājikā tathā /
madyamamlarasaṃ caiva tyajellohasya sevakaḥ
<maṇḍūra:: śodhana>
gomūtre triphalākvāthe taptaṃ śodhyaṃ trisaptadhā /
svarṇādi sarvalohānāṃ kiṭṭaṃ tattadguṇāvaham
kiṭṭāddaśaguṇaṃ muṇḍaṃ muṇḍāttīkṣṇaṃ śatādhikam /
tīkṣṇāllakṣaguṇaṃ kāntaṃ bhakṣaṇātkurute guṇam
<rasaka:: māraṇa>
lavaṇāntargataṃ bhāṇḍe sattvaṃ kharparasambhavam /
sukhaṃ ruddhvā vipakvaṃ tanmriyate gajavahninā
<rasaka:: mṛta:: medic. properties>
mṛtastu rasako rūkṣastridoṣaghno jvarāpahaḥ /
yogavāhyatisāraghnaḥ kledaghno viḍvibandhakṛt
<bronze, brass:: śodhana, māraṇa>
kāṃsyapittalayoḥ prokte tāmravacchuddhimāraṇe /
sitā gavyayutā deyā dhātubhakṣaṇavaikṛtau
<metals:: fast māraṇa>
athaikaḥ pāradādbhāgo gandhako dviguṇastataḥ /
tayoḥ samaṃ suvarṇādinirutthaṃ śīghramāraṇam
<dhātus:: niruttha:: parīkṣā>
samadhvājyaṭaṅkaṇairguñjāguḍābhyāṃ mṛtadhātavaḥ /
dhmātāḥ piṇḍakṛtā naiva jīvanti te nirutthakāḥ
<dhātu:: māraṇa:: niruttha>
sagandhaścotthito dhāturmardyaḥ kanyārase dinam /
pakvo gajapuṭo divyaṃ sarvo yāti nirutthatām
<abhra:: subtypes>
pītaṃ sitāsitaṃ raktamekaikaṃ khaṃ caturvidham /
pinākaṃ darduraṃ nāgaṃ vajraṃ cāgnau parīkṣayet
<abhra:: vajra>
na patrāṇi na śabdāṃśca kuryāttadvajrasaṃjñakam /
<abhra:: vajra:: sattvapātana>
trīṇi dhmātāni kiṭṭaṃ hi vajrī sattvaṃ vimuñcati
<abhra:: vajra:: sattva:: māraṇa>
tatsattvaṃ vidhivadgrāhyaṃ śodhyaṃ māryaṃ ca lohavat /
sattvābhāve tu niścandraṃ raseṣviṣṭaṃ taducyate
<abhra:: māraṇa:: production of niścandra~>
dhānyābhraṃ meghanādair jhaṣanayanajalair jambhalaiṣṭaṅkaṇena khalve saṃmardya gāḍhaṃ tadanu gajapuṭān dvādaśaivaṃ pradadyāt /
mīnākṣībhṛṅgatoyais triphalajalayutair mardayet saptarātraṃ gandhaṃ tulyaṃ ca dattvā pravaragajapuṭāt pañcatāṃ yāti cābhram
<abhra:: niścandra:: medic. properties>
mṛtaṃ niścandratāṃ yātamaruṇaṃ cāmṛtopamam /
sacandraṃ viṣavajjñeyaṃ mṛtyukṛdvyāghraromavat
<abhra:: amṛtīkaraṇa>
varāmbu goghṛtaṃ cābhraṃ kalāṣaḍdikkramāṃśakam /
mṛdvagninā pacellohe cāmṛtīkaraṇaṃ bhavet
<abhra:: mṛta:: medic. properties>
vayaḥstambhakārī jarāmṛtyuhārī balārogyadhārī mahākuṣṭhahārī /
mṛto meghakaḥ sarvarogeṣu yojyaḥ sadā sūtarājasya vīryeṇa tulyaḥ
kṣārāmlaṃ dvidalaṃ varjyaṃ karkoṭikāravellakam /
vṛntākaṃ ca karīraṃ ca tailaṃ cābhrakasevane
Original text: Rasasaṃketakalikā [= Rasasaṅketakalikā] · Edition: Jadavji Tricumji, Benares: Caukhamba Amarabharati Prakashan 1984. (Chaukhamba Ayurveda Granthamala, 10) · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0