રસસંકેતકલિકા · અધ્યાય 2

ર્સ્ક્, 2
<ષડ્લોહ>
હેમરૂપ્યાર્કવઙ્ગાહિલોહૈર્ લોહાઃ ષડીરિતાઃ ।
<મેતલ્સ્:: fઅચ્તિતિઓઉસ્>
અકૃત્રિમા ઇમે ઘોષાવર્તકાદ્યાસ્તુ કૃત્રિમાઃ

<મેતલ્સ્:: શુદ્ધ, મૃત:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્>
શુદ્ધા મૃતા નિરુત્થાશ્ચ સર્વરોગહરાઃ સ્મૃતાઃ ।
<મેતલ્સ્:: ઇમ્પુરે:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્>
અશુદ્ધાન્ હીનપાકાંશ્ચ રોગમૃત્યુપ્રદાંસ્ત્યજેત્

<મેતલ્સ્:: મારણ:: wઇથ્ મેર્ચુર્ય્>
લોહં સૂતયુતં દોષાંસ્ત્યજેત્ સૂતશ્ચ લોહયુક્ ।
અતઃ સ્વર્ણાદિલોહાનિ વિના સૂતં ન મારયેત્

<ગોલ્દ્:: સુબ્ત્ય્પેસ્>
સ્વર્ણં પઞ્ચવિધં પ્રોક્તં પ્રાકૃતં સહજાગ્નિજે ।
એતત્ સ્વર્ણત્રયં દેવભોજ્યં ષોડશવર્ણકમ્

ખનિજં રસવાદોત્થં સુપત્ત્રીકૃત્ય શોધિતમ્ ।
તચ્ચતુર્દશવર્ણાઢ્યં મનુજાર્હં રુજાપહમ્

<ગોલ્દ્:: શોધન>
સુવર્ણં સપ્તશો વાપ્યં કાઞ્ચનારરસે શુચિઃ ।
<ગોલ્દ્:: મારણ>
સુવર્ણે ગલિતે નાગં પ્રક્ષિપેત્ ષોડશાંશકમ્

અમ્લેન મર્દયિત્વા તુ કૃત્વા તસ્ય ચ ગોલકમ્ ।
ગન્ધકં ગોલકસમં વિનિક્ષિપ્યાધરોત્તરમ્

શરાવસંપુટે કૃત્વા સંનિરુધ્ય પ્રતાપયેત્ ।
ત્રિંશદ્વનોત્પલૈરગ્નૌ સપ્તધા ભસ્મતાં વ્રજેત્

<ગોલ્દ્:: મૃત:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્>
તિક્તં કષાયં જ્વરહૃત્સ્વાદુપાકં બલાવહમ્ ।
વયોધીઃકાન્તિદં વૃષ્યં શોષાલક્ષ્મીવિષાપહમ્

<સિલ્વેર્:: સુબ્ત્ય્પેસ્>
કૈલાસે સહજં રૂપ્યં ખનિજં કૃત્રિમં ભુવિ ।
વ્યુત્ક્રમેણ ગુણૈઃ શ્રેષ્ઠં નાગોત્તીર્ણં રસે હિતમ્

<સિલ્વેર્:: શોધન>
શ્વેતાગસ્તિરસે રૂપ્યં સ્વર્ણવચ્છુચિ મારણમ્ ।
<સિલ્વેર્:: મારણ>
ગન્ધકામ્લકસંયોગાન્નાગં હિત્વા ક્ષિપેત્ ત્રપુ

વયઃશુક્રબલોત્સાહકરં સર્વામયાપહમ્ ।
<ગોલ્દ્, સિલ્વેર્:: પરીક્ષા:: મૃત>
એતદ્ભસ્મામ્લલિપ્તોઽસિસ્તામ્રવર્ણસ્તદા મૃતિઃ

સુવર્ણમથવા રૂપ્યં યોગે યત્ર ન વિદ્યતે ।
તત્ર કાન્તોદ્ભવં લોહં ક્ષેપ્યં તૈસ્તત્સમં ગુણૈઃ

<ચોપ્પેર્:: સુબ્ત્ય્પેસ્>
દ્વ્યર્કૌ નેપાલમ્લેચ્છૌ તુ રસે નેપાલ ઉત્તમઃ ।
<નેપાલ:: ફ્ય્સ્. પ્રોપેર્તિએસ્>
ઘનઘાતસહઃ સ્નિગ્ધો રક્તપત્રોઽમલો મૃદુઃ

<મ્લેચ્છ:: ફ્ય્સ્. પ્રોપેર્તિએસ્>
મ્લેચ્છસ્તુ ક્ષાલિતઃ કૃષ્ણો રૂક્ષઃ સ્તબ્ધો ઘનાસહઃ ।
મિશ્રિતો નાગલોહાભ્યાં ન શ્રેષ્ઠો રસકર્મણિ

<ચોપ્પેર્:: દોષસ્>
તામ્રં તુ વિષવજ્જ્ઞેયં યત્નતઃ સાધ્યતે હિ તત્ ।
એકો દોષો વિષે સમ્યક્તામ્રે ત્વષ્ટૌ પ્રકીર્તિતાઃ

કુષ્ઠં રેકો વમિર્ભ્રાન્તિસ્તાપો વાતશ્ચ કામલા ।
દેહસ્ય નાશનં દોષા ઇત્યષ્ટૌ કથિતા બુધૈઃ

<ચોપ્પેર્:: શોધન>
ગવાં મૂત્રૈઃ પચેચ્ચાહસ્તામ્રપત્રં દૃઢાગ્નિના ।
વારિણા ક્ષાલયેત્ પશ્ચાદેકવિંશતિધા શુચિઃ

<ચોપ્પેર્:: મારણ>
પારદં ગન્ધકં તામ્રં સમમમ્લેન મર્દયેત્ ।
જાયતે ત્રિપુટાદ્ ભસ્મ વાલુકાયન્ત્રતોઽથવા

<ચોપ્પેર્:: મારણ>
ગન્ધાર્કૌ દ્વ્યેકભાગૌ ચ શરાવસંપુટે પુટેત્ ।
સ્વાઙ્ગશીતં ચ સંપેષ્ય ખલ્વે વસ્ત્રેણ ગાલયેત્

સામુદ્રં તત્સમં કૃત્વા પુનઃ પુટનમાચરેત્ ।
તદેવ તત્ક્ષયે દેયં સામુદ્રં ચ પુનઃ પુનઃ

કાસીસસ્ય જલેનૈવ વારં વારં તુ ભાવયેત્ ।
ચતુઃષષ્ટિપુટૈરિત્થં નિરુત્થં યોગવાહિકમ્

તત્તામ્રં સૌરણે કન્દે પુટેત્પઞ્ચામૃતેઽથવા ।
અષ્ટૌ દોષાંશ્ચ પૂર્વોક્તાન્ ન કરોતિ ગુણાવહમ્

હન્તિ ગુલ્મક્ષયાજીર્ણકાસપાણ્ડ્વામયજ્વરાન્ ।
સ્થૌલ્યોદરે કફં શૂલમૂર્ધ્વાધઃશોધનં પરમ્

<તિન્:: સુબ્ત્ય્પેસ્>
ખુરકં મિશ્રકં ચેતિ દ્વિવિધં વઙ્ગમુચ્યતે ।
ખુરકં તુ ગુણૈઃ શ્રેષ્ઠં મિશ્રકં ન રસે હિતમ્

<તિન્:: શોધન>
કન્યાભૃઙ્ગરસે વઙ્ગનાગૌ શોધ્યૌ ત્રિસપ્તધા ।
અથવા બ્રહ્મવૃક્ષોત્થે ક્વાથે નિર્ગુણ્ડિજેઽથવા

<તિન્:: મારણ>
મૃદ્ભાજને દ્રુતે વઙ્ગે ચિઞ્ચાશ્વત્થત્વચો રજઃ ।
ક્ષિપેત્તસ્ય ચતુર્થાંશં લોહદર્વ્યા પ્રચાલયેત્

યાવદ્ભસ્મત્વમાયાતિ તતઃ ખલ્વે સતાલકમ્ ।
બ્રહ્મદ્રુક્વાથકલ્કાભ્યાં મર્દ્યં ગજપુટે પચેત્

પુટે પુટે દશાંશાંશં દત્ત્વૈવં દશધા પુટેત્ ।
વઙ્ગભસ્મ નિરુત્થં તત્ પાણ્ડુમેહગદાપહમ્

<તિન્:: મારણ>
કરીષસંપુટે વઙ્ગપત્રં છાગશકૃદ્યુતમ્ ।
મ્રિયતે પુટમાત્રેણ તન્મેહાન્ હન્તિ વિંશતિમ્

<લેઅદ્:: મારણ>
વઙ્ગવન્નાગભસ્માપિ કૃત્વાદૌ તત્સમાં શિલામ્ ।
ક્ષિપ્ત્વા તુષોદકૈર્મર્દ્યં દદ્યાદ્ ગજપુટં તતઃ

ષષ્ટ્યંશં ગન્ધકં દત્ત્વા પાચ્યં ષષ્ટિપુટાવધિ ।
નાગભસ્મ નિરુત્થં તદ્વઙ્ગભસ્મગુણાધિકમ્

<લેઅદ્, તિન્:: મૃત:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્>
મૃતં વઙ્ગં ચ નાગં ચ રસભસ્મ સમં ગુણૈઃ ।
પરસ્પરમલાભે ચ યોજયેત્તત્ પરસ્પરમ્

<ઇરોન્:: સુબ્ત્ય્પેસ્>
મુણ્ડં તીક્ષ્ણં તથા કાન્તં ભેદાસ્તસ્ય ત્રયોદશાઃ ।
<મુણ્ડ:: સુબ્ત્ય્પેસ્>
મૃદુ કુણ્ઠં ચ કાણ્ડારં ત્રિવિધં મુણ્ડમુચ્યતે

<તીક્ષ્ણલોહ:: સુબ્ત્ય્પેસ્>
ખરસારં ચ હોત્રાસં તારાવર્તં વિડં તથા ।
કાન્તં લોહં ગજાખ્યં ચ ષડ્વિધં તીક્ષ્ણમુચ્યતે

<કાન્ત:: પરીક્ષા>
પાત્રે યસ્મિન્પ્રસરતિ જલે તૈલબિન્દુર્ન લિપ્તો હિઙ્ગુર્ગન્ધં વિસૃજતિ નિજં તિક્તતાં નિમ્બકલ્કઃ ।
પાકે દુગ્ધં ભવતિ શિખરાકારતાં નૈતિ ભૂમૌ કાન્તં લોહં તદિદમુદિતં લક્ષણૈર્નૈવ ચાન્યત્

<કાન્ત:: સુબ્ત્ય્પેસ્>
કાન્તં લોહં ચતુર્ધોક્તં રોમકં ભ્રામકં તથા ।
ચુમ્બકં દ્રાવકં ચેતિ ગુણાસ્તસ્યોત્તરોત્તરાઃ

<ઇરોન્:: શોધન>
મુણ્ડાદિસર્વલોહાનિ તામ્રવચ્છોધયેત્ સુધીઃ ।
<ઇરોન્:: પાક>
લોહપાકસ્ત્રિધા પ્રોક્તો મૃદુર્મધ્યઃ ખરસ્તથા ।
પઙ્કશુષ્કરસૌ પૂર્વૌ વાલુકાસદૃશઃ ખરઃ

<ઇરોન્:: મારણ>
લોહપત્રં ગન્ધલિપ્તં વહ્નૌ તપ્તં પુનઃ પુનઃ ।
ક્ષિપેન્મીનાક્ષિકાનીરે યાવત્તત્રૈવ શીર્યતે

રસહિઙ્ગુલગન્ધેન તુલ્યં તન્મર્દયેદ્ દૃઢમ્ ।
નિર્ગુણ્ડીવૃષમત્સ્યાક્ષીરસૈર્ગજપુટાન્મૃતિઃ

<ઇરોન્:: મારણ:: વારિતર>
લોહચૂર્ણં વરાક્વાથે પિણ્ડં કૃત્વા પુનઃ પુનઃ ।
ષોડશાઙ્ગુલમાને હિ નિર્વાતગર્તકે પુટેત્

ચતુઃષષ્ટિપુટૈરેવ જાયતે પદ્મરાગવત્ ।
નિરુત્થામ્બુતરં યોગવાહિ સ્યાત્સર્વરોગહૃત્

<ઇરોન્:: મારણ:: વારિતર>
જમ્બૂત્વચારસે તિન્દુમાર્કણ્ડપત્રજેઽથવા ।
ત્રિસપ્તધાતપે શોષ્યં પેષ્યં વારિતરં ભવેત્

<ઇરોન્:: મારણ>
ચિઞ્ચાપત્રનિભં લોહપત્રં દન્તીદ્રવે ક્ષિપેત્ ।
ઘર્મે ધૃત્વા રસો દેયો મૃતં યાવદ્ભવેચ્ચ તત્

<ઇરોન્:: મારણ:: વારિતર>
મત્સ્યાક્ષીરસમધ્યસ્થં લોહપત્રં વિનિક્ષિપેત્ ।
ત્રિંશદ્દિનાનિ ઘર્મે તુ તતો વારિતરં ભવેત્

<ઇરોન્:: મારણ:: નિરુત્થ, પરીક્ષા>
લોહમધ્વાજ્યગં તારં ધ્માતં ચેત્પૂર્વમાનકમ્ ।
તદા લોહં નિરુત્થં સ્યાદન્યથા સાધયેત્પુનઃ

<ઇરોન્:: અમૃતીકરણ (?)>
વરાક્વાથે ઽવશેષો તુ તત્તુલ્યં ઘૃતમાયસમ્ ।
સિતા લોહમિતા તામ્રે પક્વં ચામૃતવદ્ભવેત્

<લોહ:: મૃત:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્>
ગ્રહણીપાણ્ડુશોફાર્શોજ્વરગુલ્મપ્રમેહકાન્ ।
હન્તિ પ્લીહામયં લોહં બલબુદ્ધિવિવર્ધનમ્

કુષ્માણ્ડં તિલતૈલં ચ માષાન્નં રાજિકા તથા ।
મદ્યમમ્લરસં ચૈવ ત્યજેલ્લોહસ્ય સેવકઃ

<મણ્ડૂર:: શોધન>
ગોમૂત્રે ત્રિફલાક્વાથે તપ્તં શોધ્યં ત્રિસપ્તધા ।
સ્વર્ણાદિ સર્વલોહાનાં કિટ્ટં તત્તદ્ગુણાવહમ્

કિટ્ટાદ્દશગુણં મુણ્ડં મુણ્ડાત્તીક્ષ્ણં શતાધિકમ્ ।
તીક્ષ્ણાલ્લક્ષગુણં કાન્તં ભક્ષણાત્કુરુતે ગુણમ્

<રસક:: મારણ>
લવણાન્તર્ગતં ભાણ્ડે સત્ત્વં ખર્પરસમ્ભવમ્ ।
સુખં રુદ્ધ્વા વિપક્વં તન્મ્રિયતે ગજવહ્નિના

<રસક:: મૃત:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્>
મૃતસ્તુ રસકો રૂક્ષસ્ત્રિદોષઘ્નો જ્વરાપહઃ ।
યોગવાહ્યતિસારઘ્નઃ ક્લેદઘ્નો વિડ્વિબન્ધકૃત્

<બ્રોન્zએ, બ્રસ્સ્:: શોધન, મારણ>
કાંસ્યપિત્તલયોઃ પ્રોક્તે તામ્રવચ્છુદ્ધિમારણે ।
સિતા ગવ્યયુતા દેયા ધાતુભક્ષણવૈકૃતૌ

<મેતલ્સ્:: fઅસ્ત્ મારણ>
અથૈકઃ પારદાદ્ભાગો ગન્ધકો દ્વિગુણસ્તતઃ ।
તયોઃ સમં સુવર્ણાદિનિરુત્થં શીઘ્રમારણમ્

<ધાતુસ્:: નિરુત્થ:: પરીક્ષા>
સમધ્વાજ્યટઙ્કણૈર્ગુઞ્જાગુડાભ્યાં મૃતધાતવઃ ।
ધ્માતાઃ પિણ્ડકૃતા નૈવ જીવન્તિ તે નિરુત્થકાઃ

<ધાતુ:: મારણ:: નિરુત્થ>
સગન્ધશ્ચોત્થિતો ધાતુર્મર્દ્યઃ કન્યારસે દિનમ્ ।
પક્વો ગજપુટો દિવ્યં સર્વો યાતિ નિરુત્થતામ્

<અભ્ર:: સુબ્ત્ય્પેસ્>
પીતં સિતાસિતં રક્તમેકૈકં ખં ચતુર્વિધમ્ ।
પિનાકં દર્દુરં નાગં વજ્રં ચાગ્નૌ પરીક્ષયેત્

<અભ્ર:: વજ્ર>
ન પત્રાણિ ન શબ્દાંશ્ચ કુર્યાત્તદ્વજ્રસંજ્ઞકમ્ ।
<અભ્ર:: વજ્ર:: સત્ત્વપાતન>
ત્રીણિ ધ્માતાનિ કિટ્ટં હિ વજ્રી સત્ત્વં વિમુઞ્ચતિ

<અભ્ર:: વજ્ર:: સત્ત્વ:: મારણ>
તત્સત્ત્વં વિધિવદ્ગ્રાહ્યં શોધ્યં માર્યં ચ લોહવત્ ।
સત્ત્વાભાવે તુ નિશ્ચન્દ્રં રસેષ્વિષ્ટં તદુચ્યતે

<અભ્ર:: મારણ:: પ્રોદુચ્તિઓન્ ઓf નિશ્ચન્દ્ર~>
ધાન્યાભ્રં મેઘનાદૈર્ ઝષનયનજલૈર્ જમ્ભલૈષ્ટઙ્કણેન ખલ્વે સંમર્દ્ય ગાઢં તદનુ ગજપુટાન્ દ્વાદશૈવં પ્રદદ્યાત્ ।
મીનાક્ષીભૃઙ્ગતોયૈસ્ ત્રિફલજલયુતૈર્ મર્દયેત્ સપ્તરાત્રં ગન્ધં તુલ્યં ચ દત્ત્વા પ્રવરગજપુટાત્ પઞ્ચતાં યાતિ ચાભ્રમ્

<અભ્ર:: નિશ્ચન્દ્ર:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્>
મૃતં નિશ્ચન્દ્રતાં યાતમરુણં ચામૃતોપમમ્ ।
સચન્દ્રં વિષવજ્જ્ઞેયં મૃત્યુકૃદ્વ્યાઘ્રરોમવત્

<અભ્ર:: અમૃતીકરણ>
વરામ્બુ ગોઘૃતં ચાભ્રં કલાષડ્દિક્ક્રમાંશકમ્ ।
મૃદ્વગ્નિના પચેલ્લોહે ચામૃતીકરણં ભવેત્

<અભ્ર:: મૃત:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્>
વયઃસ્તમ્ભકારી જરામૃત્યુહારી બલારોગ્યધારી મહાકુષ્ઠહારી ।
મૃતો મેઘકઃ સર્વરોગેષુ યોજ્યઃ સદા સૂતરાજસ્ય વીર્યેણ તુલ્યઃ

ક્ષારામ્લં દ્વિદલં વર્જ્યં કર્કોટિકારવેલ્લકમ્ ।
વૃન્તાકં ચ કરીરં ચ તૈલં ચાભ્રકસેવને