Language

ENहिગુ
Scripture Library

Rasasaṃketakalikā [= Rasasaṅketakalikā] · Chapter 1

1.1

Cāmuṇḍa (Kāyastha [= Kāyasthacāmuṇḍa], or Caṇḍa; around 1490 CE):
Rasasaṃketakalikā [= Rasasaṅketakalikā]
RSK, 1
śivaṃ natvā raseśaṃ cāmuṇḍaḥ kāyasthavaṃśabhūḥ /
karoti rasasaṃketakalikām iṣṭasiddhidām

1.2

<mercury:: myth. origin>
skandāttārakahiṃsārthaṃ kailāse vidhṛtaṃ suraiḥ /
rate śambhoścyutaṃ reto gṛhītamagninā mukhe

1.3

kṣiptaṃ tena caturdikṣu kṣārābdhau tatpṛthak pṛthak /
saumyādidiktrayasthaṃ yad gaurīśāpānna kāryakṛt

1.4

paścimāyāṃ vimuktaṃ tat sūto'bhūt sarvakāryakṛt /
<mercury:: subtypes:: colour, caste>
śvetāruṇaharidrābhakṛṣṇā viprādipāradāḥ

1.5

dehe lohe gade piṣṭyāṃ yojyā vā svasvajātiṣu /
<rasadoṣāḥ>
teṣu naisargikā doṣāḥ pañca saptātha kañcukāḥ

1.6

malādyāḥ pañca doṣāḥ syur bhūjādyāḥ sapta kañcukāḥ /
kuṣṭhādīn hi prakurvanti rasasthā dvādaśaiva te

1.7

<18 saṃskāras>
tenāṣṭādaśasaṃskārā uktā jñair doṣamuktaye /
kartuṃ te duṣkarā yasmāt procyante sukarā rase

1.8

<mercury:: correct weight>
palādārabhya pañcāśatpalaṃ yāvacca pāradaḥ /
tata ūno'dhiko vāpi na saṃskāryo raso budhaiḥ

1.9

<saṃskāra:: mardana>
vastre caturguṇe pūtaḥ sūtaḥ sthāpyaḥ śubhe'hani /
lohārkāśmajakhalve tu tapte caiva vimardayet

1.10

niśeṣṭakāsurīdhūmavyoṣāmlalavaṇaiḥ pṛthak /
kālāṃśairmarditaḥ sūto bhavecchuddho dinaikataḥ

1.11

<saṃskāra:: svedana>
tataḥ kṣārāmlamūtrādyaiḥ svedyo vastrāvṛto dinam /
<saṃskāra:: mūrchana>
mūrchayet saptadhā paścāt kanyāgnyarkavarāmbubhiḥ

1.12

<saṃskāra:: pātana>
tridhordhvapātanāt pātyaḥ pādāṃśārkayutaḥ śuciḥ /
<mercury:: hiṅgulākṛṣṭa:: nat. pureness>
hiṅgulād uddhṛtaḥ sūto bhavedvā doṣavarjitaḥ

1.13

<importance of jāraṇa>
guruśāstraṃ parityajya vinā jāritagandhakāt /
rasaṃ nirmāti durmedhāḥ śapettaṃ ca raseśvaraḥ

1.14

<saṃskāra:: jāraṇa>
sūtaṃ gandhaṃ rasaikāṃśaṃ stokaṃ stokaṃ tu khalvagam /
kuṭṭanāt kuṭṭanāt piṣṭaṃ bhavedvā tāmrapātragam

1.15

tattulyaṃ gandhakaṃ dattvā ruddhvā taṃ lohasampuṭe /
puṭed bhūdharayantre ca yāvajjīryati gandhakam

1.16

evaṃ punaḥ punardeyaṃ ṣaḍguṇaṃ gandhacūrṇakam /
ṣaḍguṇe gandhake jīrṇe raso nikhilarogahā

1.17

<bandha:: subtypes>
pāṭaḥ khoṭo jalaukā ca bhasmākhyaśca caturthakaḥ /
bandhaścaturvidhaḥ sūte vijñeyo bhiṣaguttamaiḥ

1.18

pāṭaḥ parpaṭikābandhaḥ piṣṭibandhastu khoṭakaḥ /
jalaukā pakvabandhaḥ syādbhasma bhasmanibho bhavet

1.19

<mercury:: bhasman:: subtypes>
sūtabhasma dvidhā jñeyamūrdhvagaṃ talabhasma ca /
<ūrdhvabhasman:: production>
ūrdhvabhasmakaraṃ yantraṃ sthālikāsampuṭaṃ śṛṇu

1.20

kāryaṃ sthālīdvayaṃ madhye sarvataḥ ṣoḍaśāṅgulam /
lavaṇeneṣad ārdreṇāpūrya sthālīm adhogatām

1.21

saṃdhiṃ vastramṛdā limpet saṃpuṭīkṛtya cānyayā /
tridvāracullyāṃ saṃsthāpya caturyāmaṃ dṛḍhāgninā

1.22

pacettatsvāṅgaśītaṃ vai hyuddhṛtya lavaṇaṃ tyajet /
lāvaṇīmūrdhvagāṃ kṛtvā kṣepyo'nyasyāṃ raseśvaraḥ

1.23

pūrvavat saṃpuṭīkṛtya paścāttu cullake nyaset /
dṛḍhaṃ kṛtvālavālaṃ tu jalaṃ tatra vinikṣipet

1.24

uṣṇaṃ punaḥ punastyaktvā kṣipecchītaṃ muhurmuhuḥ /
tridvāre kāṣṭhamekaikaṃ dīrghaṃ hastamitaṃ kṣipet

1.25

hastavatpiṇḍamānaṃ tu hyādau prajvālayetsudhīḥ /
dve dve kāṣṭhe ca tasyordhvaṃ tadūrdhvaṃ tritayaṃ kṣipet

1.26

yāvadyāmadvayaṃ paścādaṅgārāṃśca jalaṃ tyajet /
ūrdhvasthālyāṃ tu yallagnaṃ tadūrdhvaṃ bhasma siddhidam

1.27

<mercury:: talabhasman:: production>
gandhakaṃ dhūmasāraṃ ca śuddhasūtaṃ samaṃ trayam /
yāmaikaṃ mardayet khalve kācakūpyāṃ vinikṣipet

1.28

ruddhvā dvādaśayāmaṃ tadvālukāyantragaṃ pacet /
sphoṭayetsvāṅgaśītaṃ ca tadūrdhvaṃ gandhakaṃ tyajet

1.29

<talabhasman:: medic. properties>
talabhasma bhavedyogavāhi syāt sarvarogahṛt /
auṣadhāntarasaṃyogād vakṣye varṇaviparyayam

1.30

raktaṃ pītaṃ tathā kṛṣṇaṃ nīlaṃ ca pāṇḍurāruṇam /
<raktabhasman>
nirguṇḍīrasasaṃyuktaṃ capalena samanvitam

1.31

raktavarṇaṃ bhavedbhasma dāḍimīkusumopamam /
<pītabhasman>
bhūdhātrīhastiśuṇḍībhyāṃ rasaṃ gandhaṃ ca mardayet

1.32

kācakūpyāṃ caturyāmaṃ pakvaḥ pīto bhavedrasaḥ /
<kṛṣṇabhasman>
sūtaṃ gandhakasaṃyuktaṃ kumārīrasamarditam

1.33

kṛṣṇavarṇaṃ bhavedbhasma devānāmapi durlabham /
<śyāma-/nīlabhasman>
vārāhīkandasaṃyuktaṃ rasakena samanvitam

1.34

śyāmavarṇaṃ bhavedbhasma valīpalitanāśanam /
<pāṇḍurāruṇabhasman>
lavaṇāntarviliptāyāṃ kūpyāṃ syāt pāṇḍurāruṇam

1.35

<mercury:: māraṇa>
lavaṇādviṃśatirbhāgāḥ sūtaścāthaikabhāgikaḥ /
kāñjike mardayitvāgnau puṭanād bhasmatāṃ vrajet

1.36

uddhṛtyānyaṃ rasaṃ kṣiptvā yathecchaṃ mārayedrasam /
evaṃ tāmrāhivaṅgābhraṃ māritaṃ syādguṇapradam

1.37

tadambupūrite pātre sthāpyaṃ yāmāṣṭakaṃ śanaiḥ /
tyaktvā toyaṃ raso grāhyaḥ pātrastho bhasmasūtakaḥ

1.38

<mercury:: māraṇa>
mūṣādvayamapāmārgabījacūrṇaiḥ prakalpayet /
pāradaṃ tatpuṭe kṛtvā malayūrasamarditam

1.39

droṇapuṣpyāḥ prasūnāni viḍaṅgamarimedakaḥ /
cūrṇam eṣām adhaścordhvaṃ dattvā mudrāṃ prakalpayet

1.40

vidhāya golakaṃ samyaṅmṛnmūṣāsampuṭe kṣipet /
śoṣayenmudritaṃ kṛtvā paced gajapuṭe tataḥ

1.41

pārado bhasmatām itthaṃ puṭenaikena gacchati /
svāṅgaśītaṃ samuddhṛtya sarvakarmasu yojayet

1.42

prottānakharpare cullyāṃ sphaṭikālepite kṣipet /
punarnavārase pakvo mardanānmriyate rasaḥ

1.43

<mercury:: mṛta:: parīkṣā>
atejā aguruḥ śubhro lohahā cācalo rasaḥ /
yadā nāvartate vahnau nordhvaṃ gacchettadā mṛtaḥ

1.44

<mercury:: mṛta:: medic. properties>
pāradaḥ sarvarogaghno yogavāhī saro guruḥ /
pāṇḍutākṛmikuṣṭhaghno vṛṣyo balyo rasāyanaḥ

1.45

sūto dhāturasāḥ sarve jīrṇā jīrṇā guṇādhikāḥ /
<mercury:: mṛta:: storage>
dante śṛṅge maṇau veṇau rakṣayetsādhitaṃ rasam

1.46

<weight of drugs>
pittāni ṣoḍaśāṃśena viṣāṇāmapi raktikā /
guṭīraseṣvanukto 'pi jñeyo vidhirayaṃ svayam

1.47

<mercury:: sevana>
sarvarogavināśārthaṃ dehadārḍhyasya hetave /
śuddhakāyaśca pathyāśī seveta pūjyapūjanāt

1.48

vallamekaṃ nare'śve tu gadyāṇaṃ ca gaje dvayam /
dattaḥ sūto haredrogān dhātuyugvā nijauṣadhaiḥ

1.49

rasasya vikṛtau satyāṃ mūrchā hikkā jvaro'ratiḥ /
kāsaḥ śvāso bhramo moho dāhaḥ kampaśca jāyate

1.50

tacchāntyai bījapūrasya rasaṃ śuṇṭhīṃ ca saindhavam /
pibedvā gojale siddhaṃ mūlaṃ karkoṭajaṃ śubham

1.51

yatrāgāre rasādhīśaḥ pūjyate bahubhaktitaḥ /
tadapatyadhanaiḥ pūrṇam ādhivyādhivivarjitam

Original text: Rasasaṃketakalikā [= Rasasaṅketakalikā] · Edition: Jadavji Tricumji, Benares: Caukhamba Amarabharati Prakashan 1984. (Chaukhamba Ayurveda Granthamala, 10) · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc