Language

ENहिગુ
Scripture Library

Rasārṇavasudhākara · Chapter 2

2.1

314
iti śrīmad-āndhra-maṇḍalādhīśvara-pratigaṇḍa-bhairava-śrīmad-anapota-narendra-nandana-bhuja-bala-bhīma-śrī-siṃha-bhūpāla-viracite rasārṇava-sudhākara-nāmni nāṭyālaṅkāra-śāstre rañjakollāso nāma
prathamo vilāsaḥ
||1||
(2)
dvitīyo vilāsaḥ
rasikollāsaḥ
kalyāṇa-dāyi bhavatāṃ bhaved bhavya-guṇākaram |
kamalākucakāleya-vyañjitoraḥ-sthalaṃ mahaḥ

2.2

1
cid-acit-kṣema-kāriṇyai namaḥ śrī-parṇajādibhiḥ |
vandyāyai vārdhi-nandinyai karāgrastha-payoruhe

2.3

2
atha vyabhicāri-bhāvāḥ-
vy-abhī ity upasargau dvau viśeṣābhimukhatvayoḥ |
viśeṣeṇābhimukhyena caranti sthāyinaṃ prati

2.4

3
vāg-aṅga-sattva-sūcyā jñeyās te vyabhicāriṇaḥ |
taṃ cārayanti bhāvasya gatiṃ sañcāriṇo' pi

2.5

4
unmajjanto nimajjantaḥ sthāyiny amṛta-vāridhau |
ūrmivad vardhayanty enaṃ yānti tad-rūpatāṃ ca te

2.6

5
nirvedo' tha viṣādo dainyaṃ glāni-śramau ca mada-garvau |
śaṅkā-trāsāvegā unmādāpasmṛtī tathā vyādhiḥ

2.7

6
moho mṛtir ālasyaṃ jāḍyaṃ vrīḍāvahitthā ca |
smṛtir atha vitarka-cintā-mati-dhṛtayo harṣa utsukatvaṃ ca

2.8

7
augryam arṣāsūyāś cāpalyaṃ caiva nidrā ca |
suptir bodha itīme bhāvā vyabhicāriṇaḥ samākhyātāḥ

2.9

8
tatra (1) nirvedaḥ-
tattva-jñānāc ca daurgatyāv āpado viprayogataḥ |
īrṣyāder api saṃjātaṃ nirvedaḥ svāvamānanam

2.10

[*9] 9
[*9] Another reading in some manuscripts: anubhāvas tu naiṣphalya-matir nirveda ucyate | atra cintāśru-niḥśvasa-vaivarṇyocchvāsa-dīnatā ||
tattva-jñānād, yathā-
prāptāḥ śriyaḥ sakala-kāma-dughās tataḥ kiṃ
nyastaṃ padaṃ śirasi vidviṣatāṃ tataḥ kim |
saṃmānitāḥ praṇayino vibhavais tataḥ kiṃ
kalpaṃ sthitaṃ tanu-bhṛtāṃ tanubhis tataḥ kim

2.11

(vairāgya-śataka 67)
kiṃ vidyāsu viśāradair api sutaiḥ prāptādhika-praśrayaiḥ
kiṃ dārair abhirūpa-rūpa-caritair ātmānukūlair api |
kiṃ kāryaṃ cira-jīvitena vigata-vyādhi-pracāreṇa vā
dāridryopahataṃ yad etad akhilaṃ duḥkhāya me kevalam

2.12

āpado, yathā-
surata-śrama-sambhṛto mukhe
dhriyate sveda-lavodgamo' pi te |
atha cāstamitā tvam ātmanā
dhig imāṃ deha-bhṛtām asāratām

2.13

(raghu. 8.57)
viprayogād, yathā-
yaysāṃ te divasāstayā saha mayā nītā yathā sve gṛhe
yat-sambandhi-kathābhir eva satataṃ dīrghābhir asthīyate |
ekaḥ samprati nāśita-priyatamas tām eva rāmaḥ kathaṃ
pāpaḥ pañcavaṭīṃ vilokayatu vā gacchatv asambhāvya vā

2.14

(u.rā.ca. 2.29)
atra sītā-viprayuktasya rāmasya vāg-ārambha-sūcitenātmāvamānanena nirvedaḥ pratīyate |
īrṣyayā, yathā-
kuryuḥ śastra-kathām amī yadi manor vaṃśe manuṣyāṅkurāḥ
syāc ced brahma-gaṇo' yam ākṛti-gaṇas tatreṣyate ced bhavān |
samrājāṃ samidhāṃ ca sādhakatamaṃ dhatte chidākāraṇaṃ
dhiṅ maurvī-kuśa-karṣaṇolbaṇa-kiṇa-granthir mamāyaṃ karaḥ

2.15

(anargha. 4.44)
atra rāmacandra-śatānanda-viṣayerṣyā-janitena dhig iti vāg-ārambha-sūcitena svātmāvamānanena jāmadagnyasya nirvedaḥ |
atha (2) viṣādaḥ-
prārabdha-kāryānirvāhād iṣṭānavāpter vipattitaḥ |
aparādha-parijñānād anutāpas tu yo bhavet

2.16

10
viṣādaḥ sa tridhā jyeṣṭha-madhyamādhama-saṃśrayāt |
sahāyānveṣaṇopāya-cintādyā uttame matāḥ

2.17

11
anutsāhaś ca vaicittyam ity ādyā madhyame matāḥ |
adhamasyānubhāvāḥ syur vaicitryam avalokanam | 12
rodana-śvāsita-dhyāna-mukha-śoṣādayo' pi ca

2.18

prārabdha-kāryānirvāhād, yathā-
vāraṃ vāraṃ tirayati dṛśāv udgato bāṣpa-pūras
tat-saṅkalpopahita-jaḍima stambham abhyeti gātram |
sadyaḥ svidyann nayam aviratotkampa-lolāṅgulīkaḥ
pāṇir lekhāvidhiṣu nitarāṃ vartate kiṃ karomi

2.19

(mālatīmādhava 1.38)
atra prastuta-citra-nirmāṇānirvāhān mādhavasya kiṃ karomīti vāg-ārambha-sūcitayā tad-darśanopāya-cintayā viṣādo vyajyate |
tatra iṣṭānavāpter, yathā-
sañcāriṇī dīpa-śikheva rātrau
yaṃ yaṃ vyatīyāya patiṃvarā sā |
narendram ārgāṭṭa iva prapede
vivarṇa-bhāvaṃ sa sa bhūmi-pālaḥ

2.20

(ra.vaṃ. 6.67)
atrendumatīm ākāṅkṣatāṃ bhūmipatīnāṃ tad-anavāptyā mukha-vaivarṇyena viṣādo vyajyate |
vipattitaḥ, yathā-
hā hā dhik para-gṛha-vāsa-dūṣaṇaṃ yad
vaidehyāḥ praśamitam adbhutair upāyaiḥ |
etat tat punar api daiva-durvipākād
ālarkaṃ viṣam iva sarvataḥ prasṛptam

2.21

(u.rā.ca. 1.40)
atra sītāpavāda-rūpāyā vipatter hā hā dhig iti vāg-ārambheṇa rāmasya viṣādo gamyate |
yathā vā-
sā durnimittopagatād viṣādāt
sadyaḥ parimlāna-mukhāravindā |
rājñaḥ śivaṃ sāvarajasya bhūyād
ity āśaśaṃśe karaṇair bāhyaiḥ

2.22

(raghu. 14.50)
atra durnimittānumitāyā vipatter mukha-śoṣaṇenānubhāvena vaidehyā viṣādaḥ |
aparādha-parijñānāt, yathā-
hā tāteti kranditam ākarṇya viṣaṇṇas
tasyānviṣyan vetasa-gūḍhaṃ prabhavaṃ saḥ |
śalya-protaṃ prekṣya sakumbhaṃ muni-putraṃ
tāpād antaḥ-śalya ivāsīt kṣitipo' pi

2.23

(raghu. 9.75)
atha (3) dainyam-
hṛt-tāpa-durgatatvādyair anauddhatyaṃ hi dīnatā | 13
tatrānubhāvā mālinya-gātra-stambhādayo matāḥ

2.24

hṛt-tāpāt, yathā-
etat kṛtvā priyam anucita-prārthanā-vartamno me
sauhārdād vā vidhura iti vā mayy anukrośa-buddhyā |
iṣṭān deśān jalada vihara prāvṛṣā sambhṛta-śrīr
mābhūd evaṃ kṣaṇam api ca te vidyutā viprayogaḥ

2.25

(me.dū. 2.55)
daurgandhyād, yathā-
dīnā dīna-mukhaiḥ svakīya-śiśukair ākṛṣṭa-jīrṇāmbarā
krośadbhiḥ kṣudhitari nirannapiṭharā nekṣyeta ced gehinī |
yācñā-dainya-bhayena gadgada-galat-truṭyad-vilīnākṣaraṃ
ko dehīti vadet sva-dagdha-jaṭharasyārthe manasvī pumān

2.26

atha (4) glāniḥ-
ādhi-vyādhi-jarā-tṛṣṇā-vyāyāma-suratādibhiḥ | 14
niṣprāṇatā glānir atra kṣāmāṅga-vacana-kriyāḥ |
kampānutsāha-vaivarṇya-nayana-bhramaṇādayaḥ

2.27

15
ādhinā, yathā-
kisalayam iva mugdhaṃ bandhanād vipralūnaṃ
hṛdaya-kusuma-śoṣī dāruṇo dīrgha-śokaḥ |
glapayati paripāṇḍu kṣāmam asyāḥ śarīraṃ
śaradija iva gharmaḥ ketakī-patra-garbham

2.28

(uttara-rāma-carita 3.5)
vyādhinā, yathā-
tasya pāṇḍu-vadanālpa-bhūṣaṇā
sāvalamba-gamanā mṛdu-svanā |
rāja-yakṣma-parihāṇir āyayau
kāma-yāna-samavasthayā tulām

2.29

(raghu. 19.50)
jarayā, yathā-
vivṛddhiṃ kampasya prathayatitarāṃ sādhvasa-vaśād
avispaṣṭāṃ dṛṣṭiṃ tirayatitarāṃ bāṣpa-salilaiḥ |
skhalad-varṇāṃ vāṇīṃ janayatitarāṃ gadgadatayā
jarāyāḥ sāhāyyaṃ mama hi paritoṣo' dya kurute

2.30

(ratnāvalī 4.13)
atra harṣasya jarā-sahakāritva-kathanād ubhayānubhāvair api kampādibhir jarā-glāner eva prādhānyaṃ gamyate |
tṛṣṇayā, yathā-
vindhyā-dhvānau virala-salilās tarṣiṇī tatra sītā
yāvan mūrchāṃ kalayati kila vyākule rāmabhadre |
drāk saumitriḥ puṭaka-kalaśīṃ māludhānīdalānāṃ
tāvat prāpto dadhad atibhṛtāṃ vāriṇā nairjhareṇa

2.31

(bāla-rāmāyaṇa 6.50)
vyāyāmena, yathā-
atanu-kuca-bharānatena bhūyaḥ
śrama-janitānatinā śarīrakeṇa |
anucita-gati-sāda-niḥsahatvaṃ
kala-bhara-karorubhir ūrubhir dadhānaiḥ

2.32

(śi.va. 7.66)
suratena, yathā-
ati-prayatnena ratānta-tāntā
kṛṣṇena talpāvaropitā sā |
ālambya tasyaiva karaṃ kareṇa
jyotsnā-kṛtānandam alindam āpa

2.33

atha (5) śramaḥ-
śramo mānasa-khedaḥ syād adhva-nṛtya-ratādobhiḥ |
aṅga-mardana-niḥśvāsau pāda-saṃvāhanaṃ tathā

2.34

16
jṛmbhaṇaṃ mandayānaṃ ca mukhanetra-vighūrṇanam |
sītkṛtiś ceti vijñeyā anubhāvāḥ śramodbhavāḥ

2.35

17
adhvanā, yathā-
sadyaḥ purī-parisare' pi śirīṣa-mṛdvī
sītā javāt tricaturāṇi padāni gatvā |
gantavyam adya kiyad ity asakṛd bruvāṇā
rāmāśuṇaḥ kṛtavatī prathamāvatāram

2.36

(bāla-rāmāyaṇa 6.34)
nṛtyena, yathā-
sveda-kledita-kaṅkaṇāṃ bhuja-latāṃ kṛtvā mṛdaṅgāśrayāṃ
ceṭī-hasta-samarpitaika-caraṇā mañjīra-sandhitsayā |
sā bhūyaḥ stana-kampa-sūcita-rayaṃ niḥśvāsam āmuñcatī
raṅga-sthānam anaṅga-sātkṛtavatī tālāvadhau tasthuṣī

2.37

ratyā, yathā mamaiva-
nitānta-surata-klāntāṃ celānta-kṛta-vījanām |
kāntāṃ lulita-netrāntāṃ kalaye kala-bhāṣiṇīm

2.38

atha (6) madaḥ-
madas tv ānanda-saṃmoha-sambhedo madirākṛtaḥ |
sa tridhā taruṇo madhyo' pakṛṣṭaś ceti bhedataḥ

2.39

18
dṛṣṭiḥ smerā mukhe rāgaḥ sasmitākulitaṃ vacaḥ |
lalitāviddha-gaty-ādyāś ceṣṭāḥ syus taruṇe made

2.40

19
yathā-
bhāva-hāri hasitaṃ vacanānāṃ
kauśalaṃ dṛśi vikāra-viśeṣāḥ |
cakrire bhṛśam ṛjor api vadhvāḥ
kāmineva taruṇena madena

2.41

(śi.va. 10.13)
atha madhyamaḥ-
madhyame tu made vāci skhalanaṃ ghūrṇanaṃ dṛśoḥ |
gamane vaktratā bāhvor vikṣepa-srastatādayaḥ

2.42

20
yathā-
rundhatī nayana-vākya-vikāsaṃ
sāditobhaya-karā parirambhe |
vrīḍitasya lalitaṃ yuvatīnāṃ
kṣībatā bahu-guṇair anujahre

2.43

(bhāraveḥ 9.67)
atha nīcaḥ-
apakṛṣṭe tu ceṣṭāḥ syur gati-bhaṅgo visaṃjñatā |
niṣṭhīvanaṃ muhuḥ śvāso hikkā chardyādayo matāḥ

2.44

21
yathā-
niṣṭhīvantyo mukharita-mukhaṃ gauravāt kandharāyāḥ
prāyo hikkā-vikala-vikalaṃ vākyam ardhaṃ gṛṇantyaḥ |
naivāpekṣāṃ galita-vasane nāpy upekṣām ayante
pāyaṃ pāyaṃ bahu-vidha-madhūny eka-vīthyā kumāryaḥ

2.45

taruṇas tūttamādīnāṃ madhyamo madhya-nīcayoḥ |
apakṛṣṭas tu nīcānāṃ tat-tan-mada-vivardhane

2.46

22
uttama-prakṛtiḥ śete madhyo hasati gāyati |
adhama-prakṛtir grāmyaṃ paruṣaṃ vakti roditi

2.47

23
uttama-prakṛter mada-vṛddhir, yathā-
tat-kṣaṇaṃ viparivartita-hriyor
neṣyatoḥ śayanam iddha-rāgayoḥ |
sā babhūva vaśa-vartinī tayoḥ
preyasaḥ suvadanā madasya ca

2.48

(ku.saṃ. 8.79)
madhyamasya mada-vṛddhir, yathā-
vināpi hetuṃ vikaṭaṃ jahāsa
padeṣu caskhāla same' pi mārge |
vighūrṇamānaḥ sa madātirekād
ākāśam ālambanam ālalambe

2.49

adhamasya mada-vṛddhir, yathā-
taha taha gāmīṇa-ghariṇī
mada-vivasā kiṃpi kiṃpi bāharai |
jaha jaha kula-bahuāo
soūṇa sarandi pihia kaṇṇāo

2.50

(tathā tathā grāmīṇa-gṛhiṇī
mada-vivaśā kim api kim api vyāharati |
yathā yathā kula-vadhvaḥ
śrutvā saranti pihita-karṇāḥ ||)
aiśvaryādi-kṛtaḥ kaiścit māno mada itīritaḥ |
vakṣyamāṇasya garvasya bheda evety udāsmahe

2.51

24
atha (7) garvaḥ-
aiśvarya-rūpa-tāruṇya-kula-vidyā-balair api |
iṣṭa-lābhādinānyeṣām avajñā garva īritaḥ

2.52

25
anubhāvā bhavanty atra gurv-ājñādy-ājñā-vyatikramaḥ |
anuttara-praadānaṃ ca vaimukhyaṃ bhāṣaṇe' pi ca

2.53

26
vibhramāpahnutī vākya-pāruṣyam anavekṣaṇam |
avekṣaṇaṃ nijāṅgānām aṅga-bhaṅgādayo' pi ca

2.54

27
aiśvaryam ājñā-siddhiḥ | tena yathā-
rāho tarjaya bhāskaraṃ varuṇa he nirvāpyatāṃ pāvakaḥ
sarve vārimucaḥ sametya kuruta grīṣmasya darpa-cchidām |
prāleyācala candra dugdha-jaladhe hemanta mandākini
drāg devasya gṛhānupeta bhavatāṃ sevā-kṣaṇo vartate

2.55

(bāla-rāmāyaṇa 5.22)
yathā vā-
vahne nihnotum arciḥ paricinu purataḥ siñcato vārivāhān
hemantasyāntike syāḥ prathayati davathuṃ yena te grīṣma noṣmā |
mārtaṇḍāś caṇḍatāpa-praśamana-vidhaye dhatta nāḍīṃ jalārdrāṃ
devo nānya-pratāpaṃ tribhuvana-vijayī mṛṣyate śrī-daśāsyaḥ

2.56

(bāla-rāmāyaṇa 1.31)
rūpa-tāruṇyābhyāṃ, yathā-
vāṭīṣu vāṭīṣu vilāsinīnāṃ
caran yuvā cārutayātidṛptaḥ |
tṛṇāya nāmanyata puṣpa-cāpaṃ
kareṇa līlā-kalitāravindaḥ

2.57

kulena, yathā-
gauḍaṃ rāṣṭram anuttamaṃ nirupamā tatrāpi rāḍhāpurī
bhūri-śreṣṭhika-nāma dhāma paramaṃ tatrottamo naḥ pitā |
tat-putrāś ca mahākulā na viditāḥ kasyātra teṣām api
prajñā-śīla-viveka-dhairya-vinayācārair ahaṃ cottamaḥ

2.58

(prabodha-candrodayaḥ, 2.7)
vidyayā, yathā-
bindu-dvandva-taraṅgitāgra-saraṇiḥ kartā śiro-bindukaṃ
karmeti krama-śikṣitānvaya-kalā ye ke' pi tebhyo namaḥ |
ye tu grantha-sahasra-śāṇakaṣaṇa-truṭyat-kalaṅkair girām
ullekhaiḥ kavayanti bilhaṇa-kavis teṣv eva saṃnahyati

2.59

(karṇa-sundarī)
balena, yathā-
rudrādres tulanaṃ sva-kaṇṭha-vipina-cchedo harer vāsanaṃ
kārāveśmani puṣpakasya haraṇaṃ yasyorjitāḥ kelayaḥ |
so' yaṃ durmada-bāhu-daṇḍa-sacivo laṅkeśvaras tasya me
kā ślāghā guṇa-jarjareṇa dhanuṣākṛṣṭena bhagnena vā

2.60

(bāla-rāmāyaṇa, 1.51)
iṣṭa-prāptyā, yathā-
āstāṃ tāvad anaṅga-cāpa-vibhavaḥ kā nāma sā kaumudī
dūre tiṣṭhatu matta-kokila-rutaṃ saṃvāntu mandānilāḥ |
hāsollāsa-taraṅgitair asakalair netrāñcalaiś cañcalaiḥ
sākūtair urarīkaroti taruṇī seyaṃ praṇāmāñjalim

2.61

atha (8) śaṅkā-
śaṅkā cauryāparādhādyaiḥ svāniṣṭotprekṣaṇaṃ matam |
tatra ceṣṭāmuhuḥ pārśva-darśanaṃ mukha-śoṣaṇam

2.62

28
avakuṇṭhana-vaivarṇya-kaṇṭha-sādādayo' pi ca |
śaṅkā dvidyeyam ātmotthā parotthā ceti bhedataḥ

2.63

29
svākārya-janitā svotthā prāyo vyaṅgyeyam iṅgitaiḥ |
iṅgitāni tu pakṣma-bhrū-tārakā-dṛṣṭi-vikriyāḥ

2.64

30
aparādhāt svotthā, yathā-
tat-sakhyā marutātha vā pracalitā vallīti muhyad-dhiyo
dṛṣṭvā vyākulatārayā nigadato mithyā-prasādaṃ mukhe |
gaṅgā-nūtana-saṅginaḥ paśupater antaḥpuraṃ gacchato
nūtnā saiva daśā svayaṃ piśunatāṃ devī-sakhīnāṃ gatā

2.65

saiva cauryeṇa, yathā-
mṛdnan kṣīrādi-cauryān masṛṇa-surabhiṇī sṛkvaṇī pāṇi-gharṣair
āghrāyāghrāya hastaṃ sapadi paruṣayan kiṅkiṇī-mekhalāyām |
vāraṃ vāraṃ viśāle diśi diśi vikiran locane lolatāre
mandaṃ mandaṃ jananyāḥ parisaram ayate kūṭa-gopāla-bālaḥ

2.66

parotthā tu nijasyaiva parasyākāryato bhavet |
prāyeṇākāra-ceṣṭābhyāṃ tām imām anubhāvayet | 31
ākāraḥ sāttvikaś ceṣṭā tv aṅga-pratyaṅgajāḥ kriyāḥ

2.67

32ab
parotthā, yathā-
prīte vidhātari purā paribhūya martyān
vavre' nyato yad abhayaṃ sa bhavān ahaṃyuḥ |
tan-marmaṇi spṛśati mām atimātram adya
hā vatsa śāntam athavā daśakandharo' si

2.68

(anargha-rāghava 4.9)
atra garvita-rāvaṇa-kṛtena martyetarābhaya-varaṇena jātā mālyavataḥ śaṅkā marmaṇi spṛśatītyādinā vāg-ārambheṇa pratīyate |
atha (9) trāsaḥ-
trāsas tu citta-cāñcalyaṃ vidyut-kravyāda-garjitaiḥ | 32
tathā bhūta-bhujaṅgādyair vijñeyās tatra vikriyāḥ

2.69

utkampa-gātra-saṅkoca-romāñca-stambha-gadgadāḥ | 33
muhur nimeṣa-vibhrānti-pārśvasthālambanādayaḥ

2.70

vidyuto, yathā-
varṣāsu tāsu kṣaṇa-ruk prakāśāt
trastā ramā śārṅgiṇam āliliṅga |
vidyuc ca sā vīkṣya tad-aṅga-śobhāṃ
hrīṇeva tūrṇaṃ jaladaṃ jagāhe

2.71

kravyādo hiṃsra-sattvam | tasmād, yathā-
sva-vikriyādarśita-sādhvasaughāt
priyābhir āliṅgita-kandharāṇām |
akāri bhallūka-kulena yatra
vidyādharāṇām animitta-maitrī

2.72

garjitena, yathā-
praṇaya-kopa-bhūto' pi parāṅmukhāḥ
sapadi vāridharārava-bhīravaḥ |
praṇayinaḥ parirabdhum anantaraṃ
vavalire bali-recita-madhyamāḥ

2.73

(śi.va., 6.38)
garjitaṃ mahāravopalakṣaṇam | tena bheryādi-dhvanir api bhavati |
bherī-dhvaninā, yathā-
nananda nidrā-rasa-bhañjanair api
prayāṇa-tūrya-dhvanibhir dharāpateḥ |
atarkitātaṅka-vilola-padmajā-
payodhara-dvandva-nipīḍito hariḥ

2.74

bhūta-darśanād, yathā-
sā patyuḥ parivāreṇa piśācair api veṣṭitā |
utkampamāna-hṛdayā sakhībhiḥ sambodhyata

2.75

bhujaṅgamād, yathā-
kalyāṇa-dāyi bhavato' stu pināka-pāṇi-
pāṇi-grahe bhujaga-kaṅkaṇa-bhīṣatāyāḥ |
sambhrānta-dṛṣṭi sahasaiva namaḥ śivāyety
ardhokti-sasmita-nataṃ mukham ambikāyāḥ

2.76

(rasa-kalikāyām apy ullikhitam idam, 23 puṭe)
atha (10) āvegaḥ-
cittasya sambhramo yaḥ syād āvego' yaṃ sa cāṣṭadhā | 34 utpāta-vāta-varṣāgni-matta-kuñjara-darśanāt

2.77

priyāpriya-śruteś cāpi śatrava-vyasanād api | 35
tatrautpātas tu śailādi-kampa-ketūdayādayaḥ

2.78

taj-jāḥ sarvāṅga-visraṃso vaimukhyam apasarpaṇam | 36
viṣāda-mukha-vaivarṇya-vismayādyās tu vikriyāḥ

2.79

śaila-prakampanād, yathā-
kailāsādrāv udaste paricalita-gaṇeṣūllasat-kautukeṣu
kroḍaṃ mātuḥ kumāre viśati viṣamuciprekṣamāṇe saroṣam |
pādāvaṣṭambha-sīdad vapuṣi daśamukhe yāti pātāla-mūlaṃ
kruddho' py āśliṣṭa-mūrtir ghanataram umayā pātu hṛṣṭaḥ śivo vaḥ

2.80

atra kailāsa-kampa-janita-pramatha-gaṇa-vismaya-kārtikeyāpasarpaṇa-kātyāyanī-sādhvasādibhir anubhāvais tat-tad-gata-sambhramātiśaya-rūpa āvego vyajyate |
ketūdayād, yathā-
hantālokya kuṭumbino diviṣadāṃ dhūma-grahaṃ diṅ-mukhe
trastāṅgās tvaritaṃ paraspara-gṛhān abhyetya cintā-parāḥ |
dhānyānām anativyayāya gṛhiṇīr ājñāpayantyo muhur
nidhyāyanti viniḥśvasanti gaṇaśo rathyā-mukheṣv āsate

2.81

atha vātāvegaḥ-
tvarayāgamanaṃ vastra-grahaṇaṃ cāvakuṇṭhanam | 37
netrāvamārjanādyāś ca vātāvega-bhavāḥ kriyāḥ

2.82

yathā-
dikṣu vyūḍhāṅghripāṅgas tṛṇa-jaṭita-calat-pāṃsu-daṇḍo' ntarikṣe
jhāṅkārī śarkarālaḥ pathiṣu viṭapināṃ skandha-kāṣaiḥ sadhūmaḥ |
prāsādānāṃ nikuñjeṣv abhinava-jaladodgāra-gambhīra-dhīraś
caṇḍārambhaḥ samīro vahati paridiśaṃ bhīru kiṃ sambhrameṇa

2.83

(veṇī-saṃhāra 2.19)
atra vāta-kṛta-saṃrambho vāg-ārambheṇa pratipādyate |
atha varṣāvegaḥ-
chatra-graho' ṅga-saṅkoco bāhu-svastika-dhāvane | 38
uṣṇāśrayaṇam ity ādyā varṣāvega-bhavāḥ kriyāḥ

2.84

yathā-
āmekhalaṃ cañcaratā ghanānāṃ
chāyām adhaḥ sānugatāṃ niṣevya |
udvejitā vṛṣṭibhir āśrayante
śṛṅgāṇi yasyātapavanti siddhāḥ

2.85

[ku.saṃ. 7.5]
atra siddhānām agra-śikhara-dhāvanena sūcitaḥ |
atha agny-āvegaḥ-
agny-āvegaḥ-bhavāś ceṣṭā vījanaṃ cāṅga-dhūnanam | 39
vyatyasta-pada-vikṣepa-netra-saṅkocanādayaḥ

2.86

yathā-
dūra-protsāryamāṇāmbara-cara-nikarottāla-kīlābhighātaḥ
prabhraśyad-vāji-varga-bhramaṇa-niyama-navyākula-bradhna-sūtaḥ |
leḍhi prauḍho hutāśaḥ kṛta-laya-samayāśaṅkam ākāśa-vīthīṃ
gaṅgā-sūnu-prayukta-prathita-hutavahāstrānubhāva-prasūtaḥ

2.87

(dhanañjaya-vijaya 67)
atha kuñjarāvegaḥ-
āvege kuñjarodbhūte satvaraṃ cāpasarpaṇam | 40
vilokanaṃ muhuḥ paścāt trāsa-kampādayo matāḥ

2.88

yathā-
nirantarāle' pi vimucyamāne
dūraṃ pathi prāṇa-bhṛtāṃ gaṇena |
tejo-mahadbhis tamaseva dīpair
dvipair asambādhamayām babhūve

2.89

aśvena, yathā-
utkhāya darpa-calitena sahaiva rajjvā
kīlaṃ prayatna-paramānavadurgraheṇa |
ākulyakāri kaṭakas turageṇa tūrṇam
aśveti vidrutam anudravatāśvam anyam

2.90

priya-śravaṇād, yathā-
priya-śravaṇaje hy asmin abhutthānopagūhane | 41
prīti-dānaṃ priyaṃ vākyaṃ romaharṣādayo' pi ca

2.91

yathā-
janāya śuddhānta-carāya śaṃsate
kumāra-janmāmṛta-saṃmitākṣaram |
adeyam āsīt trayam eva bhūpateḥ
śaśiprabhaṃ chatram ubhe ca cāmare

2.92

(ra.vaṃ. 3.16)
apriya-śruter, yathā-
apriya-śrutije' py asmin vilāpah parivartanam | 42
ākranditaṃ ca patanaṃ parito bhramaṇādayaḥ

2.93

śātravād, yathā-
ceṣṭāḥ syuḥ śātravāvege varma-śastrādi-dhāraṇam | 43
ratha-vāji-gajāroha-sahasāpakramādayaḥ

2.94

yathā-
rāmo nāma babhūva huṃ tad abalā sīteti huṃ tāṃ pitur
vācā pañcavaṭī-vane nivasatas tasyāharad rāvaṇaḥ |
kṛṣṇasyeti purātanīṃ nija-kathām ākarṇya mātreritāṃ
saumitre kva dhanur dhanur dhanur iti vyagrā giraḥ pāntu vaḥ

2.95

[kṛ.ka.2.72]
ete syur uttamādīnām anubhāvā yathocitam

2.96

44
atha unmādaḥ-
unmādaś citta-vibhrāntir viyogād iṣṭa-nāśataḥ |
viyogaje tu ceṣṭāḥ syur dhāvanaṃ paridevanam

2.97

45
asambaddha-pralapanaṃ śayaṇaṃ sahasotthitiḥ |
acetanaiḥ sahālāpo nirnimitta-smitādayaḥ

2.98

46
yathā-
āśūtthānaṃ sadṛśa-gaṇanā cetanācetaneṣu
prauḍhauṣmābhiśvasitam asakṛn nirgato bāṣpa-pūraḥ |
nirlakṣyā vāg gatir aviṣayā nirnimittaṃ smitaṃ ca
prāyeṇāsyāḥ prathayatitarāṃ bhrānti-dātrīm avasthām

2.99

iṣṭa-nāśād, yathā-
iṣṭa-nāśa-kṛte tv asmin bhasmādi-parilepanam |
nṛtya-gītādi-racanā tṛṇa-nirmālya-dhāraṇam | 47
cīvarāvaraṇādīni prāg-uktāś cāpi vikriyāḥ

2.100

yathā-
kīnāśo' pi bibheti yādava-kulād vṛddhasya kā me gatir
bhedaḥ syāt svajaneṣu kiṃ nu śatadhā sīdanti gātrāṇi me |
so' yaṃ buddhi-viparyayo mama samaṃ sarve hatā bāndhavā
na śraddeyam idaṃ hi vākyam ahahā muhyanti marmāṇi me

2.101

atha (12) apasmṛtiḥ-
dhātu-vaiṣamya-doṣeṇa bhūtāveśādinā kṛtaḥ | 48
citta-kṣobhas tv apasmāras tatra ceṣṭāḥ prakampanam

2.102

dhāvanaṃ patanaṃ stambho bhramaṇaṃ netra-vikriyāḥ | 49
svoṣṭha-daṃśa-bhujāsphoṭa-lālā-phenādayo' pi ca

2.103

yathā-
lālā-phena-vyatikara-parikledi-bhugnoṣṭha-pārśvaṃ
gāyaṃ gāyaṃ kalita-ruditaṃ pronnamantaṃ patantam |
stabdhodvṛtta-kṣubhita-nayanaṃ maṇḍalena bhramantaṃ
bhūtāviṣṭaṃ kam api puruṣaṃ tatra vīthyām apaśyam

2.104

doṣa-vaiṣamyajas tv eṣa vyādhir evety udāsmahe ||103|| 50
atha (13) vyādhiḥ-
doṣodreka-viyogādyair syād vyādhir atra tu |
gātra-stambhaḥ ślathāṅgatvaṃ kūjanaṃ mukha-kūṇanam

2.105

51
srastāṅgatākṣi-vikṣepa-niḥśvāsādyās tu vikriyāḥ |
saśīto dāha-yuktaḥ sa dvividhaḥ parikīrtitaḥ

2.106

52[*10]
hanu-sañcālanaṃ bāṣpaḥ sarvāṅgotkampa-kūjane |
jānu-kuñcana-romāñca-mukha-śoṣādayo' pi ca

2.107

53
[*10] The following half karika is found in only one edition: (śīta-jvare tu ceṣṭāḥ syuḥ santāpaś cāṅga-sādanam | This does not appear to be serious. (See karika 54)
yathā-
romāñcam aṅkūrayati prakāmaṃ
sparśena sarvāṅgaka-saṅgatena |
doḥ-svastikāśliṣṭa-payodharāṇāṃ
śīta-jvaraḥ kānta ivāṅganānām

2.108

dāha-jvare tu ceṣṭāḥ syuḥ śīta-mālyādi-kāṅkṣaṇam |
pāṇi-pāda-parikṣepa-mukha-śoṣādayo' pi ca

2.109

54
yathā-
śayyā puṣpamayī parāgamayatām aṅgārpaṇād aśnute
tāmyanty antikatālavṛntanalinī-patrāṇi dehoṣmaṇā |
nyastaṃ ca stana-maṇḍale malayajaṃ śīrṇāntaraṃ dṛśyate
kvāthād āśu bhavanti phenila-mukhā bhūṣāmṛṇālāṅkurāḥ

2.110

atha (14) mohaḥ-
āpad-bhīti-viyogādyair mohaś cittasya mūḍhatā |
vikriyās tatra vijñeyā indriyāṇāṃ ca śūnyatā | 55
niśceṣṭatāṅga-bhramaṇa-patanāghūrṇanādayaḥ

2.111

āpado, yathā-
tato' bhiṣaṅgānila-vipraviddhā
prabhraśyamānābharaṇa-prasūtā |
sva-mūrti-lābha-prakṛtiṃ dharitrīṃ
lateva sītā sahasā jagāma

2.112

(ra.vaṃ. 14.54)
bhīter, yathā-
smaras tathābhūtam ayugma-netraṃ
paśyann adūrān manasāpy adhṛṣyam |
nālakṣayat sādhvasa-sanna-hastaḥ
srastaṃ śaraṃ cāpam api sva-hastāt

2.113

[ku.saṃ. 3.51]
viyogād, yathā-
tad-vaktraṃ nayena ca te smita-sudhā-mugdhaṃ ca tad vācikaṃ
sā veṇī sa bhuja-kramo' tisaralo līlālasā sā gatiḥ |
tanvī seti ca seti seti satataṃ tad-dhyāna-baddhātmano
nidrā no na ratir na cāpi viratiḥ śūnyaṃ mano vartate

2.114

(rasa-kalikā, 32)
atha (15) mṛtiḥ-
vāyor dhanañjayākhyasya viprayogo ya ātmanā | 56
śarīrāvacchedavatā maraṇaṃ nāma tad bhavet

2.115

etac ca dvividhaṃ proktaṃ vyādhijaṃ cābhighātajam | 57
ādyaṃ tv asādhya-hṛc-chūla-viṣūcy-ādi-samudbhavam

2.116

amī tatrānubhāvāḥ syur avyaktākṣara-bhāṣaṇam | 58
vivarṇa-gātratā manda-śvāsādi stambha-mīlane |
hikkā parijanāpekṣā-niśceṣṭendriyatādayaḥ

2.117

59
yathā-
kāye sīdati kaṇṭha-rodhini kaphe kuṇṭhe ca vāṇī-pathe
jihmāyāṃ dṛśi jīvite jigamiṣau śvāse śanaiḥ śāmyati |
āgatya svayam eva naḥ karuṇayā kātyāyanī-vallabhaḥ
karṇe varṇayatād bhavārṇava-bhayād uttārakaṃ tārakam

2.118

dvitīyaṃ ghāta-patana-dohodbandha-viṣādijam |
tatra ghātādije bhūmi-patana-krandanādayaḥ

2.119

60
yathā abhirāma-rāghave-
ārya-śara-pāta-vivarād udbudbuda-phenilāsra-kardamitā |
apatan na calati kiṃcid vikṛtākṛtir adya vajra-nihateva

2.120

viṣaṃ tu vatsanābhādyam aṣṭau vegās tad-udbhavāḥ |
kārṣṇyaṃ kampo dāho hikkā phenaś ca kandhara-bhaṅgaḥ | 61
jaḍatā mṛtir iti kathitā kramaśaḥ prathamādyā vegajāś ceṣṭāḥ

2.121

yatha priya-darśikāyāṃ (4.9)-
eṣā mlīayatīdam akṣi-yugalaṃ jātā mamāndhā diśaḥ
kaṇṭho' syā uparudhyate mama giro niryānti kṛcchrād imāḥ |
etasyāḥ śvasitaṃ hṛtaṃ mama tanur niśceṣṭatām āgatā
manye' syāḥ viṣa-vega eva hi paraṃ sarvaṃ tu duḥkhaṃ mayi

2.122

atrākṣi-nimīlana-kaṇṭha-rodhana-niḥśvāsāyāsādibhir āraṇyikāyā viṣa-vega-janitā mṛtir avagamyate |
atha (16) ālasyam-
svabhāva-śrama-sauhitya-garbha-nirbharatādibhiḥ | 62
kṛcchrāt kriyonmukhatvaṃ yat tad ālasyam iha kriyāḥ

2.123

aṅga-bhaṅgaḥ kriyā-dveṣo jṛmbhaṇākṣi-vimardane | 63
śayyāsanaika-priyatā tandrī-nidrādayo' pi ca

2.124

svabhāva-śramābhyāṃ, yathā-
muhur iti vana-vibhramābhiṣaṅgād
atami tadā nitarāṃ nitambinībhiḥ |
mṛdutara-tanavo' lasāḥ prakṛtyā
ciram api tāḥ kim uta prayāsa-bhājaḥ

2.125

(śi.va. 7.68)
sauhityaṃ bhojanādi-tṛptiḥ, tena yathā-
trailokyābhaya-lagnakena bhavatā vīreṇa vismāritas
taj-jīmūta-muhūrta-maṇḍana-dhanuḥ-pāṇḍityam ākhaṇḍalaḥ |
kiṃ cājasra-makhārpitena haviṣā samphulla-māṃsollasat
sarvāṅgīṇa-balī-vilupta-nayana-vyūhaḥ kathaṃ vartate

2.126

(a.rā. 1.28)
atra mando-vṛddhyā śakrasya sauhityam | tat-kṛtam ālasyaṃ kathaṃ vartate ity anena vāg-ārambheṇa vyajyate |
garbha-nirbharatayā, yathā-
āsanaika-priyasyāsyāḥ sakhī-gātrāvalambinaḥ |
garbhālasasya vapuṣo bhāro' bhūt svāṅga-dhāraṇam

2.127

atha (17) jāḍyam-
jāḍyam apratipattiḥ syād iṣṭāniṣṭhārthayoḥ śruteḥ | 64
dṛṣṭer vā virahādeś ca kriyās tatrānimeṣatā |
aśrutiḥ pāravaśyaṃ ca tūṣṇīm-bhāvādayo' pi ca

2.128

65
iṣṭa-śruter, yathā-
priye' parā yacchati vācam unmukhī
nibaddha-dṛṣṭiḥ śithilākuloccayā |
samādadhe nāṃśukam āhitaṃ vṛthā
na veda puṣpeṣu ca pāṇi-pallavam

2.129

(kirātārjunīye 8.15)
atra priya-vākya-śravaṇa-janita-jāḍyam animeṣatvādinā vyajyate |
priya-darśanād, yathā-
ehai so bi pauttho ahaṃ a kuppejja so bi aṇuṇejja |
ia ciṃteṃtī bahuā daṭṭhūṇa piaṃ ṇa kiṃ pi sammarai

2.130

[*11]
[*11] pūrvārdha-mātraṃ gāthā-saptaśatyāṃ dṛśyate 1.17.
(eṣyati so' pi proṣitaḥ ahaṃ ca kupyeyaṃ so' py anuneṣyati |
iti cintayantī vadhūr dṛṣṭvā priyaṃ na kim api saṃsmarati ||)
atra priya-darśana-janitaṃ jāḍyaṃ pūrva-cintita-kriyā-vismaraṇena vyajyate |
apriya-śravaṇād, yathā-
āpucchantasya bahū gamiduṃ daiassa suṇia addhottim |
aṇumaṃṇiduṃ na jāṇai ṇa nivāreduṃ paravasā ubaha

2.131

(āpṛcchamānasya vadhūr gantuṃ dayitasya śrutvā ardhoktim |
anumantuṃ na jānāti na nivārayituṃ para-vaśā paśyata ||)
aniṣṭa-darśanād, yathā-
sasureṇa ḍajjamāṇe gharaṇiaḍabhave ṇiuṃja-puṃjaṃmi |
ṇa suṇai suṇhā suṇṇā bahuso kahidaṃ bi sasurāe

2.132

(śvaśureṇa dahyamāne gṛha-nikaṭa-bhave nikuñja-puñje |
na śṛṇoti snuṣā śūnyā bahuśaḥ kathitam api śvaśrvā ||)
viyogād, yathā-
papraccha pṛṣṭam api gadgadikārta-kaṇṭhaḥ
śuśrāva noktam api śūnya-manāḥ sa kiñcit |
sasmāra na smṛtam api kṣaṇam ātma-kṛtyaṃ
śrutvāham ity upagato' pi na saṃviveda

2.133

(abhinandasya rāma-carite 19.61)
atra sītā-viraha-janitaṃ rāvaṇasya jāḍyaṃ punaḥ-praśna-śruty-ādibhir avagamyate |
atha (18) vrīḍā-
akārya-karaṇāvajñā-stuti-nūtana-saṅgamaiḥ |
pratīkārākriyādyaiś ca vrīḍatvanatidhṛṣṭatā

2.134

66
tatra ceṣṭā nigūḍhoktir ādhomukhya-vicintane |
anirgamo bahiḥ kvāpi dūrād evāvaguṇṭhanam | 67
nakhānāṃ kṛntanaṃ bhūmi-lekhanaṃ caivam ādayaḥ

2.135

akārya-karaṇād, yathā-
gurv-ādeśād eva nirmīyamāṇo
nādharmāya strī-vadho' pi sthito' yam |
adya sthitvā śvo gamiṣyadbhir alpair
lajjāsmābhir mīlitākṣair jitaiva

2.136

(a.rā. 2.59)
avajñayā, yathā-
avadhūyāribhir nītā hariṇais tulya-vṛttitām |
anyonyasyāpi jihrīmaḥ kiṃ punaḥ sahavāsinām

2.137

(kirātārjunīya 11.58)
stutyā, yathā-
tasya saṃstūyamānasya caritārthais tapasvibhiḥ |
śuśubhe vikramodagraṃ vrīḍayāvanataṃ śiraḥ

2.138

(ra.vaṃ. 15.27)
nava-saṅgamena, yathā-
paṭā-lagne patyau namayati mukhaṃ jāta-vinayā
haṭhāśleṣaṃ vāñchaty apaharati gātrāṇi nibhṛtam |
na śaknoty ākhyātuṃ smita-mukha-sakhī-datta-nayanā
hriyā tāmyaty antaḥ prathama-parihāse nava-vadhūḥ

2.139

(amaru. 37)
pratīkārākaraṇād, yathā-
udvṛttāri-kṛtābhimanyu-nidhana-prodbhūta-tīvra-krudhaḥ
pārthasyākṛta-śātrava-pratikṛter antaḥ śucā muhyataḥ |
kīrṇā bāṣpa-kaṇaiḥ patanti dhanuṣi vrīḍā-jaḍā dṛṣṭayo
hā vatseti giraḥ sphuranti na punar niryānti kaṇṭhād bahiḥ

2.140

(nārāyaṇasyeti śārṅgadhara-paddhatiḥ)
atha (19) avahitthā-
avahitthākāra-guptir jaihmya-prābhava-nītibhiḥ | 68
lajjā-sādhvasa-dākṣiṇya-prāgalbhyāpajayādibhiḥ

2.141

anyathā-kathanaṃ mithyā-dhairyam anyatra vīkṣaṇam | 69
kathā-bhaṅgādayo' py asyām anubhāvā bhavanty amī

2.142

jaihmyād, yathā-
liṅgair mudaḥ saṃvṛta-vikriyās te
hradāḥ prasannā iva gūḍha-nakrāḥ |
vaidarbham āmantrya yayus tadīyāṃ
pratyarpya pūjām upadācchalena

2.143

(ra.vaṃ 7.30)
prābhavād, yathā-
anirbhinno gabhīratvād antargūḍha-ghana-vyathaḥ |
puṭa-pāka-pratīkāśo rāmasya karuṇo rasaḥ

2.144

(u.rā.ca. 3.1)
nītyā, yathā-
bahiḥ sarvākāra-pravaṇa-ramaṇīyaṃ vyavaharan
parābhyūha-sthānāny api tanutarāṇi sthagayati |
janaṃ vidvān ekaḥ sakalam atisandhāya kapaṭais
taṭasthaḥ svān arthān ghaṭayati ca maunaṃ ca bhajate

2.145

(mālatī-mādhave 1.17)
lajjayā, yathā-
cikṣep lakṣmīr niṭilān nakhāgraiḥ
prasveda-vāryātapam ākṣipantī |
jugopa devo' pi sa romaharṣaṃ
jaḍābdhi-vātāhati-kaitavena

2.146

(kandarpa-sambhava)
sādhvasena, yathā-
śrutvā duḥśravam adbhutaṃ ca mithilā-vṛttāntam antaḥ-patac-
cintāpahnava-sāvahittha-vadana-tvag-viprakīrṇa-smitaḥ |
helākṛṣṭa-surāvarodha-ramaṇī-sīmanta-santānaka-
srag-vāsojjvala-pāṇir apy avati māṃ vatso na laṅkeśvaraḥ

2.147

(a.rā. 4.8)
dākṣiṇyād, yathā-
tvayy ardhāsana-bhāji kiṃ nara-gaṇodgītair bhavad-vikramair
antaḥ-sambhṛta-matsaro' pi bhagavān ākāra-guptau kṛtī |
unmīlad-bhavadīya-dakṣiṇa-bhujā-romāñca-viddhoccarad-
bāṣpair eva vilocanair abhinayaty ānandam ākhaṇḍalaḥ

2.148

(a.rā. 1.29)
prāgalbhyena, yathā-
ekatrāsana-saṅgatiḥ parihṛtā pratyudgamād dūratas
tāmbūlānayana-cchalena rabhasāśleṣo' pi saṃvighnitaḥ |
ālāpo' pi na miśritaḥ parijanaṃ vyāpārayanty āntike- kāntaṃ pratyupacārataś caturayā kopaḥ kṛtārthīkṛtaḥ

2.149

(amaru. 18)
atha (20) smṛtiḥ-
svāsthya-cintā-dṛḍhābhyāsa-sadṛśālokanādibhiḥ | 70
smṛtiḥ pūrvānubhūtārtha-pratītis tatra vikriyāḥ |
kampanodvahane mūrdhno bhrū-vikṣepādayo' pi ca

2.150

71
svāsthyena, yathā-
ramyāṇi vīkṣya madhurāṃś ca niśamya śabdān
paryutsuko bhavati yat sukhito' pi jantuḥ |
tac cetasā smarati nūnam abodha-pūrvaṃ
bhāva-sthirāṇi jananāntara-sauhṛdāni

2.151

(śak. 5.2)
cintayā, yathā-
līneva pratibimbiteva likhitevotkīrṇarūpeva ca
pratyupteva ca vajra-lepa-ghaṭitevāntar-nikhāteva ca |
sā naś cetasi kīliteva viśikhaiś ceto-bhuvaḥ pañcabhiś
cintā-santati-tantu-jāla-niviḍa-syūteva lagnā priyā

2.152

(mā.mā. 5.10)
dṛḍhābhyāsena, yathā-
tad vaktraṃ nayane ca te smita-sudhā-mugdhaṃ ca tad vācikaṃ
sā veṇī sa bhuja-kramo' tisaralo līlālasā sā gatiḥ |
tanvī seti ca seti seti satataṃ tad-dhyāna-baddhātmano
nidrā no na ratir na cāpi viratiḥ śūnyaṃ mano vartate

2.153

(rasa-kalikā, 32)[*12]
[*12] This verse appeared previously after kārikā 2.56a.
sadṛśālokanena, yathā-
ārakta-rājibhir iyaṃ kusumair nava-kandalī salila-garbhaiḥ |
kopād antar-bāṣpe smarayati māṃ locane tasyāḥ

2.154

[vikramorvaśīya 4.15]
atha (21) vitarkaḥ-
ūho vitarkaḥ sandeha-vimarṣa-pratyayādibhiḥ |
janito nirṇayāntaḥ syād asatyaḥ satya eva vā | 72
tatrānubhāvāḥ syur amī bhrū-śiraḥ- ksepaṇādayaḥ

2.155

sandeha-pratyayanād, yathā-
aṅkaṃ ke' pi śaśaṅkire jala-nidheḥ paṅkaṃ pare menire
sāraṅgaṃ katicic ca saṃjagadire bhūmeś ca bimbaṃ pare |
indau yad dalitendra-nīla-śakala-śyāmaṃ darīdṛśyate
tan manye ravi-bhītam andha-tamasaṃ kukṣi-stham ālakṣyate

2.156

vimarśo vicāraḥ | tena, yathā-
gamanam alasaṃ śūnyā dṛṣṭiḥ śarīram asauṣṭhavaṃ
śvasitam adhikaṃ kiṃ nv etat syāt kim anyad ato' tha vā |
bhramati bhuvane kandarpājñā vikāri ca yauvanaṃ
lalita-madhurās te te bhāvāḥ kṣipanti ca dhīratām

2.157

atra mādhava-gatāṃ cintām upalabhya kim atra kāraṇam iti vimṛśatā makarandena manmatha-nibandhana evāyaṃ bhāva iti satya-nirṇayānto vitarkaḥ |
atha (22) cintā-
iṣṭa-vastv-apariprāpter aiśvarya-bhraṃśanādibhiḥ | 73
cintā dhyānātmikā tasyām anubhāvā bhavanty amī |
kārśyādhomukhya-santāpa-niḥśvāsocchrvasanādayaḥ

2.158

74
iṣṭa-vastv-alābhena, yathā-
īsi-baliābaṇaā se kūṇita-pakkhaṃtatāraa tthimiā |
diṭṭhī kapola-pālī ṇihiā kara-pallave mano suṇṇaṃ

2.159

[īṣad-valitāvanatā'syāḥ kūṇita-pakṣmanta-tārakā stimitā |
dṛṣṭiḥ kapola-pālī nihitā kara-pallave manaḥ śūnyam ||]
aiśvarya-nāśena, yathā-
yamo' pi vilikhan bhūmiṃ daṇḍenāstamita-tviṣā |
kurute' sminn amoghe' pi nirvāṇālāta-lāghavam

2.160

[ku.saṃ. 2.27]
atha (23) matiḥ-
nānā-śāstrāratha-mathanād artha-nirdhāraṇaṃ matiḥ |
tatra ceṣṭās tu kartavya-karaṇaṃ saṃśaya-chidā | 75
śiṣyopadeśa-bhrū-kṣepāv ūhāpohādayo' pi ca

2.161

yathā-
daśaratha-kule sambhūtaṃ mām avāpya dhanurdharaṃ
dinakara-kulāskandī ko' yaṃ kalaṅka-navāṅkuraḥ |
iti na vanitām etāṃ hantuṃ mano vicikitsate
yad adhikaraṇaṃ dharma-sthīyaṃ tavaiva vacāṃsi naḥ

2.162

(a.rā. 2.62)
atha (24) dhṛtiḥ-
jñāna-vijñāna-gurvādi-bhakti-nānārtha-siddhibhiḥ | 76
lajjādibhiś ca cittasya naispṛhyaṃ dhṛtir ucyate

2.163

atrānubhāvā vijñeyāḥ prāptārthānubhavas tathā | 77
aprāptātīta-naṣṭārthān abhisaṅkṣobhaṇādayaḥ

2.164

jñānāt, yathā-
aśnīmahi vayaṃ bhikṣām āśāvāso vasīmahi |
śayīmahi mahī-pṛṣṭhe kurvīmahi kim īśvaraiḥ

2.165

(vai.śa. 55)
vijñānād, yathā-
asty adyāpi catuḥ-samudra-parikhā-paryantam urvī-talaṃ
vartante' pi ca tatra tatra rasikā goṣṭhīṣu saktā nṛpāḥ |
ekas tatra nirādaro bhavati ced anyo bhavet sādaro
vāg-devī vadanāmbuje vasati cet ko nāma dīno janaḥ

2.166

guru-bhaktyā, yathā-
tiṣṭhan bhāti pituḥ puro bhuvi yathā siṃhāsane kiṃ tathā
yat saṃvāhayataḥ sukhaṃ hi caraṇau tātasya kiṃ rājyataḥ |
kiṃ bhukte bhuvana-traye dhṛtir asau bhuktojjhite yā guror
āyāsaḥ khalu rājyam ujjhita-guros tatrāsti kaścid guṇaḥ

2.167

(nāgānanda 1.7)
nānārtha-siddhyā, yathā-
krodhāndhaiḥ sakalaṃ hataṃ ripu-kulaṃ pañcākṣatās te vayaṃ
pāñcālyā mama durnayopajanitas tīrṇo nikārārṇavaḥ |
tvaṃ devaḥ puruṣottamaḥ sukṛtinaṃ mām ādṛto bhāṣase
kiṃ nāmānyad ataḥ paraṃ bhagavato yāce prasannād aham

2.168

(veṇī-saṃhāraḥ 6.45)
atha (25) harṣaḥ-
manorathasya lābhena siddhyā yogyasya vastunaḥ | 78
mitra-saṅgama-devādi-prasādādeś ca kalpitaḥ

2.169

manaḥ-prasādo harṣaḥ syād atra netrāsya-phullatā | 79
priyābhāṣaṇam āśleṣaḥ pulakānāṃ prarohaṇam |
svedodgamaś ca hastena hasta-sampīḍanādayaḥ

2.170

80
manorathasya lābhena, yathā-
nivāta-padma-stimitena cakṣuṣā
nṛpasya kāntaṃ pibataḥ sutānanam |
mahodadheḥ pūra ivendu-darśanād
guruḥ praharṣaḥ prababhūva nātmani

2.171

(ra.vaṃ. 3.17)
yogya-vastu-siddhyā, yathā-
sa rāgavān aruṇa-talena pāṇinā
pulomajā-pada-tala-yāvakair iva |
hariṃ hariḥ stanita-gabhīra-heṣitaṃ
mukhe nirāmiṣa-kaṭhine mamārja tam

2.172

atra uccaiḥśravaso lābhena devendrasya harṣaḥ |
mitra-saṅgamād, yathā-
ibha-kumbha-tuṅga-kaṭhinetaretara- stana-bhāra-dūra-vinivāritodarāḥ |
pariphulla-gaṇḍa-phalakāḥ parasparaṃ parirebhire kukura-kaurava-striyaḥ

2.173

(māghe 13.16)
mitra-saṅgamaḥ pūjyādi-saṅgamādīnām apy upalakṣaṇam |
pūjya-saṅgamena, yathā-
yugānta-kāla-pratisaṃhṛtātmano
jaganti yasyāṃ savikāsam āsata |
tanau mamus tatra na kaṭabha-dviṣas
tapadhanābhyāgama-sambhavā mudaḥ

2.174

(śi.va. 1.23)
deva-prasādād, yathā-
tasyāḥ prasannendu-mukhaḥ prasādaṃ
gurur nṛpāṇāṃ gurave nivedya |
praharṣa-cihnānumitaṃ priyāyai
śaśaṃsa vācā punaruktayeva

2.175

(ra.vaṃ. 2.68)
ādi-śabdād guru-rāja-prasādādayaḥ | guru-prasādād, yathā-
asmad-gotra-mahattaraḥ kratu-bhujām adyāyam ādyo ravir
yajvāno vayam adya te bhagavatī bhūr adya rājanvatī |
adya svaṃ bahu manyate sahacarair asmābhir ākhaṇḍalo
yenaitāvad arundhatī-patir api svenānugṛhṇāti naḥ

2.176

(a.rā. 1.18)
rāja-prasādād, yathā-
prītir asya dadato' bhavat tathā
yena tat-priya-cikīrṣavo nṛpāḥ |
sparśitair adhikam āgaman mudaṃ
nādhiveśma-nihitair upāyanaiḥ

2.177

(śi.va. 14.47)
atha (26) autsukyam-
kālākṣamatvam autsukyam iṣṭa-vastu-viyogataḥ |
tad-darśanād ramya-vastu-didṛkṣādeś ca tat-kriyāḥ

2.178

81
tvarānavasthitiḥ śayyā-sthitir uttāna-cintane |
śarīra-gauravaṃ nidrā-tandrā-niḥśvasitādayaḥ

2.179

82
tatra iṣṭa-vastu-viyogāt-
saṃkṣipyante kṣana iva kathaṃ dīrgha-yāmā triyāmā
sarvāvasthāsv ahar api kathaṃ manda-mandātapaṃ syāt |
itthaṃ cetaś caṭula-nayane durlabha-prārthanaṃ me
gāḍhoṣmābhiḥ kṛtam aśaraṇaṃ tvad-viyoga-vyathābhiḥ

2.180

[me.dū. 2.48]
tatra iṣṭa-vastu-darśanāt-
āyāte dayite manoratha-śatair nītvā kathañcid dinaṃ gatvā vāsa-gṛhaṃ jaḍe parijane dīrghāṃ kathāṃ kurvati |
daṣṭāsmīty abhidhāya satvara-padaṃ vyādhūya cīnāṃśukaṃ tanvaṅgyā rati-kātareṇa manasā nītaḥ pradīpaḥ śamam ||179|| [amaru 77]
ramya-didṛkṣayā, yathā-
kṛtāvaśeṣeṇa savibhrameṇa
niṣkīlitenādhvani pūritena |
prasādhanenācyuta-darśanāya
pura-striyaḥ śiśriyire gavākṣān

2.181

atha (27) augryam-
aparādhāvamānābhyāṃ cauryāābhigrahaṇādibhiḥ |
asat-pralāpanādyaiś ca kṛtaṃ caṇḍatvam ugratā

2.182

83
kriyās tatrāsya-nayana-rāgo bandhana-tāḍane |
śirasaḥ kampanaṃ kheda-vadha-nirbhartsanādayaḥ

2.183

84
aparādhād, yathā-
praṇayi-sakhī-salīla-parihāsa-rasādhigatair
lalita-śirīṣa-puṣpa-hananair api tāmyati yat |
vapuṣi vadhāya tatra tava śastram upakṣipataḥ
patatu śarasy akāṇḍayam adaṇḍaṃ ivaiṣa bhujaḥ

2.184

(mā.mā. 5.31)
atra mālatī-nikāra-rūpāparādhād mādhavasyaugryam |
avamānāḍ, yathā-
ajñāta-pūrvā dviṣatām avajñāṃ
vijñāpayantaṃ pratiruṣṭa-cetāḥ |
ājñā-haraṃ prājña-vinindya-karmā
yajñāśi-vairī gadayā jaghāna

2.185

cauryābhigrahaṇād, yathā-
bhuja-viṭapa-madena vyartham andhambhaviṣṇur
dhig apasarasi cauraṃkāram ākruśyamānaḥ |
tvad-urasi vidadhātu svām avaskāra-keliṃ
kuṭila-karaja-koṭi-krūra-karmā jaṭāyuḥ

2.186

(a.rā. 5.11)
asat-pralāpād, yathā-
katham api na niṣiddho duḥkhinā bhīruṇā vā drupada-tanaya-pāṇis tena pitrā mamādya |
tava bhuja-bala-darpādhyāyamānasya vāmaḥ śirasi caraṇa eṣa nyasyate vārayainam

2.187

(veṇī-saṃhāra 3.40)
atha (28) amarṣaḥ-
adhikṣepāvamānādyaiḥ krodho' marṣa itīryate |
tatra sveda-śiraḥ-kampāv ādhomukhya-vicintane | 85
upāyānveṣaṇotsāha-vyavasādayaḥ kriyāḥ

2.188

tatra adhikṣepād, yathā-
iti bhīṣma-bhāṣita-vaco' rtham
adhigatavatām iva kṣaṇāt |
kṣobham agamad atimātram
atho śiśupāla-pakṣa-pṛthivī-bhṛtāṃ gaṇaḥ

2.189

(śi.va. 15.47)
avamānād, yathā-
dhvaṃsena hṛdayaṃ sadyaḥ paribhūtasya me paraiḥ |
yady amarṣaḥ pratīkāraṃ bhujālambaṃ na lambhayet

2.190

(ki.a. 11.57)
atha (29) asūyā-
para-saubhāgya-sampatti-vidyā-śauryādi-hetubhiḥ | 86
guṇe' pi doṣāropaḥ syād asūyā tatra vikriyāḥ |
mukhāpavartanaṃ garhā bhrū-bhedānādarādayaḥ

2.191

87
para-saubhāgyena, yathā-
mā garvam udvaha kapola-tale cakāsti
kānta-svahasta-likhitā mama mañjarīti |
anyāpi kiṃ na sakhi bhājanam īdṛśīnāṃ
vairī na ced bhavati vepathur antarāyaḥ

2.192

(keśaṭasyeti subhāṣita-ratna-kośe)
para-sampattyā, yathā-
lokopakāriṇī lakṣmīḥ satāṃ vimala-cetasām |
tathāpi tāṃ vilokyaiva dūyante duṣṭa-cetasaḥ

2.193

para-vidyayā, yathā-
pratyakṣādi-prabhā-siddha-viruddhārthābhidhāyinaḥ |
vedāntā yadi śāstrāṇi bauddhaiḥ kim aparāddhyate

2.194

(pra.ca. 2.4)
yathā vā-
guṇādhāre gaure yaśasi paripūrṇe vilasati
pratāpe cāmitrān dahati tava siṃha-kṣitipate |
navaiva dravāṇīty akathayad aho mūḍhatama-dhīś
caturdhā tejo' pi vyabhajata kaṇādo munir api

2.195

atra prauḍha-kavi-samaya-prasiddha-mārgānusāriṇo vaktuḥ parimita-dravya-vādini kaṇāde mahaty asūyā mūḍhatama-dhīr iti vāg-ārambheṇa vyajyate |
para-śauryeṇa, yathā-
strī-mātraṃ nanu tāṭakā bhṛgu-suto rāmas tu vipraḥ śucir
mārīco mṛga eva bhīti-bhavanaṃ vālī punar vānaraḥ |
bhoḥ kākutstha vikatthase kim atha vā vīro jitaḥ kas tvayā
dor-darpas tu tathāpi te yadi samaṃ ko-daṇḍam āropaya

2.196

(hanuman-nāṭaka 14.21)
atha (30) cāpalyam-
rāga-dveṣādibhiś citta-lāghavaṃ cāpalaṃ bhavet |
ceṣṭās tatrāvicāreṇa parirambhāvalambane | 88
niṣkāsanokti-pāruṣye tāḍanājñāpanādayaḥ

2.197

rāgeṇa, yathā-
vijanam iti balād amuṃ gṛhītvā
kṣaṇam atha vīkṣya vipakṣam antike' nyā |
abhipatitu-manā laghutva-bhīter
abhavad amuñcati vallabhe' tigurvī

2.198

(śi.va., 7.57)
dveṣeṇa, yathā-
pādāghātaiḥ surabhir abhitaḥ satvaraṃ tāḍanīyo
gāḍhāmodaṃ malaya-marutaḥ śṛṅkhalādāma datta |
kārāgāre kṣipata tarasā pañcamaṃ rāga-rājaṃ
candraṃ cūrṇīkuruta ca śilāpaṭṭake piṣṭa-bimbam

2.199

(bāla-rāmāyaṇa 5.49)
atra sītā-viraheṇa rāvaṇasya vasantādi-viṣaya-dveṣeṇa tat-tad-adhidevatānāṃ tāḍanā-jñāpanādibhir anubhāvaiś cāpalyaṃ dyotyate |
atha (31) nidrā-
mada-svabhāva-vyāyāma-niścintatva-śramādibhiḥ | 89
mano-nimīlanaṃ nidrā ceṣṭās tatrāsya-gauravam

2.200

āghūrṇamāna-netratvam aṅgānāṃ parimardanam | 90
niḥśvāsocchvāsane sanna-gātratvaṃ netra-mīlanam |
śarīrasya ca saṅkoco jāḍyaṃ cety evam ādayaḥ

2.201

91
madād, yathā-
yasmin mahīṃ śaṃsati vāṇinīnāṃ
nidrāṃ vihārārdha-pathe gatānām |
vāto' pi nāsraṃsayad aṃśukāni
ko lambayed āharaṇāya hastam

2.202

(ra.vaṃ. 6.75)
svabhāvād, yathā-
uttānām upadhāya bāhulatikām ekām apāṅgāśrayām
anyām apy alasāṃ nidhāya vipulābhoge nitamba-sthale |
nīvīṃ kiñcid iva ślathāṃ vidadhatī niḥśvāsam unmuñcatī
talpotpīḍana-tiryag-unnata-kucā nidrāti śātodarī

2.203

vyāyāmād, yathā-
alasa-lulita-mugdhānyadhva-sañjāta-khedād
aśithila-parirambhair datta-saṃvāhanāni |
parimṛdita-mṛṇālī-durbalāny aṅgakāni
tvam urasi mama kṛtvā yatra nidrām avāptā

2.204

(u.rā.ca. 1.24)
naiścintyād, yathā-
dattendrābhaya-vibhramādbhuta-bhujāsambhāra-gambhīrayā
tvad-vṛttyā śithilīkṛtas tribhuvana-trāṇāya nārāyaṇaḥ |
antas toṣa-tuṣāra-saurabha-maya-śvāsānilāpūraṇa-
prāṇottuṅga-bhujaṅga-talpam adhunā bhadreṇa nidrāyate

2.205

(a.rā. 1.27)
śramād, yathā-
kevalaṃ priyatamā-dayālunā
jyotiṣām avanatāsu paṅktiṣu |
tena tat-parigṛhīta-vakṣasā
netra-mīlana-kutūhalaṃ kṛtam

2.206

(ku.saṃ. 8.84)
atha (32) suptiḥ-
udreka eva nidrāyāḥ suptiḥ syāt tatra vikriyāḥ |
indriyoparatir netra-mīlanaṃ srasta-gātratā | 92
utsvapnāyitanaiś calya-śvāsocchvāsādayo' pi ca

2.207

yathā-
avyāsurantaḥ-karuṇārasārdrā
nisarga-niryan-nigamānta-gandhā |
śvāsānilās tvāṃ svapato murāreḥ
śayyā-bhujaṅgendra-nipīta-śeṣāḥ

2.208

atha (33) bodhaḥ-
svapna-sparśana-nidhvāna-nidrā-sampūrṇatādibhiḥ | 93
prabodhaś cetanāvāptiś ceṣṭās tatrākṣi-mardanam

2.209

śayyāyā mokṣaṇaṃ bāhu-vikṣepo' ṅguli-moṭanam | 94
śiraḥ-kaṇḍūyanaṃ cāṅga-valanaṃ caivam ādayaḥ

2.210

svapnād, yathā-
tribhāga-śeṣāsu niśāsu ca kṣaṇaṃ
nimīlya netre sahasā vyabudhyata |
kva nīlakaṇṭha vrajasīty alakṣya-vāg
asatya-kaṇṭhārpita-bāhu-bandhanā

2.211

(ku.saṃ. 5.57)
sparśanād, yathā-
āghrāya cānanam adhistanam āyatākṣyāḥ
suptaṃ tadā tvarita-keli-bhuvā śrameṇa |
prābhātikaḥ pavana eṣa saroja-gandhī
prābodhayan maṇi-gavākṣa-samāgato mām

2.212

śabdād, yathā-
uṣasi sa gaja-yūtha-karṇa-tālaiḥ
paṭu-paṭaha-dhvnaibhir vinīta-nidraḥ |
aramata madhurāṇi tatra śṛṇvan
vihaga-vikūjita-vandi-maṅgalāni

2.213

(ra.vaṃ. 9.71)
nidrā-sampūrtyā, yathā-
te ca prāpur udanvantaṃ bubudhe cādi-pūruṣaḥ |
avyākṣepo bhaviṣyantyāḥ kārya-siddher hi lakṣaṇam

2.214

(ra.vaṃ. 10.6)
uttamādhama-madhyeṣu sāttvikā vyabhicāriṇaḥ | 95
vibhāvair anubhāvaiś ca varṇanīyā yathocitam

2.215

[*13]
udvega-sneha-dambherṣyā-pramukhāś citta-vṛttayaḥ | 96
ukteṣv antarbhavantīti na pṛthaktvena darśitāḥ

2.216

[*13] Ed. adds: anukta-citta-vṛttīnām uktāntarbhāvaḥ |
tathā hi-para-pratāraṇa-rūpa-dambhasya jihmatāvahitthāyām antar-bhāvaḥ | citta-dravatā-lakṣaṇasya snehasya harṣe' ntarbhāvaḥ | sva-viṣaya-dāna-mānādy-amarṣaṇa-rūpāyā īrṣyāyā amarṣe' ntarbhāvaḥ | para-viṣayāyās tv asūyāyām | udvegasya tu nirveda-viṣādādiṣu yathocitam antarbhāva ity ādi draṣṭavyam | tathā ca bhāva-prakāśikā-kāraḥ-
anye' pi yadi bhāvāḥ syuś citta-vṛtti-viśeṣataḥ |
antarbhāvas tu sarveṣāṃ draṣṭavyo vyabhicāriṣu

2.217

iti |
vibhāvāś cānubhāvāś ca te bhavanti parasparam | 97
kārya-kāraṇa-bhāvas tu jñeyaḥ prāyeṇa lokataḥ

2.218

tathā hi-santāpasya dainyaṃ prati vibhāvatvaṃ glāniṃ pratyanubhāvatvaṃ ca | prahārasya pralaya-mohau prati vibhāvatvam augryaṃ pratyanubhāvatvaṃ ca | viṣādasya utpātāvegaṃ pratyanubhāvatṃ stambhaṃ prati vibhāvatvam | vyādher glāni-stambha-pralayādīn prati vibhāvatvam |
svātantryāt pāratantryāc ca te dvidhā vyabhicāriṇaḥ | 98
para-poṣakatāṃ prāptāḥ paratantrā itīritāḥ |
tad-abhāve svatantrāḥ syur bhāvā iti ca te smṛtāḥ

2.219

99
tatra pāratantryeṇa nirvedo, yathā-
kuryuḥ śastra-kathām amī yadi manor vaṃśe manuṣyāṅkurāḥ
syāc ced brahma-gaṇo' yam ākṛti-gaṇas tatreṣyate ced bhavān |
samrājāṃ samidhāṃ ca sādhakatamaṃ dhatte chidākāraṇaṃ
dhiṅ maurvī-kuśa-karṣaṇolbaṇa-kiṇa-granthir mamāyaṃ karaḥ

2.220

(a.rā. 4.44)
ity atra nirvedasya krodhāṅgatvam |
nirvedasya svatantratvaṃ, yathā-
prāptāḥ śriyaḥ sakala-kāma-dudhās tataḥ kiṃ
nyastaṃ padaṃ śirasi vidviṣatāṃ tataḥ kim |
sampāditāḥ praṇayino vibhavais tataḥ kiṃ
kalpaṃ sthitās tanubhṛtāṃ tanavas tataḥ kim

2.221

[vai.śa. 67]
ityādi | atra nirvedasyānanyāṅgatvāt svatantratvam |
nanu nirvedasya śānta-rasa-sthāyitvaṃ kaiścid uktam | tat katham asya anya-rasopakaraṇatvam iti ced, ucyate | sati khalu grāme sīmā-sambhāvanā | sthāyitvaṃ nāma saṃskāra-pāṭavena bhāvasya (vāsanā-rūpeṇa sthitasya kāraṇa-vaśād udbodhitasya) muhur muhur navībhāvaḥ | tena nirveda-vāsanā-vāsitaṃ bhāvaka-cetasi naiṣphalyābhimateṣu vibhāvādiṣu (bhāvakānāṃ prathamaṃ pravṛtter evāsambhavāt) tat-sāmagrī-phala-bhūtasya nirvedasyotpattir eva na saṅgacchate | kiṃ punaḥ sthāyitvam | kiṃ ca asati nirveda-sthāyini śānta-rūpo bhāvakānām āsvādaś citra-gata-kadalī-phala-rasāsvāda-lampaṭānāṃ rāja-śukānāṃ viveka-sahodaro bhaved iti kṛtaṃ saṃrambheṇa |
viṣādasya paratantratvaṃ, yathā-
vāraṃ vāraṃ tirayati dṛ;cām udgato bāṣpa-pūras
tat-saṅkalpopahita-jaḍima-stambham abhyeti gātram |
sadyaḥ svidyann ayam aviratotkampa-lolāṅgulīkaḥ
pāṇir lekhā-vidhiṣu nitarāṃ vartate kiṃ karomi

2.222

(mā.mā. 1.38)
atra viṣādasya śṛṅgārāṅgatvam | svatantratvaṃ, yathā-
sañcāriṇī dīpa-śikheva rātrau
yaṃ yaṃ vyatīyāya patiṃvarā sā |
narendra-mārgāṭṭa iva prapede
vivarṇa-bhāvaṃ sa sa bhūmi-pālaḥ

2.223

(ra.vaṃ. 6.67)
ity atra viṣādasyānanyāṅgatvam | evam anyeṣām api svatantratva-paratantratve tatra tatrohanīye |
ābhāsatā bhaved eṣām anaucitya-pravartitām |
asatyatvād ayogyatvād anaucityaṃ dvidhā bhavet | 100
asatyatva-kṛtaṃ tat syād acetana-gataṃ tu yat

2.224

yathā-
kas tvaṃ bhoḥ, kathayāmi daiva-hatakaṃ māṃ viddhi śākhoṭakaṃ vairāgyād iva vakṣi, sādhu viditaṃ, kasmād idaṃ, kathyate |
vāmenātra vaṭas tam adhvaga-janaḥ sarvātmanā sevate na cchāyāpi paropakāra-karaṇe mārga-sthitasyāpi me

2.225

atra vṛkṣa-viśeṣatvād acetane śākhoṭake citta-vikārasyāsambhavānucito nirvedo' yam ābhāsatvam āpadyate |
ayogyatva-kṛtaṃ proktaṃ nīca-tiryaṅ-narāśrayam

2.226

101
tatra nīca-tiryag-gataṃ, yathā-
velā-taṭe prasūyethā mā bhūḥ śaṅkita-mānasā |
māṃ jānāti samudro' yaṃ ṭiṭṭibhaṃ sāhasa-priyam

2.227

atra yadi samudra-velāyāṃ prasūye tarhi udvela-kallola-mālābhir mamāpatyāni hṛtāni bhaveyur iti śaṅkitāyāṃ nija-gṛhiṇyāṃ kaścit ṭiṭṭibhaḥ pakṣi-viśeṣo garvāyate | tad ayaṃ garvo nīca-tiryag-gatatvād ābhāso nātīva svadate |
nīca-narāśrayo, yathā-
atyuttāna-śayālunā kara-yuga-prāptopadhāna-śriyā
gandhūrasya taros tale ghuṭa-puṭa-dhvānānusandhāyibhiḥ |
dīrghaiḥ śvāsa-bharaiḥ saphūtkṛti-śatair āsphoṭitoṣṭha-dvayaṃ
tat-pūrvaṃ kṛṣi-karmaṇi śramavatā kṣudreṇa nidrāyate

2.228

utpatti-sandhi-śāvalya-śāntayo vyabhicāriṇām |
daśāś catasras tatra utpattir bhāva-sambhavaḥ

2.229

102
yathā-
evaṃ vādini devarṣau pārśve pitur adhomukhī |
līlā-kamala-patrāṇi gaṇayāmāsa pārvatī

2.230

(ku.saṃ. 6.84)
atra lajjāyāḥ harṣasya vā samutpattiḥ |
sarūpam asarūpaṃ vā bhinna-kāraṇa-kalpitam |
bhāva-dvayaṃ milati cet sa sandhir iti gīyate

2.231

103
svarūpayoḥ sandhir, yathā-
ari-vrajānām anapota-siṃha-
khaḍga-prahārair avani gatānām |
priyā-janāṅka-prahitāṅgakānāṃ
bhavanti netrānta-nimīlanāni

2.232

atra nāyaka-khaḍga-prahāra-priyā-janāṅga-sparśābhyāṃ kalpitayoḥ pratināyakeṣu mohayoḥ sandhir netrānta-nimīlanena vyajyate |
asarūpayoḥ sandhir, yathā-
śrī-siṃha-bhūpa-pratināyakānāṃ
svidyanti gātrāny ativepitāni |
tat tūrya-saṃvādiṣu garjiteṣu
priyābhir ālambita-kandharāṇām

2.233

atra garjiteṣu nāyaka-saṃnāha-niḥsāṇa-śaṅkayāṅkuritasya pratināyakānāṃ trāsasya priyāliṅgana-taraṅgitasya ca harṣasya sveda-vepathu-sādṛśya-kalpita-saṃśleṣaḥ sandhiḥ |
atyārūḍhasya bhāvasya vilayaḥ śāntir ucyate

2.234

104ab
yathā-
śuddhāntasya nivārito' py anunayair niḥśaṅkam aṅkūrito
vṛddhāmātya-hitopadeśa-vacanai ruddho' pi vṛddhiṃ gataḥ |
mānodreka-taruḥ pratikṣiti-bhujām āmūlam unmūlyate
vāhinyām anapota-siṃha-nṛpater ālokitāyām api

2.235

atra hitopadeśānādarādhirūḍhasya pratināyaka-gatasya garvasya śāntir āmūlam unmūlyata iti vāg-ārambheṇa vyajyate |
śavalatvaṃ tu bhāvānāṃ saṃmardaḥ syāt parasparam

2.236

104
yathā-
ko vā jeṣyati soma-vaṃśa-tilakān asmān raṇa-prāṅgaṇe
hantāsmāsu parāṅmukho hata-vidhiḥ kiṃ durgam adhyāsmahe |
asmat-pūrva-nṛpān asau nihatavān dīrghān dhig asmad-bhujān
kiṃ vākyair anapota-siṃha-nṛpateḥ sevaiva kṛtyaṃ param

2.237

atra garva-viṣādāsūyā-cintā-smṛty-amarṣa-nirveda-matīnāṃ saṃmardo bhāva-śāvalyam ity ucyate |
dig-antarāla-sañcāra-kīrtinā siṃha-bhūbhujā |
evaṃ sañcāriṇaḥ sarve sa-prapañcaṃ nirūpitāḥ

2.238

105
iti sañcāri-bhāvāḥ |
atha sthāyinaḥ-
sajātīyair vijātīyair bhāvair ye tv atiraskṛtāḥ |
kṣrābdhivan nayanty anyān svātmatvaṃ sthāyino hi te

2.239

106
bharatena ca te kathitā rati-hāsotsāha-vismaya-krodhāḥ |
śoko' tha jugupsā bhayam ity aṣṭau lakṣma vakṣyate teṣām

2.240

107
tatra ratiḥ-
yūnor anyonya-viṣayā sthāyinīcchā ratir bhavet |
nisargeṇābhiyogena saṃsargeṇābhimānataḥ

2.241

108
upamādhyātma-viṣayair eṣā syāt tatra vikriyāḥ |
kaṭākṣa-pāta-bhrū-kṣepa-priya-vāg-ādayo matāḥ

2.242

109
tatra nisargeṇa ratir, yathā-
alaṃ vivādena yathā śrutas tvayā
tathāvidhas tāvad aśeṣam astu saḥ |
mamātra bhāvaika-rasaṃ manaḥ sthitaṃ
na kāma-vṛttir vacanīyam īkṣate

2.243

(ku.saṃ. 5.82)
atra rūpādi-dṛṣṭa-kāraṇa-nirapekṣā pārvatyāḥ ratir janmāntara-vāsanā-rūpā nisargād eva bhavati | abhiyogo' bhiniveśaḥ | tad-eka-paratvam iti yāvat |
tena, yathā-
tan me manaḥ kṣipati yat sarasa-prahāram
ālokya mām agaṇita-skhalad-uttarīyā |
trastaika-hāyana-kuraṅga-vilola-dṛṣṭiḥ
sāśliṣṭavaty amṛta-saṃvalitair ivāṅgaiḥ

2.244

(mā.mā. 4.8)
atrottarīya-skhalanādi-sūcitena madayantikā-premābhiyogena makarandasya tatra ratir utpadyate |
saṃsargeṇa, yathā-
utpattir deva-yajanād brahma-vādī nṛpaḥ pitā |
suprasannojjvalā mūrtir asyāṃ snehaṃ karoti me

2.245

(ma.vī.ca. 1.21)
atra deva-yajana-janakādi-sambandha-gauraveṇa sītāyāṃ rāmasya ratiḥ |
atha abhimāṇaḥ | idam eva mama priyaṃ nānyad ity abhiprāyo' bhimānaḥ | tena, yathā-
jagati jayinas te te bhāvā navendu-kalādayaḥ
prakṛti-madhurāḥ santy evānye mano madayanti ye | mama tu yad iyaṃ yātā loke vilocana-candrikā
nayana-viṣayaṃ janmany ekaḥ sa eva mahotsavaḥ

2.246

(mā.mā. 1.39)
atra mādhavasya vilcana-candrikā-nayana-mahotsavādy-abhimānena itara-ramaṇīya-vastu-naiḥspṛhyeṇa ca mālatyāṃ ratiḥ |
upamayā, yathā-
api turaga-samīpād utpatantaṃ mayūraṃ
na sa rucira-kalāpaṃ bāṇa-lakṣyīcakāra |
sapadi gata-manaskaś citra-mālyānukīrṇe
rati-vigalita-bandhe keśa-pāśe priyāyāḥ

2.247

(ra.vaṃ. 9.67)
atra mṛgayāntaritāpi daśarathasya priyā-viṣayā ratis tadīya-keśa-kalāpa-sadṛśa-keki-kalāpa-darśanenotpadyate |
adhyātmaṃ svātma-prāmāṇya-mātram | tena, yathā-
kāmaṃ pratyādiṣṭāṃ smarāmi na parigrahaṃ munes tanayān |
balavat tu dūyamānaṃ pratyāyayatīva me hṛdayam

2.248

(śaku. 5.31)
atra duṣyantasya nija-citta-santāpa-pratyayena śāpa-vismṛtāyām api śakuntalāyāṃ ratiḥ |
viṣayāḥ śabdādayaḥ | tatra śabdena, yathā mamaiva-
sakhi me niyati-hatāyās
tad-darśanam astu vā mā vā |
punar api sa veṇu-nādo
yadi karṇa-pathe patet tad evālam

2.249

atra prāg-adṛṣṭe' pi kṛṣṇe veṇu-nādena kāmavallyā ratiḥ |
sparśena, yathā-
yad ayaṃ ratha-saṅkṣobhād aṃsenāṃso rathāṅga-suśroṇyāḥ |
spṛṣṭaḥ saroma-vikriyam aṅkuritaṃ manobhaveneva

2.250

(vi.u. 1.11)
rūpeṇa, yathā-
ayaṃ rāmo nāyaṃ sa tu janaka-dharmaṃ dalitavān
ayaṃ kāmo nāyaṃ sa tu madhumadāmodita-manāḥ |
sakhi jñātaṃ so' yaṃ yuvati-nayanotpādana-phalaṃ
nidānaṃ bhāgyānāṃ jayati khalu siṃha-kṣitipatiḥ

2.251

atra rāmādi-smaraṇa-hetunā nāyaka-rūpātiśayena kasyāścid ratiḥ |
rasena, yathā-
haras tu kiñcit parilupta-dhairyaś
candrodayārambha ivāmburāśiḥ |
umā-mukhe bimba-phalādharoṣṭhe
vyāpārayāmāsa vilocanāni

2.252

(ku.saṃ. 3.67)
atra yadyapi sambhogāt prāg-ajñātasyādhara-rasasya rasaṃ prati vibhāvatā na saṅgacchate, tathāpi prasiddehḥ sambhāvitasya rasasyaiva vibhāvatvaṃ bimba-phalādharoṣṭha iti padena vyajyate | athavā samāsvādita-dākṣāyaṇī-bimbādharasya parameśvarasya tad-rasenaiva jananāntara-saṅgatāyām api tasyāṃ ratiḥ |
gandhena, yathā mamaiva-
unmīlan-nava-mālatī-parimala-nyakkāra-baddha-vratair
ālolair ali-maṇḍalaiḥ pratipadaṃ pratyāśam āsevitaḥ |
aṅgānām abhijāta-campaka-rucām asyā mṛgākṣyā sphuran-
nāmodo' yam adṛṣṭa-pūrva-mahimā badhnāti me mānasam

2.253

atra parāśara-muni-prasādena labdhena divyena satyavatī-śarīra-saurabheṇa śantanos tasyāṃ ratiḥ |
bhojas tu samprayogeṇa ratim anyām udāharat

2.254

110a
yathā-
unnamayya sakaca-graham oṣṭhaṃ
cumbati priyatame haṭha-vṛttyā |
huṃ huṃ muñca ma ma meti ca mandaṃ
jalpitaṃ jayati bāla-vadhūnām

2.255

(vijjikāyā idam iti subhāṣitāvaliḥ)
vākṛtaṃ ca tenaiva | atra tarjanārthamokṣaṇārtha-vāraṇārthāṇāṃ mandaṃ maṇdaṃ prayogān mānavatyāḥ samprayoge raty-utpattiḥ pratīyata iti |
samprayogasya śabdādiṣv antarbhāvān na tan-matam

2.256

110
tathā hi-uktodāharaṇe mānavatī-jalpitasya śabda-rūpatvam eva | tathā ca-
āarapasārioṭṭhaṃ aghaḍiaṇāsaṃ acuṃbiaṇiḍākaṃ |
baṇṇaghialippamuhie tīe paricumbaṇaṃ bharimo

2.257

(gāthā 1.22)
[ādara-prasāritoṣṭham aghaṭita-nāsam acumbita-niṭilam |
varṇa-ghṛta-lipta-mukhyās tasyāḥ paricumbanaṃ smarāmaḥ ||]
ity ādiṣu cumbanādīnām api sparśeṣv antar-bhāvaḥ |
[atha raty-avasthāḥ]
aṅkura-pallava-kalikā-praspunaphalabhoga-bhāg iyaṃ kramaśaḥ |
premā mānaḥ praṇayaḥ sneho rāgo' nurāgaś ca

2.258

111
atha premā-
sa premā bheda-rahitaṃ yūnor yad bhāva-bandhanaṃ

2.259

112a
yathā-
rathāṅga-nāmnor iva bhāva-bandhanaṃ
babhūva yat prema parasparāśrayam |
vibhaktam apy eka-sutena tat tayoḥ
parasparasyopari paryacīyata

2.260

(raghu. 3.24)
atra bheda-kāraṇe suta-snehe saty api sudakṣiṇā-dilīpayo rater aparihāṇena bheda-rahitatvam |
[keṣucit lipiṣu idam udāharaṇam atra dṛśyate-
cira-virahiṇor utkaṇṭhārti-ślathīkṛta-gātrayor
navam iva jagaj jātaṃ bhūyaś cirād abhinandatoḥ |
katham api dine dīrghe yāte niśām adhirūḍhayoḥ
prasarati kathā bahvī yūnor yathā na tathā ratiḥ || (amaru. 39)]
atha mānaḥ-
yat tu premānubandhena svātantryād dhṛdayaṅgamam | 112
bahnāti bhāva-kauṭilyaṃ so' yaṃ māna itīryate

2.261

yathā-
vyapohituṃ locanato mukhānilair
apārayantaṃ kila puṣpajaṃ rajaḥ |
payodhareṇorasi kācid unmanāḥ
priyaṃ jaghānonnata-pīvara-stanī

2.262

(kirāṭa 8.19)
atrāparādha-sambhāvanāyām api prema-kalpita-svātantryeṇa avajñā-rūpaṃ citta-kauṭilyam |
[keṣucit lipiṣu idam udāharaṇam atra dṛśyate-
muñca kopam animitta-locane
sandhyayā praṇamito' smi nānyathā |
kiṃ na vetsi sahadharma-cāriṇaṃ
cakravāka-sama-vṛttim ātmanaḥ || (ku.saṃ. 8.57)]
atha praṇayaḥ-
bāhyāntaropacārair yat prema-mānopakalpitaiḥ | 113
badhnāti bhāva-viśrambhaṃ so' yaṃ praṇaya ucyate

2.263

yathā-
pratiśrutaṃ dyūta-paṇaṃ sakhībhyo
vivakṣati preyasi kuñcita-bhrūḥ |
kaṇṭhaṃ karābhyām avalambya tasya
mukhaṃ pidhatte svakapolakena

2.264

atra bhāva-bandhanāparādha-kauṭilyayor anuvṛttau kaṇṭhālambanādinopacāreṇa visrambhaḥ |
[keṣucit lipiṣu idam udāharaṇam atra dṛśyate-
kāñcyā gāḍhatarāvaruddha-vasana-prāntā kim-arthaṃ punar
mugdhākṣī svapitīti tat-parijanaṃ svairaṃ priye pṛcchati |
mātaḥ svaptum apīha vārayati mām ity āhita-krodhayā
paryasya svapana-cchalena śayane datto' vakāśas tayā || (amaru. 18)]
atha snehaḥ-
viśrambhe paramāṃ kāṣṭhām ārūḍhe darśanādibhiḥ | 114
yatra dravaty antaraṅgaṃ sa sneha iti kathyate

2.265

darśanena, yathā kandarpa-sambhave-
ubhe tadānīm ubhayos tu citte
kaduṣṇa-niḥśvāsa-cariṣṇukena |
ekīkariṣyann anurāga-śilpī
rāgoṣmaṇaiva dravatām anaiṣīt

2.266

atra lakṣmī-nārāyaṇayor anyonya-darśanenāntaḥ-karaṇa-dravībhāvaḥ |
sparśanena, yathā-
gāḍhāliṅgana-vāmanīkṛta-kuca-prodbhinna-romodgamā
sāndra-sneha-rasātireka-vigalat-śrīman-nitambāmbarā |
mā mā mānada māti mām alam iti kṣāmākṣarollāpinī
suptā kiṃ nu mṛtā nu kiṃ manasi me līnā vilīnā nu kim

2.267

(amaru 36)
sa tredhā kathyate prauḍha-madhya-manda-vibhedataḥ | 115
pravāsādibhir ajñāta-citta-vṛttau priye jane |
itara-kleśa-kārī yaḥ sa prauḍhaḥ sneha ucyate

2.268

116
yathā-
etasmān māṃ kuśalinam abhijñāna-dānād viditvā
mā kaulīnād asita-nayane mayy aviśvāsinī bhūḥ |
snehān āhuḥ kim api virahe dhvaṃsinas te tv abhogād
iṣṭe vastuny upacita-rasāḥ prema-rāśī bhavanti

2.269

[me.dū. 2.52]
atra proṣite yakṣe sneha-janitayā tad-anyāsaṅga-śaṅkayā janitaḥ priyā-kleśaḥ mayy aviśvāsinī mā bhūr iti pratyāśvāsanena vyajyate |
atha madhyamaḥ-
itarānubhavāpekṣāṃ sahate yaḥ sa madhyamaḥ

2.270

117a
yathā-
kiṃ devyāḥ kṛta-dīrgha-roṣa-muṣita-snigdha-smitaṃ tan-mukhaṃ
kiṃ vā sāgarikāṃ kramoddhata-ruṣā santarjyamānāṃ tathā |
baddhvā nītam ito vasantakam ahaṃ kiṃ cintayāmy adya bhoḥ
sarvākāra-kṛta-vyathaḥ kṣaṇam api prāpnomi no nirvṛtim

2.271

(ratnā. 3.19)
atra sāgarikānubhavāpekṣayā rāja-sneho vāsavadattāyāṃ madhyamaḥ |
atha mandaḥ-
dvayor ekasya mānādau tad anyasya karoti yaḥ | 117
naivopekṣāṃ na cāpekṣāṃ sa sneho manda ucyate ||270||
yathā-
manye priyāhṛtamanās tasyāḥ praṇipāta-laṅghanaṃ sevām |
evaṃ hi praṇayavatī sā śakyam upekṣituṃ kupitā

2.272

(mā.a.mi. 3.23)
atra kupitāyām irāvatyām upekṣāpekṣābhāvasya kathanena rājñaḥ snehas tad-viṣayo mandaḥ | ādi-śabdād atiparicayādayaḥ | yathā-
yaḥ kaumāra-haraḥ sa eva hi varas tā eva caitra-kṣapās
te conmīlita-mālatī-surabhayaḥ prauḍhāḥ kadambānilāḥ
sā caivāsmi tathāpi tatra surata-vyāpāra-līlā-vidhau
revā-rodhasi vetasī-taru-tale cetaḥ samutkaṇṭhate

2.273

atra kasyāścit svairiṇyā gṛhiṇītva-paricayena pati-daśāṃ prāpte' pi jāre upekṣāpekṣayor abhāva-kathanān mandaḥ snehaḥ |
atha rāgaḥ-
duḥkham apy adhikaṃ citte sukhatvenaiva rajyate | 118
yena sneha-prakarṣeṇa sa rāga iti gīyate

2.274

kusumbha-nīlī-mañjiṣṭha-rāga-bhedena sa tridhā | 119
kusumbha-rāgaḥ sa jñeyo yaś citte rajyati kṣaṇāt |
atiprakāśamāno' pi kṣaṇād eva vinaśyati

2.275

120
yathā-
bahu-ballahassa jā hoi ballahā kahabi pañjadi ahāiṃ |
sā kiṃ chaṭṭhaṃ maggaī katto miṭṭhaṃ a bahuaṃ a

2.276

(gāthā 1.72)
[bahu-vallabhasya yā bhavati vallabhā katham api pañca-divasāni |
sā kiṃ ṣaṣṭhaṃ mṛgayate kuto mṛṣṭaṃ ca bahukaṃ ca ||]
nīlī-rāgas tu yaḥ sakto nāpaiti na ca dīpyate

2.277

121a
yathā-
yadaiva pūrve janane śarīraṃ
sā dakṣa-roṣāt sudatī sasarja |
tadā-prabhṛty eva vimukta-saṅgaḥ
patiḥ paśūnām aparigraho' bhūt

2.278

(ku.saṃ. 3.53)
atra paśupati-citta-rāgaḥ satī-saṅgamābhāva-niścayenāpi nāpaiti | viṣayābhāvān na prakāśate ca |
acireṇaiva saṃsaktaś cirād api na naśyati | 121
atīva śobhate yo' sau māñjiṣṭho rāga ucyate

2.279

yathā-
advaitaṃ sukha-duḥkhayor anugataṃ sarvāsv avasthāsu yad
viśrāmo hṛdayasya yatra jarasā yasminn ahāryo rasaḥ |
kālenāvaraṇātyayāt pariṇate yat sneha-sāre sthitaṃ
bhadraṃ tasya sumānuṣasya katham apy ekaṃ hi tat prāpyate

2.280

(u.rā.ca. 1.38)
rāga eva svayaṃ vedya-daśā-prāptyā prakāśitaḥ | 122
yāvad-āśraya-vṛttiś ced anurāga itīritaḥ ||279||
yathā mamaiva-
aśrānta-kaṇṭhakodgamam anavarata-svedam aviratotkampam |
aniśa-mukulitāpāṅgaṃ mithunaṃ kalayāmi tad-avinābhūtam

2.281

atra pārvatī-parameśvarayo ratiḥ śarīraikya-sambandhena yāvad-āśraya-vṛttiḥ anubhūta-sarva-rāgopaplavatayā sva-saṃvedya-daśā-prakāśita-nitya-bhoga-rūpā aśrānta-romāñcādibhir anubhāvair vyajyate |
anye prītiṃ rater bhedm āmananti na tan-matam | 123
asamprayoga-viṣayā seyaṃ harṣān na bhidyate ||280||
atha hāsaḥ-
bhāṣaṇākṛti-veṣāṇaṃ kriyāyāś ca vikārataḥ | 124
laulyādeś ca parasthānām eṣām anukṛter api

2.282

vikāraś cetaso hāsas tatra ceṣṭāḥ samīritāḥ | 125
dṛṣṭer vikāro nāmauṣṭha-kapola-spandanādayaḥ

2.283

bhāṣā-vikāro bhāṣaṇāsambaddhatvādiḥ | ākṛti-vikṛtir ativāmana-danturatvādiḥ | veṣa-vikāro viruddhālaṅkāra-kalpanā | kriyā-vikāro vikaṭa-gatitvādiḥ | eṣām udāharaṇāni kaiśikyāṃ śuddha-hāsyaje narmaṇi nirūpitāni draṣṭavyāni |
laulyād, yathā-
bāleya-taṇḍula-vilopa-kadarthitābhir
etābhir agni-śaraṇeṣu sadharmiṇībhiḥ |
utrāsahetum api daṇḍam udasyamānam
āghrātum icchati mṛge munayo hasanti

2.284

(a.rā. 2.20)
atra mṛgāṇāṃ santrāsana-yaṣṭi-samāghrāṇa-laulyena munīnāṃ hāsaḥ |
purānukaraṇena, yathā-
pi pi priya sa sa svayaṃ mu mu mukhāsavaṃ dehi me
ta ta tyaja du du drutaṃ bha bha bha bhājanaṃ kāñcanam |
iti skhalita-jalpitaṃ mada-vaśāt kuraṅgīdṛśaḥ
prage hasita-hetave sahacarībhir adhyaiyata

2.285

(sa.ka.ā.)
atha utsāhaḥ-
śaktir dhariya-sahāyādyaiḥ phala-ślāghyeṣu karmasu | 126
satvarā mānasī vṛttir utsāhas tatra vikriyāḥ

2.286

kālādyavekṣaṇaṃ dhairyaṃ vāg-ārambhādayo' pi ca | 127
sahajāhārya-bhedena sa dvidhā paribhāṣyate

2.287

śaktyā sahajotsāho, yathā-
atho mahendraṃ girim āruroha
vārāṃ nidhiṃ laṅghayituṃ hanūmān |
vāmetarākṣi-sphuraṇena jāna
kara-sthitāṃ rāghava-kārya-siddhim

2.288

sa eva dhairyeṇa, yathā-
śaktyā vakṣasi magnayā saha mayā mūḍhe plavaṅgādhipe
nidrāṇeṣu ca vidravatsu kapiṣu prāptāvakāśe dviṣi |
mā bhaiṣteti nirundhataḥ kapi-bhaṭānasyorjitātma-sthiteḥ
saumitrer adhiyuddha-bhūmi gaditā vācas tvayā na śrutāḥ

2.289

atra rāvaṇa-śakti-prahāreṇa kṣīṇa-śakter api lakṣmaṇasya dhairya-janitotsāhaḥ kapi-bhaṭāśvāsanādibhir vyajyate |
sahāyena sahajotsāho, yathā-
sa gupta-mūla-prayatnaḥ śuddha-pārṣṇir ayānvitaḥ |
ṣaḍ-vidhaṃ balam ādāya pratasthe vijigīṣayā

2.290

(ra.vaṃ. 4.26)
śaktyāhāryotsāho, yathā-
hastālambitam akṣa-sūtra-valayaṃ karṇāvataṃsīkṛtaṃ
srastaṃ bhrū-yugam unnamayya racitaṃ yajñopavītena ca |
saṃnaddhā jaghane ca valkala-paṭī pāṇiś ca dhatte dhanur
dṛṣṭaṃ bho janakasya yogina idaṃ dāntaṃ viraktaṃ manaḥ

2.291

(bā.rā. 1.53)
dhairya-sahāyābhyām āhāryo, yathā-
tava prasādāt kusumāyudho' pi
sahāyam ekaṃ madhum eva labdhvā |
kuryāṃ harasyāpi pināka-pāṇer
dhairya-cyutiṃ ke mama dhanvino' nye

2.292

(ku.saṃ. 3.10)
atra svabhāva-śakti-rahitasya manmathasya indra-protsāhana-janitena dhairyeṇa vasanta-sahāyena cāhṛtotsāho dhairya-cyuti-cikīrṣā-kathanād abhivyajyate |
atha vismayaḥ-
lokottara-padārthānāṃ tat-pūrva-lokanādibhiḥ | 128
vistāraś cetaso yas tu vismayaḥ sa nigadyate |
kriyās tatrākṣi-vistāra-sādhūkti-pulakādayaḥ

2.293

129
yathā-
śilā kampaṃ dhatte śiva śiva viyuṅkte kaṭhinatām
aho nārīcchāyām ayati vanitābhūyam ayate |
vadaty evaṃ rāme vivalita-mukhī balkalam uraḥ-
sthale kṛtvā baddhvā kaca-bharam udasthād ṛṣi-vadhūḥ

2.294

atha krodhaḥ-
vadhāvajñādibhiś citta-jvalanaṃ krodha īritaḥ |
eṣa tridhā bhavet kordha-kopa-roṣa-prabhedataḥ

2.295

130
vadha-cchedādi-paryantaḥ krodhaḥ krūra-janāśrayaḥ |
abhyarthanāvadhiḥ prāyaḥ kopo vīra-janāśrayaḥ

2.296

131
śatru-bhṛtya-suhṛt-pūjyāś catvāro viṣayās tayoḥ |
muhur daṣṭoṣṭhatā bhugna-bhrukuṭī-danta-ghaṭṭanam

2.297

132
hasta-niṣpīḍanaṃ gātra-kampaḥ śastra-pratīkṣaṇam |
sva-bhujāvekṣaṇaṃ kaṇṭha-garjādyāḥ śātrava-krudhi

2.298

133
vadhena śatru-viṣaya-krodho, yathā-
kṛtam anumataṃ dṛṣṭaṃ vā yair idaṃ guru-pātakaṃ
manuja-paśubhir nirmaryādair bhavadbhir udāyudhaiḥ |
naraka-ripuṇā sārdhaṃ teṣāṃ sabhīm akirīṭinām
ayam aham asṛṅ-medo-māṃsaiḥ karomi diśāṃ balim

2.299

(ve.saṃ. 3.24)
avajñayā śatru-viṣaya-krodho, yathā-
śruti-śikhara-niṣadyāvadya-māna-prabhāvaṃ
paśupatim avamantuṃ ceṣṭate yasya buddhiḥ |
pralaya-śamana-daṇḍoccaṇḍam etasya so' haṃ
śirasi caraṇam enaṃ pātayāmi tri-vāram

2.300

atra parameśvarāvajñayā janito dakṣa-viṣayo dadhīci-krodhaḥ paruṣa-vāg-ārambheṇa vyajyate |
bhṛtya-krodhe tu ceṣṭāḥ syus tarjanaṃ mūrdha-dhananam |
nirbhartsanaṃ ca bahudhā muhur nirvarṇanādayaḥ

2.301

134
yathā vīrānande-
ādhūta-mūrdha-daśakaṃ taralāṅulīkaṃ
rūkṣekṣaṇaṃ paruṣa-huṅkṛti-garbha-kaṇṭham |
paśyan niśācara-mukhāni tato' vatīrṇaḥ
saudhāt plavaṅga-pati-muṣṭi-hato daśāsyaḥ

2.302

atra sugrīva-sampāte palāyiteṣu bhṛtyeṣu rāvaṇasya krodho mūrdha-dhūnanādibhir anubhāvair vyajyate |
mitra-krodhe vikārāḥ syur netrāntaḥ-patad-aśrutā |
tūṣṇīṃ dhyānaṃ ca naiścalyaṃ śvasitāni muhur muhuḥ | 135
maunaṃ vinamra-mukhatā bhugna-dṛṣṭyādayo' pi ca

2.303

yathā mamaiva-
subhadrāyāḥ śrutvā tad-anumatimat tena haraṇaṃ
kṛtaṃ kaunteyena kṣubhita-manasaḥ stabdha-vapuṣaḥ |
namad-vaktrāḥ svānte kim api vilikhanto' tikuṭilair
apaśyann udbāṣpair yadu-patim apāṅgair yadu-bhaṭāḥ

2.304

atra subhadrā-haraṇānumatyā janitaḥ kṛṣṇa-viṣayo yadūnāṃ krodhaḥ kuṭila-vīkṣaṇādibhir vyajyate |
pūjya-krodhe tu ceṣṭāḥ syuḥ sva-nindā namra-vaktratā | 136
anuttara-pradānāṅga-sveda-gadgadikādayaḥ

2.305

yathā vīrānande-
rāma-pravāsa-jananīṃ jananīṃ vilokya
rūkṣaṃ vivakṣur api gadgadikāṃ dadhānaḥ |
namrānanaḥ kuṭila-rajyad-apāṅga-dṛṣṭir
jajvāla cetasi paraṃ bharato mahātmā

2.306

śatru-krodhe tu ceṣṭāḥ syur bhāva-garbhita-bhāṣaṇam | 137
bhrūbheda-niṭila-sveda-kaṭākṣaāruṇimādayaḥ

2.307

yathā-
kopena pravidhūta-kuntala-bharaḥ sarvāṅgajo vepathuḥ
kiñcit kokanada-cchadena sadṛśe netre svayaṃ rajyataḥ |
dhatte kāntim idaṃ ca vaktram anayor bhaṅgena bhīma-bhruvoś
candrasyodbhaṭa-lāñchanasya kamalasyodbhrānta-bhṛṅgasya ca

2.308

(u.rā.ca. 5.36)
atra lavasya candraketoś ca paraspara-viṣayaḥ kopo bhrū-bhedādibhir vyajyate |
bhṛtyādi-kopa-tritaye tat-tat-krodhāditāḥ kriyāḥ

2.309

138
atha roṣaḥ-
mithaḥ strī-puṃsayor eva roṣah strī-gocaraḥ punaḥ |
pratyayāvadhir atra syur vikārāḥ kuṭilekṣaṇam | 139
adhara-sphuraṇāpāṅga-rāga-niḥśvasitādayaḥ

2.310

yathā vīrānande-
bhrū-bhaṅga-bhinnam uparañjita-locanāntam
ākampitādharam atiśvasitānubandham |
patyur mukhaṃ kṣiti-sutā parilokayantī
kārā-vimuktir api kaṣṭatareti mene

2.311

atra rāvaṇa-kārāgāra-śaṅkayā janitaḥ sītā-viṣayo rāmasya roṣo bhrū-bhaṅgādibhir anubhāvair vyajyate |
pratyayāvadhitvaṃ, yathā-
diṣṭyārdha-śruta-vipralambha-janita-krodhād ahaṃ no gato
diṣṭyā no paruṣaṃ ruṣārdha-kathite kiñcin mayā vyāhṛtam |
māṃ pratyāyayituṃ vimūḍha-hṛdayaṃ diṣṭyā kathāntaṃ gatā
mithyā-dūṣita-yānayā virahitaṃ diṣṭyā na jātaṃ jagat

2.312

(ve.saṃ. 2.13)
atra svapna-vṛttānta-śravaṇa-bhrānti-janitasya bhānumatī-viṣayakasya suyodhana-roṣasya svapna-śeṣa-śravaṇa-janita-pratyaya-kṛtā śāntiḥ diṣṭyety-ādi-vāg-ārambheṇa vyajyate |
dvedhā nigaditaḥ strīṇāṃ roṣaḥ puruṣa-gocaraḥ | 140
sapatnī-hetur ādyaḥ syād anyaḥ syād anya-hetukaḥ

2.313

sapatnī-hetuko roṣo vipralambhe prapañcyate | 141
anya-hetu-kṛte tv atra kriyāḥ puruṣa-roṣavat

2.314

yathā-
mayy eva vismaraṇa-dāruṇa-citta-vṛttau
vṛttaṃ rahaḥ-praṇayam apratipadyamāne |
bhedād bhruvoḥ kuṭilayor atilohitākṣyā
bhagnaṃ śarāsanam ivātiruṣā smarasya

2.315

(śaku. 5.23)
atra prāktana-vṛttāntāpahnava-janito duṣyanta-viṣayakaḥ śakuntalā-roṣo bhrū-bhaṅgādibhir anubhāvair vyajyate |
atha śokaḥ-
bandhu-vyāpatti-daurgaty-adhana-nāśādibhiḥ kṛtaḥ | 142
citta-kleśa-bharaḥ śokas tatra ceṣṭā vivarṇatā

2.316

bāṣpodgamo mukhe śoṣaḥ stambha-niḥśvasitādayaḥ | 143
uttamānam ayaṃ prauḍho vibhāvair anya-saṃśritaiḥ

2.317

ātma-sthair atirūḍho' pi prāyaḥ śauryeṇa śāmyati | 144
tatra ceṣṭā guṇākhyāna-nigūḍha-ruditādayaḥ

2.318

para-gata-vibhāvair, yathā-
devo rakṣatu vaḥ kilānana-parivyākīrṇa-cūḍā-bharāṃ
bhartur bhasmani petuṣīṃ karatala-vyāmṛṣṭa-pārśva-kṣitim |
hā prāṇeśvara hā smareti rudatīṃ bāspākulākṣīṃ ratiṃ
dṛṣṭvā yasya lalāṭa-locanam api vyāptāśru nirvāpitam

2.319

atra rati-gata-śocya-daśā-vilokanena devasya śoko bāṣpodgamena vyajyate |
ātma-gatair, yathā-
ayi karṇa karṇa-subhagāṃ prayaccha me
giram udvamann iva mudaṃ mayi sthirām |
satatāviyuktam akṛtāpriyaṃ kathaṃ
vṛṣasena-vatsala vihāya yāsi mām

2.320

(ve.saṃ. 5.14)
syād eṣa mṛti-paryantaḥ sva-parasthais tu madhyame | 145
anativyakta-rudita-pramukhās tatra vikriyāḥ

2.321

svagatair madhyamasya, yathā karuṇā-kandale-
nyāyopādhir ayaṃ yad aśru-kaṇikā muñcanti bandhu-vyaye
rāgopādhir ayaṃ tyajanti viṣayān yaj jñātayo dustyajān |
prāṇānāṃ punar utkramaḥ kim upadhis tat kena vijñāyate
devaṃ cānakadundubhiṃ daśarathaṃ cekṣvāku-vaṃśyaṃ vinā

2.322

atra vasudevasya bandhu-vipattijaḥ śokaḥ prāṇotkramaṇena vyajyate |
para-gatair, yathā-
nirbhidyanta ivāṅgakānya-suharair ākranda-saṃstambhanaiḥ
kaṇṭhe garva-niruddha-bāṣpa-vigame vācāṃ gatir gadgadā |
dhāvaty antara-saṃstutān api janān kaṇṭhe grahītuṃ manaḥ
kāṣṭhā tasya mamedṛśī yadukule kulyaḥ kathaṃ jīvati

2.323

[*14]
[*14] karuṇā-kandalād iti bhāti |
atra yadu-kula-dhvaṃsanena nāradasya śokaḥ |
hetubhiḥ svagatair eva prāyaḥ strī-nīcayor ayam | 146
maraṇa-vyavasāyāntas tatra bhū-pariveṣṭanam |
urastāḍana-nirbheda-pātoccai rodanādayaḥ

2.324

147
atha nīca-gato, yathā karuṇā-kandale-
kacair ardha-cchinnaiḥ kara-nihita-raktaiḥ kuca-taṭair
nakhotkṛttair gaṇḍair upala-hati-śīrṇaiś ca niṭilaiḥ |
vidīrṇair ākrandād vikala-gaditaiḥ kaṇṭha-vivarair
manas takṣṇotyantaḥ-pura-parijanānāṃ sthitir iyam

2.325

strī-gato, yathā-
atha sā punar eva vihvalā
vasudhāliṅgana-dhūsara-stanī |
vilalāpa vikīrṇa-mūrdhajā
sama-duḥkhām iva kurvatī sthalīm

2.326

[ku.saṃ. 4.4]
atha jugupsā-
ahṛdyānāṃ padārthānāṃ darśana-śravaṇādibhiḥ |
saṅkocanaṃ yan manasah sā jugupsātra vikriyāḥ

2.327

148
nāsāpidhānaṃ tvaritā gatir āsya-vikūṇanam |
sarvāṅga-dhūnanaṃ kutsā muhur niṣṭhīvanādayaḥ

2.328

149
ahṛdya-darśanād, yathā-
niṣṭāpa-svidyad-asthnaḥ kvathana-pariṇaman medasaḥ pretakāyān
ākṛṣyāsakta-dhūpān api kuṇapa-bhujo bhūyasībhyaś citābhyaḥ |
utpakva-sraṃsi māṃsa-pracalad-ubhayataḥ sandhi-nirmukta-mārād
ete niścūṣya jaṅghān alakam udayinīr majja-dhārāḥ pibanti

2.329

(mā.mā. 5.17)
atra jaṅghā-niścūṣaṇa-majja-dhārā-pānādi-janitā piśāca-viṣayā mādhavasya jugupsā garhaṇena ete kuṇapa-bhuja ity anena vyajyate |
śravaṇād, yathā-
medo-majjā-śoṇitaiḥ picchile' ntas
tvak-pracchanne snāyu-baddhāsthi-sandhau |
sādhur dehe karma-caṇḍāla-gehe
badhnāty udyat-pūti-gandhe ratiṃ kaḥ

2.330

atra kasyacid vastu-tattva-vicārāgama-śravaṇa-janitā dehe jugupsā-rūpā nindā vyajyate |
ghṛṇā śuddhā jugupsānyā daśa-rūpe nirūpitā |
sā heya-śravaṇotpanna-jugupsāyā na bhidyate

2.331

150
atha bhayam-
bhayaṃ tu mantunā ghora-darśana-śravaṇādibhiḥ |
cittasyātīva cāñcalyaṃ tat prāyo nīca-madhyayoḥ

2.332

151
uttamasya tu jāyeta kāraṇair atilaukikaiḥ |
bhaye tu ceṣṭā vaivarṇyaṃ stabdhatvaṃ gātra-kampanam

2.333

152
palāyanaṃ parāvṛtya vīkṣaṇaṃ svātma-gopanam |
āsya-śoṣaṇam utkrośa-śaraṇānveṣaṇādayaḥ

2.334

153
mantur aparādhaḥ | tasmād, yathā-
vibhūṣaṇa-pratyupahāra-hastam
upasthitaṃ vīkṣya viśāmpatis tam |
sauparṇam astraṃ pratisañjahāra
prahveṣv anirbandha-ruṣo hi santaḥ

2.335

(ra.vaṃ. 16.80)
ghora-darśanād, yathā-
parājitaś cola-bhayena pāṇḍyaḥ
palāyamāno diśi dakṣiṇasyām |
samākulo vārinidhiṃ vigāhya
setu-cchidaṃ dāśarathiṃ nininda

2.336

atra yuddha-saṃrambha-bhīmasya colasya darśanāt pāṇḍyasya bhayaṃ palāyanādibhir vyajyate |
ghora-śravaṇād, yathā-
śrutvā niḥsāṇa-rāṇaṃ raṇa-bhuvi bhavato mādhava-kṣmādhavendra
prāpya pratyarthi-vīrāḥ kula-śikhari-guhāṃ gūḍha-gāḍhāndhakārām |
līnā lūna-pratāpā nija-kaṭaka-maṇi-śreṇikānti-prakarṣa-
sraṣṭāraṃ naṣṭa-dhairyāḥ kamala-bhuvam aho hanta nindanti mandam

2.337

atilaukikāt kāraṇād uttamasya, yathā-
aśaknuvan soḍhum adhīra-locanaḥ
sahasra-raśmer iva yasya darśanam |
praviśya hemādri-guhā-gṛhāntaraṃ
nināya bibhyad divasāni kauśikaḥ

2.338

[māgha 1.53]
atra varṇanīyatayā uttama-rāvaṇaṃ prati devendrasya (bhītatva-varṇanāt) madhyamatvaṃ (eveti tasya uttamatvaṃ katham iti) nāśaṅkanīyam | yataḥ prakṛtir eva kāraṇaṃ puṃsām uttamatve | na tu varṇanā | varṇanāyāḥ kāraṇatve priyeṇa tasyānaparādha-bādhitāḥ (māghe 1.61) ity ādibhiḥ augryādi-bhāva-kathanam (varṇanīyatayā) uttamasya rāvaṇasya nocitaṃ syāt | tasmād uttama-prakṛter api devendrasya lokātirikta-vara-prabhāva-bhīṣaṇād rāvaṇād bhayam upapadyate |
uttamasyāpi hetuja-bhayānaṅgīkāre-
vidrāṇe dravya-nāthe savitari tarale jāta-śaṅke śaśāṅke
vaikuṇṭhe kuṇṭha-garve dravati maghavati klānta-kāntau kṛtānte |
abrahmṇyaṃ bruvāṇe viyati śata-dhṛtāv uddhṛtaikāgra-haste
pāyād vaḥ kāla-kūṭaṃ jhaṭiti kavalayan līlayā nīla-kaṇṭhaḥ

2.339

ity atra vidrāva-tāralyādibhir udghoṣitasya dravya-nātha-savitrādi-gata-bhayasya apalāpaḥ katham abhidheyaḥ | tad-apalāpe ca kāla-kūṭa-bhakṣaṇasya sukaratvāt tat-kārya-nirvahaṇaika-prāṇasya nīlakaṇṭha-prabhāvotkarṣasya kathaṃ mastakonnamanaṃ syāt |
hetujād itare prokte bhaye soḍhala-sūnunā |
kṛtrimaṃ tūttama-gataṃ gurv-ādīn pratyavāstavam

2.340

154
vibhīṣikotthaṃ bālāder vitrāsitakam ity ubhe |
tatrāntyam antarbhūtaṃ syād ghora-śravaṇaje bhaye

2.341

155
bhikṣu-bhallūka-corādi-sūcanā-kalpitatvataḥ |
ādyaṃ tu yukti-kākṣyāyāṃ bhaya-kakṣyāṃ na gāhate

2.342

156
gurv-ādi-saṃnidhau yasmān nīcaiḥ sthity-ādi-sūcitam |
bhāvo vinaya eva syād atha syān nāṭake yadi

2.343

157
avahitthatayā tasya bhayatvaṃ dūrato gatam |
ato hetujam evaikaṃ bhayaṃ syād iti niścayaḥ

2.344

158
tathā ca bhāratīye-
etat svabhāvajaṃ syāt
sattva-samutthaṃ tathaiva kartavyam |
punar ebhir eva bhāvaiḥ
kṛtakaṃ mṛdu-ceṣṭitaiḥ kāryam

2.345

iti | (nā.śā. 6.71)
nanu cātra svabhāvajaṃ kṛtakaṃ ceti dvividhaṃ bhayaṃ pratīyate | tasmāt tad-virodha iti cet, maivam | bharatādy-abhiprāyam ajānatāṃ pelavokti-mātra-tātparyeṇa na śaṅkitavyam | tathā hi-yathā loke mañjiṣṭhādi-dravyaṃ sahajo raktimā gāḍhataraṃ vyāpnoti | evaṃ madhya-nīcayor bhayaṃ svalpa-kāraṇa-mātre' pi sahajavad dṛśyata iti sahajam ity upacaryate | yathā kṛtako lākṣā-rasaḥ prayatna-sajjito' pi kāṣṭhādikam antar na vyāpnoti, evam uttama-gataṃ bhayam iti alaukika-kāraṇa-prakarṣeṇāpi kṛtakavad eva pratīyata iti kṛtakam ity upacaryate | anyathā (tasya vāstavatve) svābhāvikasya bhayasya dāma-darśane' pi samutpatti-prasaṅgāt |
nanu yadi svābhāvikaṃ bhayaṃ (uttamasya) na vidyate (tarhi)-
dvāre niyukta-puruṣānumata-praveśaḥ
siṃhāsanāntika-careṇa sahopasarpan |
tejobhir asya vinivārita-dṛṣṭi-pātair
vākyād ṛte punar iva prativārito' smi

2.346

(mā.a.mi. 1.12)
ity ādiṣu kathaṃ bhayotpattir iti ced ucyate | bhīṣaṇās trividhāḥ-ākṛti-bhīṣaṇāḥ kriyā-bhīṣaṇāḥ māhātmya-bhīṣaṇāś ceti | tatrākṛti-bhīṣaṇāḥ rakṣaḥ-piśācādayaḥ | kriyā-bhīṣaṇāḥ vīrabhadra-paraśurāma-śārdūla-vṛkādayaḥ | māhātmya-bhīṣaṇā deva-naradevādayaḥ | tato' tra māhātmya-bhīṣaṇa-rāja-darśanād bhayaṃ nāṭyācāryasya (hara-dattasya) jāyate | na punaḥ svabhāvāt | tad etan niḥśaṃśayaṃ kṛtam aho durāsado rāja-mahimā iti pūrva-vākyaṃ grathnatā tenaiva kālidāseneti sarvaṃ kalyāṇam |
bhojenoktāḥ sthāyino' nye garvaḥ sneho dhṛtir matiḥ |
sthāsnur evoddhata-preyaḥ śāntodātta-raseṣv api | 159
tatra sneho rater bhedas tridhā cecchātma-tat-kṛtaḥ

2.347

tathā hi-idaṃ khalu tenaiva preyo-rasa-vādinā mahārājenodāhṛtam-
yad eva rocate mahyaṃ tad eva kurute priyā |
iti vetti na jānāti tat priyaṃ yat karoti sā

2.348

iti |
tenaiva vyākṛtaṃ ca-vatsala-prakṛter dhīra-lalita-nāyakasya priyālambana-vibhāvād utpannaḥ snehaḥ sthāyi-bhāvo viṣaya-saundaryādibhir uddīpana-vibhāvair uddīpyamānaḥ samupajāyamānair mati-dhṛti-smṛty-ādibhir vyabhicāri-bhāvair anubhāvaiś ca praśaṃsādibhiḥ saṃsṛjyamāno niṣpannaḥ preyo-rasa iti pratīyate | rati-prītyor api cāyam eva mūla-prakṛtir iṣyate |
na tāvad asya snehasya ratiṃ prati mūla-prakṛtitvam | raty-aṅkura-daśāyām asyāsambhavāt | sambhogecchā-mātraṃ hi ratiḥ | saiva prema-māna-praṇayākhyābhis tisṛbhiḥ pūrva-daśābhir utkaṭībhūtā caturtha-daśāyāṃ citta-dravī-bhāva-lakṣaṇa-sneha-rūpatām āpnoti | tathā ca bhāva-prakāśikāyām-
iyam aṅkuritā premṇā mānāt pallavitā bhavet |
sakorakā praṇayataḥ snehāt kusumitā bhavet

2.349

iti |
ato' sminn udāharaṇe snehasya rati-rūpeṇaivāsvādyatvaṃ na pṛthak sthāyitvena | evaṃ ca snehasya rati-bhedatva-kathanāt preyo-rasasyāpi śṛṅgārād apṛthaktvam artha-siddham |
anye poṣā-sahiṣṇutvān naiva sthāyi-padocitāḥ

2.350

160
tathāpi garva-sthāyitvam udāhṛtam-
apakartāham asmīti mā te manasi bhūd bhayam |
vimukheṣu na me khaḍgaḥ prahartuṃ jātu vāñchati

2.351

(sa.ka.ā., kāvyādarśa 2.293)
vyākṛtaṃ ca-atra mayāpakāraḥ kṛta iti yat te cetasi bhayaṃ tan mā bhūt | mama khaḍgaḥ parāṅmukheṣu na kadācid api parahartum utsahata iti sarvathaiva rūḍho' haṅkāraḥ pratīyate | so' yaṃ garva-prakṛtir uddhato nāma raso niṣpadyate iti |
na tāvad atra garvaḥ | kiṃ tu pūrvam apakartāraṃ paścād bhītaṃ dviṣantam avalokya jātayā sama-ravi-mukhaṃ na hanmi mā bhaiṣīr iti vāk-sūcitayā nīce dayayā kasyacid vīra-sārvabhaumasya śobhā nāma pauruṣa-sāttvika-bhāvaḥ pratīyate | yadi vā abhītam api śatruṃ bhīto yadi tarhi palāyasvety adhikṣipatīti garva iti ced astu vā garvaḥ | tathāpy asatyabhītikalpanā-rūpa-cittādhyavasāya-prakāśana-dvāreṇa śatru-gata-krodham eva puṣṇāti | kiṃ ca vimukhāprahāra-rūpātma-sambhāvanā-rūpa-garvasya asatya-bhīti-kalpanopabṛṃhaṇāt poṣo bhāvakānāṃ vairasyāya, na kevalaṃ svādābhāvāyeti nāsminn udāharaṇe garvasya sthāyitvam upapadyate |
dhṛteḥ sthāyitvam api tenaivodāhṛtam, tathā hi-
sarvāḥ sampattayas tasya santuṣṭaṃ yasya mānasam |
upānad-gūḍha-pādasya nanu carmāstṛtaiva bhūḥ

2.352

(sa.ka.ā.) iti |
vyākṛtaṃ ca | atra kasyacid upaśānta-prakṛter dhīra-śānta-nāyakasya arthopagamana-mano' nukūla-dārādi-sampatter ālambana-vibhāva-bhūtāyāḥ samutpanno dhṛti-sthāyi-bhāvo vastu-tattvālocanādibhir uddīpana-vibhāvair uddīpyamānaḥ samupajāyamāna-smṛti-maty-ādibhir vyabhicāri-bhāvair vāg-ārambhādibhiś cānubhāvair anuṣajyamāno niṣpannaḥ śānto rasa iti gīyate | anye punar asya śamaṃ prakṛtim āmananti | sa tu dhṛter eva viśeṣo bhaviṣyatīti |
atra tāvad anukūla-dāra-siddhi-janitāyāḥ dhṛtes tu rati-paratantratvam ābāla-gopāla-prasiddham | nanu, vastutattvālocanādibhir asyāḥ sthāyitvaṃ kalpyate iti cet, na | naiḥspṛhya-vāsanā-vāsite bhāvaka-citte vibhāvādiṣv api naiḥsvpṛhyonmeṣād dhṛter mūla-ccheda-prasaṅgāt | artha-sampatti-janitā dhṛtis tu agṛdhnu-lakṣaṇa-lokottaratva-prāpti-vyavasāya-rūpam utsāham anusarantī vīropakaraṇatām āpnotīti nātra dhṛteḥ sthāyitvam | dhṛti-sthāyitva-nirākaraṇa-saṃrambheṇaiva naṣṭas tad-viṣayaḥ śama-sthāyī kutra vā līno na jñāyate |
mateḥ sthāyitvaṃ tenaivodāhṛtam | tathā hi-
sādhāraṇyān nirātaṅkaḥ kanyām anyo' pi yācate |
kiṃ punar jagatāṃ jetā prapautraḥ parameṣṭhinaḥ

2.353

[ma.vī.ca. 1.31] iti |
vyākṛtaṃ ca-rāmasya udātta-prakṛter nisargata eva tattvābhiniveśinī matir nānya-viṣaye pravartate | na ca pravṛttā uparamati | sā ca sīteyaṃ mama svīkāra-yogyety evaṃ-rūpeṇa pravṛttā rāvaṇa-prārthanā-lakṣmaṇa-protsāhanābhyām uddīpyamānā samupajāyamāna-cintā-vitarka-vrīḍāvahittha-smṛty-ādibhiḥ kālocitottarānu-mīyamānair viveka-cāturya-dhairyaudāryādibhiḥ saṃsṛjyamānā udātta-rasa-rūpeṇa niṣpadyate iti |
atra tāvat sītā-viṣayā ātma-svīkāra-yogyatva-niścaya-rūpā rāmasya matis tu rater utpatti-mātra-kāraṇam eva | tad-aniścaye rater anaucityāt | atra kanyāyāḥ sādhāraṇya-niścayo matiḥ | tasyāḥ sthāyitvam icchāma iti cet, na | sā hi rāvaṇa-viṣaya-lajjāsūyā-doṣa-nivāraṇa-dvāreṇa kārya-karaṇāparāṅmukhībhāva-lakṣaṇa-lokottara-tat-prāpti-vyavasāya-rūpā rāmotsāhaṃ bhāvakāsvāda-yogyatayā protsāhayati |
tad aṣṭāv eva vijñeyāḥ sthāyino muni-saṃmatāḥ |
sthāyino' ṣṭau trayastriṃśac cāriṇo' ṣṭau ca sāttvikāḥ

2.354

161
evam ekonapañcāśad bhāvāḥ syur militā ime |
evaṃ hi sthāyino bhāvān siṃha-bhūpatir abhyadhāt

2.355

162
athaiṣāṃ rasa-rūpatvam ucyate siṃha-bhūbhujā |
vidvan-mānasa-haṃsena rasa-bhāva-vivekinā

2.356

163
ete ca sthāyinaḥ svaiḥ svair vibhāvair vyabhicāribhiḥ |
sāttvikaiś cānubhāvaiś ca naṭābhinaya-yogataḥ

2.357

164
sākṣātkāram ivānītāḥ prāpitāḥ svādu-rūpatām |
sāmājikānāṃ manasi prayānti rasa-rūpatām

2.358

165
dadhyādi-vyañjana-dravyaiś ciñcādibhir athauṣadhaiḥ |
guḍādi-madhura-dravyair yathā-yogaṃ samanvitaiḥ

2.359

166
yadvat pāka-viśeṣeṇa ṣāḍavākhyo rasaḥ paraḥ |
niṣpadyate vibhāvādyaiḥ prayogeṇa tathā rasaḥ | 167
so' yam ānanda-sambhedo bhāvakair anubhūyate

2.360

nanu nāyaka-niṣṭhasya sthāyi-prakarṣa-lakṣaṇasya rasasya sāmājikānubhava-yogyatā nopapadyate | anya-bhavasya tasyānyānubhavāyogāt iti cet satyam | ko vā nāyaka-gataṃ rasam ācaṣṭe | tathā hi-sa ca nāyako dṛṣṭaḥ śruto' nukṛto vā rasasyāśrayatām ālambate | nādyaḥ | sākṣād dṛṣṭa-nāyaka-ratyāder vrīḍā-jugupsādi-pratīpa-phalatvena svādābhāvāt | na dvitīya-tṛtīyau | tayor avidyamānatvāt | na hy asati āśraye tad-āśritasyāvasthānam upapadyate |
nanu bhavatu nāmaivam | tathāpi rasasya naṭa-gatatve na sāmājikānubhavānupapattir iti cet, na | naṭe rasa-sambhavaḥ kim anubhāvādi-sad-bhāvena vibhāvādi-sambhavena vā | nādyaḥ, abhyāsa-pāṭavādināpi tat-siddheḥ | kiṃ ca sāmājikeṣu yathocitam anubhāva-sadbhāve' pi tvayā teṣāṃ rasāśrayatānaṅgīkārāt | yadi vibhāvena tatrāpi kim anukārya-mālavikādinā (uta) anukāriṇā svakāntādinā vā | nādyaḥ, anaucityāt | nāpi dvitīyaḥ, naṭe sākṣād-dṛṣṭa-nāyakavad aślīlatā-pratīteḥ |
nanu, mālāvikādi-vibhāva-viśeṣasyānaucityāt (sva-vi-)bhāvasyāsaṃnihitatvāt (sannihitatve' pi sākṣād-dṛṣṭa-nāyakavad aślīlatā-pratīteḥ) ca sāmājikānām api naṭavad eva rasān āśrayatvaṃ prasajyate iti cet, atra kecana samādadhate-
vibhāvādi-bhāvānām anapekṣita-bāhya-sattvānāṃ śabdopadhānād evāsādita-sad-bhāvānām anukāryāpekṣayā niḥsādhāraṇānām api kāvye nāṭye ca abhidhā-paryāyeṇa sādhāraṇīkaraṇātmanā bhāvanā-vyāpāreṇa sva-sambandhitayā vibhāvitānāṃ sākṣād bhāvaka-cetasi viparivartamānānām ālambanatvādy-avirodhād anaucityādi-viplava-rahitaḥ sthāyī nirbharānanda-viśrānti-svabhāvena bhogena bhāvakair bhujyate iti |
anye tv anyathā samādhānam āhuḥ | loke pramadādi-kāraṇādibhiḥ sthāyy-anumāne abhyāsa-pāṭavavatāṃ sahṛdayānāṃ kāvye nāṭye ca vibhāvādi-pada-vyapadeśyaiḥ (mamaivaite śatror evaite taṭasthasyaivaite na mamaivaite na śatror evaite na taṭasthasyaivaite iti sambandha-viśeṣa-svīkāra-parihāra-niyamān adhyavasāyāt) sva-sambandhitvena anya-sambandhitvena ca sādhāraṇyāt pratītair abhivyaktībhūto vāsanātmatayā sthitaḥ sthāyī ratyādiḥ pānaka-rasa-nyāyena carvyamāṇo lokottara-camatkāra-kārī paramānandam iva kandalayan rasa-rūpatām āpnotīti |
evaṃ ca bhukti-vyakti-pakṣayor ubhayor api sāmājikānāṃ rasāśrayatvopapatter anyatara-pakṣa-parigrahāgrahād udāsmahe |
prāyeṇa bhāratīya-matānusāriṇāṃ prakriyā tu (ittham)-loke kāraṇa-kārya-sahakāritām upagataiḥ kāvye nāṭye vā sarasa-sūkti-sudhā-mādhurī-dhurīṇair yathoktābhinaya-sametair vā padārthatvena vibhāvānubhāva-sañcāri-vyapadeśaṃ prāpitaiḥ nāyikā-nāyaka-candra-candrikā-malayānilādi-bhrū-vikṣepa-kaṭākṣa-pāta-sveda-romāñcādi-nirveda-harṣādi-rūpair vāsanātmakair ātma-sambandhitvenābhi-matair bhāvaiḥ dharma-kīrti-ratānāṃ ṣaḍ-aṅga-nāṭya-samaya-jñānāṃ nānā-deśa-veṣa-bhāṣā-vicakṣaṇānāṃ nikhila-kalā-kalāpa-kovidānāṃ santyakta-matsarāṇāṃ sakala-siddhānta-vedināṃ rasa-bhāva-vivecakānāṃ kāvyārtha-nihita-cetasāṃ sāmājikānāṃ manasi mudrā-muditra-nyāyena viparitvartitāḥ vāsitāś cābhivardhitāḥ sthāyino bhāvāḥ (vākyārtha-sthānīyāḥ) kāvyārthatvenābhimatāḥ bāhyārthāvalambanātmakāḥ santo vikāsa-vistara-kṣobha-vikṣepātmakatayā vibhinnāḥ tat-tad-rūpeṇa (raty-utsāhādi-rūpeṇa sāmājikaiḥ) āsvādyamānāḥ paramānanda-rūpatām āpnuvantīti sakala-sahṛdaya-saṃvedana-siddhasya rasasya pramāṇāntareṇa saṃsādhana-pariśramaḥ śrotṛ-jana-citta-kṣobhāya na kevalaṃ, pratyuta nopayogāyeti prakṛtam anusarāmaḥ ||
aṣṭadhā sa ca śṛṅgāra-hāsya-vīrādbhutā api | 168
raudraḥ karuṇa-bībhatsau bhayānaka itīritaḥ

2.361

eṣūttaras tu pūrvasmāt sambhūto viṣamāt samaḥ | 169
bahu-vaktavyatā-hetoḥ sakalāhlādanād api

2.362

raseṣu tatra śṛṅgāraḥ prathamaṃ lakṣyate sphuṭam | 170
vibhāvair anubhāvaiś ca sāttvikair vyabhicāribhiḥ

2.363

nītā sadasya-rasyatvaṃ ratiḥ śṛṅgāra ucyate | 171
sa vipralambhaḥ sambhoga iti dvedhā nigadyate

2.364

ayuktayos taruṇayor yo' nurāgaḥ parasparam | 172
abhīṣṭāliṅganādīnām anavāptau prakṛṣyate

2.365

sa vipralambho vijñeyaḥ sa caturdhā nigadyate | 173
pūrvānurāga-mānau ca pravāsa-karuṇāv iti

2.366

atrāyam arthaḥ-nāyikā-nāyakayoḥ prāg-asaṅgatayoḥ saṅgata-viyuktayor vā (parasparam anuraktayoḥ) svocita-vibhāvair anubhāviś copajāyamānaḥ parasparānurāgo' nyatarānurāgo vā svābhilaṣitāliṅganādīnām anavāptau satyām utpadyamānair vyabhicāribhir anubhāvaiś ca prakṛṣyamāṇo vipralambha-śṛṅgāra ity ākhyāyate | sa ca pūrvānurāgādi-bhedena cāturvidhyam āpadyate |
tatra pūrvānurāgaḥ-
yat prema saṅgamāt pūrvaṃ darśana-śravaṇādibhiḥ | 174
pūrvānurāgaḥ sa jñeyaḥ śravaṇaṃ tad-guṇa-śrutiḥ

2.367

śravaṇena pūrvānurāgo, yathā-
sādhu tvayā tarkitam etad eva
svenānalaṃ yat kila saṃśrayiṣye |
vināmunā svātmani tu prahartuṃ
mṛṣā-giraṃ tvāṃ nṛpatau na kuryām

2.368

(naiṣadhīye 3.77)
atra haṃsa-mukhān nala-guṇa-śravaṇena damayantyāḥ pūrvānurāgaḥ |
pratyakṣa-citra-svapnādau darśanaṃ darśanaṃ matam ||367|| 175
pratyakṣa-darśanād, yathā-
taṃ vīkṣya sarvāvayavānavadyaṃ
nyavartanānyopagamāt kumārī |
na hi praphullaṃ sahakāram etya
vṛkṣāntaraṃ kāṅkṣati ṣaṭ-padālī

2.369

(ra.vaṃ. 6.69)
citra-darśanena, yathā-
līlāvadhūta-kamalā kalayantī pakṣapātam adhikaṃ naḥ |
mānasam upaiti keyaṃ citra-gatā rājahaṃsīva

2.370

(ratnāvalī 2.8)
atra citragata-ratnāvalī-darśanād vatsa-rājasya pūrvānurāgaḥ |
svapna-darśanena, yathā-
svapne dṛṣṭākārā tam api samādāya gatavatī bhavatī |
anyam upāyaṃ na labhe prasīda rambhoru dāsāya

2.371

atra kām api svapne dṛṣṭavataḥ kasyacin nāyakasya pūrvānurāgaḥ |
yataḥ pūrvānurāgo' yaṃ saṅkalpātmā pravartate |
so' yaṃ pūrvānurāgākhyo vipralambha itīritaḥ

2.372

176
pāratantryād ayaṃ dvedhā daiva-mānuṣa-kalpanāt |
tatra sañcāriṇo glāniḥ śaṅkāsūye śramo bhayam

2.373

177
nirvedautsukya-dainyāni cintā-nidre prabodhatā |
viṣādo jaḍatonmādo moho maraṇam eva ca

2.374

178
tatra daiva-pāratantryeṇa, yathā-
śailātmajāpi pitur ucchiraso' bhilāṣaṃ
vyarthaṃ samarthya lalitaṃ vapur ātmanaś ca |
sakhyoḥ samakṣam iti cādhika-jāta-lajjā
śūnyā jagāma bhavanābhimukhī kathaṃcit

2.375

(ku.saṃ. 3.75)
atra janakādy-ānukūlye' pi daiva-pāratantryeṇa pārvatyāḥ pūrvānurāgaḥ |
mānuṣa-pāratantryeṇa, yathā-
dullaho pio me tasmiṃ bhava hiaa ṇirāsaṃ
ammo apaṃgo me paripphurai kiṃ bi vāmo |
eso so cira-diṭṭho kahaṃ uṇa dakkhidabbo
ṇāha maṃ parāhīṇaṃ tui parigaṇaa satiṇhaṃ

2.376

(mā.a.mi. 2.4)
[durlabhaḥ priyo me tasmin bhava hṛdaya-nirāsaṃ
amho apāṅgo me parisphurati kim api vāmaḥ |
eṣa sa cira-dṛṣṭaḥ kathaṃ punar draṣṭavyaḥ
nātha māṃ parādhīnāṃ tvayi parigaṇaya satṛṣṇām ||]
atra (catuṣpada-vastuke gīte) devayānī-pāratantryeṇa śarmiṣṭhāyāḥ yayāti-viṣayaḥ pūrvānurāgaḥ |
etasminn abhilāṣādi maraṇāntam anekadhā |
tat-tat-sañcāri-bhāvānām utkaṭatvād daśā bhavet

2.377

179
tathāpi prāktanair asyā daśāvasthāḥ samāsataḥ |
proktās tad-anurodhena tāsāṃ lakṣaṇam ucyate

2.378

180
abhilāṣaś cintānusmṛti-guṇa-saṅkīrtanodvegāḥ |
savilāpā unmāda-vyādhī jaḍatā mṛtiś ca tāḥ kramaśaḥ

2.379

181
tatra abhilāṣaḥ-
saṅgamopāya-racita-prārabdha-vyavasāyataḥ |
saṅkalpecchā-samudbhūtir abhilāṣo' tra vikriyāḥ

2.380

182
praveśa-nirgamau tūṣṇīṃ tad-dṛṣṭi-patha-gāminau |
rāga-prakāśana-parāś ceṣṭāḥ svātma-prasādhanam | 183
vyājoktayaś ca vijane sthitir ity evam ādayaḥ

2.381

yathā-
alolaiś ca śvāsa-pravidalita-lajjā-parimalaiḥ
pramodād udvelaiś cakita-hariṇī-vīkṣaṇa-sakhaiḥ |
amandair autsukyāt praṇaya-laharī-marma-piśunair
apāṅgaiḥ siṃha-kṣmā-ramaṇam abalā vīkṣitavatī

2.382

atra rāga-prakāśana-parair dṛṣṭi-viśeṣair nāyake kasyāścid abhilāṣo vyajyate |
atha cintā-
kenopāyena saṃsiddhiḥ kadā tasya samāgamaḥ | 184
dūtī-mukhena kiṃ vācyam ity ādy ūhas tu cintanam

2.383

atra nīvyādi-saṃsparśaḥ śayyāyāṃ parivartanam | 185
sa-bāṣpākekarā dṛṣṭir mudrikādi-vivartanam |
nirlakṣya-vīkṣaṇaṃ caivam ādyā vikṛtayo matāḥ

2.384

186
yathā-
udyānaṃ kim upāgatāsmi sukṛtī devo na kiṃ darśitaḥ
śrī-siṃhaḥ sva-sakhī-mukhena sa kathaṃ neyaḥ sa kiṃ vakṣyati |
siddhyet tena kadā samāgama iti dhyānena savyākulā
śayyāyāṃ parivartane śvasiti ca kṣiptvā kapolaṃ kare

2.385

atha anusmṛtiḥ-
arthānām anubhūtānāṃ deśa-kālānuvartinām | sāntatyena parāmarśo mānasaḥ syād anusmṛtiḥ

2.386

187
tatrānubhāvā niḥśvāso dhyāṇaṃ kṛtya-vihastatā |
śayyāsanādi-vidveṣa ity ādyāḥ smara-kalpitāḥ

2.387

188
yathā-
ārāme ratirāja-pūjana-vidhāvāsanna-sañcāriṇo
vyāpārānanapota-siṃha-nṛpate rāgānusandhāyakān |
smāraṃ smāram amuṃ kṣaṇaṃ śaśimukhī śvāsair vivarṇādharā
nānyat kāṅkṣati karma kartum ucitaṃ nāste na śete kvacit

2.388

atah guṇa-kīrtanam-
saundaryādi-guṇa-ślāghā guṇa-kīrtanam atra tu |
romāñco gadgadā vāṇī bhāva-manthara-vīkṣaṇam | 189
tat-saṅga-cintanaṃ sakhyā gaṇḍa-svedādayo' pi ca

2.389

yathā-
kiṃ kāmena kim indunā surabhiṇā kiṃ vā jayantena kiṃ
mad-bhāgyaād anapota-siṃha-nṛpate rūpaṃ mayā vīkṣitam |
anyās tat-paricaryayeva sudṛśo hanteti romāñcitā
svidyad-gaṇḍa-talaṃ sagadgada-padaṃ sākhyāti sakhyāḥ puraḥ

2.390

atha udvegaḥ-
manasaḥ kampa udvegaḥ kathitas tatra vikriyāḥ | 190
cintā santāpa-niḥśvāsau dveṣaḥ śayyāsanādiṣu |
stambha-cintāśru-vaivarṇya-dīnatvādaya īritāḥ

2.391

191
yathā-
sevāyā anapota-siṃha-nṛpater yāteṣu rājasv atho
tat-strībhiś cirayat suteṣu vilasac-cetaḥ-samudbhrāntibhiḥ |
niḥśvāsa-glapitādharaṃ paripatat-saṃruddha-bāṣpodayaṃ
kāmaṃ snigdha-sakhī-jane viracitā dīnā dṛśor vṛttayaḥ

2.392

atha vilāpaḥ-
iha me dṛk-pathaṃ prāpad ihātiṣṭhad ihāsta ca |
ihālapad ihāvātsīd ihaiva nyavṛtat tathā

2.393

192
ity ādi-vākya-vinyāso vilāpa iti kīrtitaḥ |
tatra ceṣṭās tu kutrāpi gamanaṃ kvacid īkṣaṇam | 193
kvacit kvacid avasthānaṃ kvacic ca bhramaṇādayaḥ

2.394

yathā-
atrābhūd anapota-siṃha-nṛpatis tatrāham asmin latā-
kuñje sādaram īkṣitāham iha mam ānandayan sa smitaiḥ |
ity ālāpavatī vilokitam api vyālokate sambhramād
yātaṃ yāti ca satvarā taru-talaṃ līlāta ekākinī

2.395

atha unmādaḥ-
sarvāvasthāsu sarvatra tan-manaskatayā sadā | 194
atasmiṃs tad iti bhrāntir unmādo virahodbhavaḥ

2.396

tatra ceṣṭās tu vijñeyā dveṣaḥ sveṣṭe' pi vastuni | 195
dīrghaṃ muhuś ca niḥśvāso nirnimeṣatayā sthitiḥ |
nirnimitta-smita-dhyāna-gāna-maunādayo' pi ca

2.397

196
autsukyād anapota-siṃha-nṛpater ākāram ālikhya sā
nirvarṇyāyam asau mama priya iti premābhiyoga-bhramāt |
āśūtthāya tato' pasṛtya tarasā kiṃcid vivṛttānanā
sāsūyaṃ sadara-smitaṃ sa-cakitaṃ sākāṅkṣam ālokate

2.398

atha vyādhiḥ-
abhīṣṭa-saṅgamābhāvād vyādhiḥ santāpa-lakṣaṇaḥ |
atra santāpa-niḥśvāsau śīta-vastu-niṣevaṇam

2.399

197
jīvitopekṣaṇaṃ moho mumūrṣā dhṛti-varjanam |
yatra kvacic ca patanaṃ srastākṣatvādayo' pi ca

2.400

198
yathā-
saṅgatyām anapota-siṃha-nṛpater āsakta-ceto-gataiḥ
kandarpānala-dīpitāni sutanor aṅgāni paryākulāḥ |
vyālimpan hima-bālukā-paricitaiḥ śrī-gandha-sāra-dravaiḥ
sakhyaḥ pāṇi-talāni patra-marutā nirvāpayantyo muhuḥ

2.401

atha jaḍatā-
idam iṣṭam aniṣṭaṃ tad iti vetti na kiñcana |
nottaraṃ bhāṣate praśne nekṣate na śṛṇoti ca

2.402

199
yatra dhyāyati niḥsaṃjñaṃ jaḍatā sā prakīrtitā |
atra sparśānabhijñatvaṃ vaivarṇyaṃ śithilāṅgatā | 200
akāṇḍa-huṅkṛtiḥ stambho niḥśvāsa-kṛśatādayaḥ

2.403

yathā-
saṅkalpair anapota-siṃha-nṛpatau saṃrūḍha-mūlāṅkurair
ākrāntā tanutāṃ gatā smara-śaraiḥ śāteva śātodarī |
asman-mūlam idaṃ tanutvam iti kiṃ lajjālase locane
prāpte pakṣma-puṭāvṛtiṃ ratipates tat-ketanaṃ jṛmbhatām

2.404

atha maraṇaṃ-
tais taiḥ kṛtaiḥ pratīkārair yadi na syāt samāgamaḥ | 201
tataḥ syān maraṇodyogah kāmāgnes tatra vikriyāḥ

2.405

līlā-śuka-cakorādi-nyāsaḥ snigdha-sakhī-kare | 202
kala-kaṇṭha-kalālāpa-śrutir mandānilādaraḥ |
jyotsnā-praveśa-mākanda-mañjarī-vīkṣaṇādayaḥ

2.406

203
yathā-
tanvī darśana-saṃjñayaiva laitkām āpṛcchya saṃvardhitāṃ
nyāsīkṛtya ca śārikāṃ parijane snigdhe samaṃ vīṇayā |
jyotsnām āviśatī viśārada-sakhī-vargeṇa karṇāntike
siktena hy anapota-siṃha-nṛpater nāmnā punar jīvitā

2.407

atra kecid abhilāṣāt pūrvam icchotkaṇṭhā-lakṣaṇam avasthā-dvayam aṅgīkṛtya dvādaśāvasthā iti varṇayanti | tatrecchā punar abhilāṣān na bhidyate | tat-prāpti-tvarālakṣaṇā utkaṇṭhā tu cintanān nātiricyate ity udāsitam |
atha māna-vipralambhaḥ-
muhuḥ-kṛto meti neti pratiṣedhārtha-vīpsayā |
īpsitāliṅganādīnāṃ nirodho māna ucyate

2.408

204
so' yaṃ sahetu-nirhetu-bhedād dvedhātra hetujaḥ |
īrṣyayā sambhaved īrṣyā tv anyāsaṅgini vallabhe

2.409

205
asahiṣṇutvam eva syād dṛṣṭer anumiteḥ śruteḥ |
īrṣyā-māne tu nirvedāvahittha-glāni-dīnatāḥ | 206
cintā-cāpalya-jaḍatā-mohādyā vyabhicāriṇaḥ

2.410

tatra darśanerṣyā-māno, yathā-
paccakkha-maṃtu-kāraa ja{i} cumbasi maha ime hada-kapole |
tā majjha pia-sahīe bisesao kīsa biṇṇao

2.411

[pratyakṣa-mantu-kāraka yadi cumbasi mamaimau hata-kapolau |
tato mama priya-sakhyā viśeṣakaḥ kasmād vijñātaḥ ||]
atra nāyikā-kapola-cumbana-vyājena tat-pratibimbitāṃ sakhīṃ cumbati nāyake tad-īrṣyayā janito nāyikā-mānaḥ pratyakṣa-mantukārakety anayā sambuddhyā vyajyate |
bhogāṅka-gotra-skhalanotsvapnair anumitis tridhā

2.412

207
bhogāṅkānumiti-janiterṣyamāno, yathā mamaiva-
ko doṣo maṇi-mālikā yadi bhavet kaṇṭhe na kiṃ śaṅkaro
dhatte bhūṣaṇam ardha-candram amalaṃ candre na kiṃ kālimā |
tat sādhv eva kṛtaṃ kṛtaṃ bhaṇitibhir naivāparāddhaṃ tvayā
bhāgyaṃ draṣṭum anīśayaiva bhavataḥ kāntāparāddhaṃ mayā

2.413

[*15]
[*15] This verse appeared previously in 1.125.
atra maṇi-mālikādi-lakṣaṇa-madana-mudrānumiti-priyāparādha-janiterṣyā-sambhūto mānaḥ tat sādhv eva kṛtam ity ādibhir viparīta-lakṣaṇoktibhir vyajyate |
gotra-skhalanena yathā mamaiva-
nāma-vyatikrama-nimitta-ruṣāruṇena
netrāñcalena mayi tāḍanam ācarantyāḥ |
mā mā spṛśeti paruṣākṣara-vāda-ramyaṃ
manye tad eva mukha-paṅkajam āyatākṣyāḥ

2.414

utsvapnerṣyayā, yathā-
svapna-kīrtita-vipakṣam aṅganāḥ
pratyabhitsur avadantya eva tam |
pracchadānta-galitāśru-bindubhiḥ
krodha-bhinna-valayair vivartanaiḥ

2.415

(ra.vaṃ. 19.22)
śrutiḥ priyāparādhasya śrutir āpta-sakhī-mukhāt

2.416

208ab
śruti-janiterṣyayā māno, yathā-
aṅguly-agra-nakhena bāṣya-salilaṃ vikṣipya vikṣipya
kiṃ tūṣṇīṃ rodiṣi kopane bahutaraṃ phūtkṛtya rodiṣyasi |
yasyāste piśunopadeśa-vacanair māne' tibhūmiṃ gate
nirviṇṇo' nunayaṃ prati priyatamo madhyasthatām eṣyati

2.417

(amaru. 5)
atra piśuna-sakhī-janopadeśa-janito māno bāṣpādibhir vyajyate |
kāraṇābhāsa-sambhūto nirhetuḥ syād dvayor api | 208
avahitthādayas tatra vijñeyā vyabhicāriṇaḥ

2.418

tatra puruṣasya, yathā-
likhann āste bhūmiṃ bahir avanataḥ prāṇa-dayito
nirāhārāḥ sakhyaḥ satata-ruditocchūṇa-nayanāḥ |
parityaktaṃ sarvaṃ hasita-paṭhitaṃ pañjara-śukais
tavāvasthā ceyaṃ visṛja kaṭhine mānam adhunā

2.419

(amaru. 7)
yathā vā-
alia-pasuttaa viṇimīliaccha dehi suhaa majjha oāsaṃ |
gaṇḍa-paricuṃbaṇāpulaiaṅga ṇa puṇo cirāissaṃ

2.420

(gā.sa. 1.20)
(alīka-prasupta vinimīlitākṣa dehi subhaga mamāvakāśam |
gaṇḍa-paricumbanā-pulakitāṅga na punaś cirayiṣyāmi ||)
atrālīka-svāpākṣi-nimīlanādi-sūcita-puruṣa-māna-kāraṇasya prasādhana-gṛha-vyāpāra-nimittaṃ vilambanasyābhāsatvam |
striyā, yathā-
muñca kopam animitta-locane
sandhyayā praṇamito' smi nānyathā |
kiṃ na vetsi sahadharma-cāriṇaṃ
cakravāka-sama-vṛttim ātmanaḥ

2.421

(ku.saṃ. 8.57)
atra pārvatī-māna-kāraṇasya parameśvara-kṛta-sandhyā-praṇāmasyābhāsatvam |
nanu aliapasuttety atra gaṇḍa-paricumbanasya niṣedho nāsti | evaṃ muñca kopam ity atra ca niṣedho na śrūyate | tat katham asya nirhetukasya (meti vā neti vā niṣedhābhāve' pi) mānatvam iti cet | meti neti vācika-niṣedhasya upalaksaṇatvāt (aliapasutteti) pūrvasminn udāharaṇe apratikriyayā cumbanānaṅgīkāra-lakṣaṇo niṣedho vidyata eva | aparatra (muñca kopam ity atra) punar anuttara-dānādinā anaṅgīkāra-lakṣaṇo niṣedho vaktavya eva |
nanu nirhetukasya mānasya bhāva-kauṭilya-rūpa-mānasya ca ko bheda iti ced ucyate | nirhetuka-māne tu kopa-vyājena cumbanādi-vilambanāt prema-parīkṣaṇaṃ phalam | bhāva-kauṭilya-māne tu cumbanādy-avilambaḥ phalam iti spaṣṭa eva tayor bhedaḥ |
nirhetukaḥ svayaṃ śāmyet svayaṃ grāhasmitādibhiḥ

2.422

209
yathā-
idaṃ kim āryeṇa kṛtaṃ mamāṅge
mugdhe kim etad racitaṃ tvayeti |
tayoḥ kriyānteṣv anubhoga-cihnaiḥ
smitottaro' bhūt kuhanāvirodhaḥ

2.423

atra lakṣmī-nārāyaṇayor anyonya-mānasya paraspara-kṛta-bhoga-cihna-lakṣaṇa-kāraṇābhāsa-janitasya smitottaratayā svayaṃ śāntir avagamyate |
hetujas tu śamaṃ yāti yathāyogyaṃ prakalpitaiḥ |
sāmnā bhedena dānena naty-upekṣā-rasāntaraiḥ | 210
tatra priyokti-kathanaṃ yat tu tat sāma gīyate

2.424

tatra yathā mamaiva-
ananya-sādhāraṇa eṣa dāsaḥ
kim anyathā cetasi śaṅkayeti |
priye vadaty ādṛtayā kayācin
nājñāyi māno' pi sakhī-jano' pi

2.425

atra priya-sāmokti-janitā kasyāścid māna-śāntiḥ sakhī-jana-mānādy-ajñāna-sūcitair āliṅganādibhir vyajyate |
sakhyādibhir upālambha-prayogo bheda ucyate

2.426

211
yathā-
vihāyaitan māna-vyasanam anayos tanvi kucayor
vidheyas te preyān yadi vayam anullaṅghya-vacasaḥ |
sakhībhyaḥ snigdhābhyo giram iti niśamyaiṇa-nayanā
nivāpāmbho datte nayana-salilair māna-suhṛde

2.427

vyājena bhūṣaṇādīnāṃ pradānaṃ dānam ucyate

2.428

212ab
yathā-
muhur upahasitām ivāli-nādair
vitarasi naḥ kalikāṃ kim-artham enām |
adhirajani gatena dhāmni tasyāḥ
śaṭhaḥ kalir eva mahāṃs tvayādya dattaḥ

2.429

(śi.va. 7.55)
natiḥ pāda-praṇāmaḥ syāt

2.430

212c
tayā, yathā-
piśuna-vacana-roṣāt kiṃcid ākuñcita-bhrūḥ
praṇamati nija-nāthe pāda-paryanta-pīṭham |
yuvatir alam apāṅga-syandino bāṣpa-bindūn
anayata kuca-yugme nirguṇāṃ hāra-vallīm

2.431

tūṣṇīṃ sthitir upekṣaṇam

2.432

212d
yathā-
caraṇoāsaṇisaṇṇassa tassa bharimo aṇālabantassa |
pāaṅguṭṭhābeṭṭhia kesa-diḍhāaḍḍhaṇa-suhaṃ

2.433

(gāthā 2.8)
[caraṇāvakāśa-niṣaṇṇasya tasya smarāmo' nālapataḥ |
pādāṅguṣṭhāveṣṭhita keśa-dṛḍhākarṣaṇa-sukham ||]
atra śayyāyāṃ caraṇāvakāśa-sthiti-maunādibhir upekṣā | tayā janitā mānasya śāntiś caraṇāṅguṣṭha-veṣṭita-keśa-dṛḍhākarṣaṇena vyajyate |
ākasmika-bhayādīnāṃ kalpanā syad rasāntaram |
yādṛcchikaṃ buddhi-pūrvam iti dvedhā nigadyate | 213
anukūlena daivena kṛtaṃ yādṛcchikaṃ bhavet

2.434

tena māna-śāntir, yathā-
mānam asyā nirākartuṃ pādayor me patiṣyataḥ |
upakārāya diṣṭyaitad udīṇaṃ ghana-garjitam

2.435

(kā.ā. 2.290)
atra māna-praṇodana-ghana-garjita-santrāsasya priya-prayatnair vinā daiva-vaśena sambhūtatvād yādṛcchikatvam |
pratyutpanna-dhiyā puṃsā kalpitaṃ buddhi-pūrvakam

2.436

214
yathā-
līlā-tāmarasāhato' nya-vanitā-niḥśaṅka-daṣṭādharaḥ
kaścit kesara-dūṣitekṣaṇa iva vyāmīlya netre sthitaḥ |
mugdhā kuḍmalitānanena dadatī vāyuṃ sthitā tasya sā
bhrāntyā dhūrtatayātha sā natim ṛte tenāniśaṃ cumbitā

2.437

(amaru 72)
atra mānāpanodanasya priya-trāsasya netra-vyāvṛtti-naṭana-lakṣaṇatayā nāyakasya pratyutpanna-matyā kalpitatvād buddhi-pūrvakatvam |
atha pravāsaḥ-
pūrva-saṅgatayor yūnor bhaved deśāntarādibhiḥ |
caraṇa-vyavadhānaṃ yat sa pravāsa itīryate

2.438

215
taj-janyo vipralambho' pi pravāsatvena saṃmataḥ |
harṣa-garva-mada-vrīḍā varjayitvā samīritāḥ

2.439

216
śṛṅgāra-yogyāḥ sarve' pi pravāsa-vyabhicāriṇaḥ |
kāryataḥ sambhramāc chāpāt sa tridhā tatra kāryajaḥ

2.440

217
buddhi-pūrvatayā yūnoḥ saṃvidhāna-vyapekṣayā |
vṛtto vartiṣyamāṇaś ca vartamāna iti tridhā

2.441

218
dharmārtha-saṅgrahāya buddhi-pūrvo vyāpāraḥ kāryam | tena vṛtto, yathā-
kriyā-prabandhād ayam adhvarāṇām
ajasram āhūta-sahasra-netraḥ |
śacyāś ciraṃ pāṇḍu-kapola-lambān
mandāra-śūnyān alakāṃś cakāra

2.442

(ra.vaṃ. 6.23)
atra purandarasya pūrvaṃ śacīm āmantrya paścād adhvara-pradeśa-gamanena tayoḥ saṃvidhān avyapekṣayā (kāryato) vipralambhasya bhūta-pūrvatvam |
vartiṣyamāṇo, yathā-
bhavatu viditaṃ chadmālāpair alaṃ priya gamyatāṃ
tanur api na te doṣo' smākaṃ vidhis tu parāṅmukhaḥ |
tava yathā tathābhūtaṃ prema prapannam imāṃ daśāṃ
prakṛti-capale kā naḥ pīḍā gate hata-jīvite

2.443

(amaru 30)
vartamāno, yathā-
yāmīti priya-puṣṭāyāḥ priyāyāḥ kaṇṭha-lagnayoḥ |
vaco-jīvitayor āsīt puro niḥsaraṇe raṇaḥ

2.444

atha sambhramāt-
āvegaḥ sambhramaḥ so' pi naiko divyādibhedataḥ

2.445

219a
tatra divyo, yathā-
tiṣṭhet kopa-vaśāt prabhāva-pihitā dīrghaṃ na sā kupyati
svargāyotpatitā bhaven mayi punar-bhāvārdram asyā manaḥ |
tāṃ hartuṃ vibudha-dviṣo' pi na ca me śaktāḥ puro-vartinīṃ
sā cātyantam agocaraṃ nayanayor yāteti ko' yaṃ vidhiḥ

2.446

(vi.u. 4.9)
atra vipralambhasya kāraṇāntara-nirāsena ko' yaṃ vidhir iti vidheḥ kāraṇatvābhiprāyeṇa divya-sambhrama-janitatvaṃ pratīyate |
atha śāpaḥ-
śāpo vairūpyatād rūpya-pravṛtter dvividho bhavet | 219
pravāsaḥ śāpa-vairūpyād ahalyā-gautamādiṣu

2.447

tādrūpyeṇa, yathā-
kaścit kāntā-viraha-guruṇā svādhikārāt pramattaḥ
śāpenāstaṃgamita-mahimā varṣa-bhogyeṇa bhartuḥ |
yakṣaś cakre janaka-tanayā-snāna-puṇyodakeṣu
snigdha-cchāyā-taruṣu vasatiṃ rāma-giry-āśrameṣu

2.448

[me.dū. 1.1]
atha karuṇa-vipralambhaḥ-
dvayor ekasya maraṇe punar ujjīvanāvadhau | 220
virahaḥ karuṇo' nyasya saṅgamāśānuvartanāt

2.449

karuṇa-bhrama-kāritvāt so' yaṃ karuṇa ucyate | 221
sañcāriṇo' nubhāvāś ca karuṇe' pi pravāsavat

2.450

yathā-
atha madana-vadhūr upaplavāntaṃ
vyasana-kṛśo pratipālayāṃ babhūva |
śaśina iva divātanasya rekhā
kiraṇa-parikṣaya-dhūsarā pradoṣam

2.451

(ku.saṃ. 4.46)
atrākāśa-sarasvatī-pratyayena rater vipralambhaḥ kṛśatvādy-anumitair glāny-ādibhiḥ vyabhicāri-bhāvaiḥ poṣitaḥ samaya-paripālanādibhir anubhāvair vyajyate |
atra kecid āhuḥ-karuṇo nāma vipralambha-śṛṅgāro nāsti | ubhayālambanasya tasya ekatraivāsambhavāt | yatra tv ekasyāpāye sati tad-itara-gatāḥ pralāpādayo bhavanti sa śokān na bhidyate iti | tad ayuktam | yatra punar-ujjīvanena sambhogo nāsti, tatra satyaṃ śoka eva | yatra so' sti tatra vipralambha eva | anyathā sambhoga-śiraske anyatarāpāya-lakṣaṇe vairūpya-śāpa-pravāse' pi śoka-rūpatvāpatteḥ |
nanv evaṃ pravāsa-karuṇayoḥ ko bheda iti ced ucyate-śarīreṇa deśāntara-gamane pravāsaḥ | prāṇair deśāntara-gamane karuṇa iti |
atra kecid ayoga-śabdasya pūrvānurāga-vācakatvaṃ viprayoga-śabdasya mānādi-vācakatvaṃ cābhipretya ayogo viprayogaś ceti sambhogād anyasya śṛṅgārasya vibhāgam āhuḥ | vipralambha-padasyāprayoge ca kāraṇaṃ bruvate-(saṅketa-sthānam āgamiṣyāmīti) uktvā saṅketam aprāptau tad-vyatikrame (tato) nāyikāntarānusaraṇe ca vipralambha-śabdasya (mukhyaḥ) prayogaḥ | vañcanārthatvāt tasya | (ayoga-viprayoga-viśeṣatvād vipralambhasya tādṛśa-viśeṣābhidhāyakasya vipralambha-śabdasya) tat-sāmānyābhidhāyitve tu vipralambha-śabdasya upacaritatvāpatter iti | tad ayuktam | caturvidhe' pi vipralambhe vañcana-rūpasyārthasya mukhyata eva siddheḥ | tathā ca śrī-bhojaḥ-
vipralambhasya yadi vā vañcanāmātra-vācinaḥ |
vinā samāse caturāś caturo' rthān niyuñjate

2.452

pūrvānurāge vividhaṃ vañcanaṃ vrīḍitādibhiḥ |
māne viruddhaṃ tat prāhuḥ punar īrṣyāyitādibhiḥ

2.453

nyāviddhaṃ dīrgha-kālatvāt pravāse tat pratīyate |
viniṣiddhaṃ tu karuṇe karuṇatvena gīyate

2.454

(sa.ka.ā. 5.63,65-6)
atha sambhogaḥ-
sparśanāliṅganādīnām ānukūlyān niṣevaṇam | 222
ghaṭate yatra yūnor yat sa sambhogaś caturvidhaḥ

2.455

atrāyam arthaḥ-prāg-asaṅgatayoḥ saṅgata-viyuktayor vā nāyikā-nāyakayoḥ paraspara-samāgame prāg-utpannā tadānīntanī vā ratiḥ prepsitāliṅganādīnāṃ prāptau satyāṃ upajāyamānair harṣādibhiḥ saṃsṛjyamānā candrodayādibhir uddīpitā smitādibhir vyajyamānā prāpta-prakarṣā sambhoga-śṛṅgāra ity ākhyāyate | sa ca vakṣyamāṇa-krameṇa caturvidhaḥ |
saṅkṣiptaḥ saṅkīrṇaḥ sampannataraḥ samṛddhimān iti te | 223
pūrvānurāga-māna-pravāsa-karuṇānusambhavāḥ kramataḥ

2.456

tatra saṅkṣiptaḥ-
yuvānau yatra saṃkṣiptān sādhvasa-vrīḍitādibhiḥ | 224
upacārān niṣevete sa saṃkṣipta itīritaḥ

2.457

puruṣa-gata-sādhvasena saṅkṣipto, yathā-
līlā-hitulia-selo rakkhadu vo rāhiāi tthaṇa-paṭṭhe |
hariṇo puḍhama-samāama-saddhasa-basa-bebilo hattho

2.458

(līlābhitulita-śailo rakṣatu vo rādhikā-stana-sparśe |
hareḥ prathama-samāgama-sādhvasa-vaśa-vepana-śīlo hastaḥ ||)
strī-sādhvasāt saṅkṣipto, yathā-
cumbaneṣv adhara-dāna-varjitaṃ
sanna-hasta-madayopagūhane |
kliṣṭa-manmatham api priyaṃ prabhor
durlabha-pratikṛtaṃ vadhūratam

2.459

(ku.saṃ. 8.8)
atha saṅkīrṇaḥ-
saṅkīrṇas tu parādhīna vyalīka-maraṇādibhiḥ | 225
saṅkīryamāṇaḥ sambhogaḥ kiñcit puṣpeṣu-peśalaḥ

2.460

yathā-
vimarda-ramyāṇi samatsarāṇi
vibhejire tair mithunai ratāni |
vaiyātya-visrambha-vikalpitāni
mānāvasādād viśadīkṛtāni

2.461

atha sampannaḥ-
bhaya-vyalīka-smaraṇādy-abhāvāt prāpta-vaibhavaḥ | 226
proṣitāgatayor yūnor bhogaḥ sampanna īritaḥ

2.462

yathā-
daṃta-kkhaaṃ kabole kaaggahubbellio a dhammillo |
parighummirāa diṭṭhī piāgamaṃ sāhai bahūe

2.463

(danta-kṣataṃ kapole kaca-grahodveellitaś ca dhammillaḥ |
parighūrṇana-śīlā ca dṛṣṭiḥ priyāgamaṃ sādhayati vadhvāḥ ||)
atra aprathama-sambhogatvād bhayābhāvaḥ | danta-kṣatādiṣv aṅgārpaṇānukūlyena vyalīka-smaraṇādy-abhāvaḥ | tābhyām upārūḍha-vaibhavaḥ sampadyate sambhogaḥ |
atha samṛddhimān-
punar ujjīvane bhoga-samṛddhiḥ kiyatī bhavet | 227
śivābhyām eva vijñeyam ity ayaṃ hi samṛddhimān

2.464

yathā-
candrāpīḍaṃ sā ca jagrāha kaṇṭhe
kaṇṭha-sthānaṃ jīvitaṃ ca prapede | tenāpūrvā sā samullāsa-lakṣmīm
indu-spṛṣṭāṃ sindhu-lekheva bheje

2.465

(abhinandasya kādambarī-kathā-sāre, 8.80)
yathā vā-
akalia-parirambha-bibbhamāi
ajaṇia-cumbaṇa-ḍambarāi dūraṃ |
aghaḍia-ghaṇa-tāḍaṇāi ṇiccaṃ
ṇamaha aṇaṃga-rahīṇa mohaṇāiṃ

2.466

(akalita-parirambha-vibhramāṇi
ajanita-cumbana-ḍambarāṇi dūram |
aghaṭita-ghana-tāḍanāni nityaṃ
namatānaṅga-ratyor mohanāni ||)
atra punar-ujjīvitenaa kāmena saha ratyā rater bāhyopacārānapekṣayaiva tat-phala-rūpa-sukha-prāpti-kathanāt sambhogaḥ samṛddhyati |
atha hāsyaḥ-
vibhāvair anubhāvaiś ca svocitair vyabhicāribhiḥ | 228
hāsaḥ sadasya-rasyatvaṃ nīto hāsya itīryate

2.467

tatrālasya-glāni-nidrā-vyādhy-ādyā vyabhicāriṇaḥ | 229
eṣa dvedhā bhaved ātma-para-sthiti-vibhāgataḥ

2.468

ātmasthas tu yadā svasya vikārair hasati svayam | 230
yathā bāla-rāmāyaṇe-bhṛṅgiriṭiḥ (ātmānaṃ nirvarṇya sopahāsam)-aho tribhuvanādhipater asya anucarasya mahārha-veṣatā |
kaupīnācchādane valkam akṣa-sūtraṃ jaṭā-cchaṭāḥ |
rudrāṅkuśas tripuṇḍraṃ ca veṣo bhṛṅgiriṭer ayam
(bā.rā. 2.2)
atra bhṛṅgiriṭiḥ sva-veṣa-vaikṛtenaiva svayam ātmānaṃ hasati |
parasthas tu para-prāptair etair hasati cet param

2.469

231a
yathā-
trastaḥ samasta-jana-hāsa-karaḥ kareṇos
tāvat kharaḥ prakharam ullalayāṃcakāra |
yāvac calāsana-vilola-nitamba-bimba-
visrasta-vastram avarodha-vadhūḥ papāta

2.470

(śi.va. 5.7)
prakṛti-vaśāt sa ca ṣoḍhā smita-hasite vihasitāvahasite ca | 231
apahasitātihasitake jyeṣṭhādīnāṃ kramād dve dve ||469||
tatra smitam -
smitaṃ cālakṣya-daśanaṃ dṛk-kapola-vikāśa-kṛt

2.471

232
yathā-
utphulla-gaṇḍa-maṇḍalam ullasita-dṛg-anta-sūcitākūtam |
namayantyāpi mukhāmbujam unnamitaṃ rāga-sāmrājyam

2.472

(ku.ā. 2.15)
atra gaṇḍa-maṇḍala-vikāsa-dṛg-antollāsābhyāṃ nāyikāyāḥ smitaṃ vyajyate |
hasitaṃ, yathā-
tad eva lakṣya-daśana-śikharaṃ hasitaṃ bhavet

2.473

233a
smayamānam āyatākṣyāḥ
kiṃcid abhivyakta-daśana-śobhi mukham |
asamagra-lakṣya-kesaram
ucchvasad iva paṅkajaṃ dṛṣṭam

2.474

(mā.a.mi. 2.11)
atra kiñcid abhivyakta-daśanatvād idaṃ hasitam |
vihasitaṃ, yathā-
tad eva kuñcitāpāṅga-gaṇḍaṃ madhura-niḥsvanam | 233
kālocitaṃ sānurāgam uktaṃ vihasitaṃ bhavet

2.475

yathā-
savidhe' pi mayy apaśyati śiśujana-ceṣṭā-vilokana-vyājāt |
hasitaṃ smarāmi tasyāḥ sa-svanam ākuñcitāpāṅgam

2.476

avahasitam, yathā-
phulla-nāsā-puṭaṃ yat syān nikuñcita-śiro' ṃsakam | 234
jihmāvaloka-nayanaṃ tac cāvahasitaṃ matam

2.477

yathā-
kharvāṭa-dhammilla-bharaṃ kareṇa
saṃspṛṣṭa-mātraṃ patitaṃ vilokya |
nikuñcitāṃsaṃ kuṭilekṣaṇāntaṃ
phullāgra-nāsaṃ hasitaṃ sakhībhiḥ ||
kampitāṅgaṃ sāśru-netraṃ tac cāpahasitaṃ bhavet

2.478

235
yathā-
samaṃ putra-premṇā karaṭa-yugalaṃ cumbitu-mano
gajāsye kṛṣṭāsye niviḍa-milad-anyonya-vadanam |
apāyāt pāyād vaḥ pramatha-mithunaṃ vīkṣya tad idaṃ
hasan krīḍānṛtta-ślatha-calita-tundaḥ sa ca śiśuḥ

2.479

atihasitam, yathā-
karopagūḍha-pārśvaṃ yad uddhatāyata-niḥsvanam |
bāṣpākulākṣa-yugalaṃ tac cātihasitaṃ bhavet

2.480

236
yathā-
iti vācam uddhatam udīrya
sapadi saha veṇu-dāriṇā |
soḍha-ripu-bala-bharo' sahanaḥ
sa jahāsa datta-kara-tālam uccakaiḥ

2.481

(śi.va. 15.39)
atha vīraḥ-
vibhāvair anubhāvaiś ca svocitair vyabhicāribhiḥ |
nītaḥ sadasya-rasyatvam utsāho vīra ucyate

2.482

237
eṣa tridhā samāsena dāna-yuddha-dayodbhavāḥ |
dāna-vīro dhṛtir harṣo matyādyā vyabhicāriṇaḥ

2.483

238
smita-pūrvābhibhāṣitvaṃ smita-pūrvaṃ ca vīkṣitam |
prasāde bahu-dātṛtvaṃ tadvad vācānumoditam | 239
guṇāguṇa-vicārādyās tv anubhāvāḥ samīritāḥ

2.484

yathā-
amuṣmai caurāya pratinihata-mṛtyu-pratibhiye
prabhuḥ prītaḥ prādād uparitana-pāda-dvaya-kṛte |
suvarṇānāṃ koṭīr daśa daśana-koṭi-kṣata-girīn
gajendrānapy aṣṭau mada-mudita-kūjan madhulihaḥ

2.485

yuddha-vīre harṣa-garvāmarṣādayā vyabhicāriṇā | 240
asāhāyye' pi yuddhecchā samarād apalāyanam |
bhītābhaya-pradānādyā vikārās tatra kīrtitāḥ

2.486

241
yathā-
rathī niṣaṅgī kavacī dhanuṣmān
dṛptah sa rājanyakam eka-vīraḥ |
vilolayāmāsa mahā-varāhaḥ
kalpa-kṣayodvṛttam ivārṇavāmbhaḥ

2.487

(ra.vaṃ. 7.56)
dayā-vīre dhṛti-mati-pramukhā vyabhicāriṇaḥ |
svārtha-prāṇa-vyayenāpi vipanna-trāṇa-śīlatā | 242
āśvāsanoktayaḥ sthairyam ity ādyās tatra vikriyāḥ

2.488

yathā-
ārtaṃ kaṇṭha-gata-prāṇaṃ parityaktaṃ sva-bāndhavaiḥ |
trāye nainaṃ yadi tataḥ kaḥ śarīreṇa me guṇaḥ

2.489

(nāgānanda 4.11)
atha adbhutaḥ-
vibhāvair anubhāvaiś ca svocitair vyabhicāribhiḥ | 243
nītaḥ sadasya-rasyatvaṃ vismayo' dbhutatāṃ vrajet

2.490

atra dhṛtyāvega-jāḍya-harṣādyā vyabhicāriṇaḥ | 244
ceṣṭās tu netra-vistāra-svedāśru-pulakādayaḥ

2.491

yathā-
soḍhāhe namateti dūta-mukhataḥ kāryopadeśāntaraṃ
tat tādṛk samarāṅgaṇeṣu bhujayor vikrāntam avyāhatam |
bhītānāṃ parirakṣaṇaṃ punar api sve sve pade sthāpanaṃ
smāraṃ smāram arātayaḥ pulakitā recarla-siṃha-prabhoḥ

2.492

atra nāyaka-guṇātiśaya-janito virodhināṃ vismayaḥ smṛti-harṣādibhiḥ vyabhicāribhir upacitaḥ pulakādibhir anubhāvair vyajyamāno' dbhutatvam āpadyate |
atha raudraḥ-
vibhāvair anubhāvaiś ca svocitair vyabhicāribhiḥ | 245
krodhaḥ sadasya-rasyatvaṃ nīto raudra itīryate

2.493

āvega-garvaugryāmarṣa-mohādyā vyabhicāriṇaḥ | 246
prasveda-bhrukuṭī-netra-rāgādyās tatra vikriyāḥ

2.494

yathā karuṇākandale-
ātmākṣepa-kṣobhitaiḥ pīḍitoṣṭhaiḥ
prāptodyogair yaugapadyād abhedyaiḥ |
bhindhi-cchindhi-dhvānibhir bhilla-vargair
darpād andhair āniruddhir niruddhaḥ

2.495

atra vajra-viṣayo bhilla-varga-krodhaḥ svātmākṣepādibhir uddīpitā darpāndha-paruṣa-vāg-ārambhādy-anumitair garvāsūyādibhiḥ paripoṣitaḥ svoṣṭha-pīḍana-śatru-nirodhādibhir anubhāvair abhivyakto raudratayā niṣpadyate |
atha karuṇaḥ-
vibhāvair anubhāvaiś ca svocitair vyabhicāribhiḥ | 247
nītaḥ sadasya-rasyatvaṃ śokaḥ karuṇa ucyate

2.496

atrāṣṭau sāttvikā jāḍya-nirveda-glāni-dīnatāḥ | 248
ālasyāpasmṛti-vyādhi-mohādyā vyabhicāriṇaḥ

2.497

yathā karuṇākandale-
kulasya vyāpattyā sapadi śatadhoddīpita-tanur
muhur bāṣpaṃ śvāsān malinam api rāgaṃ prakaṭayan |
ślathair aṅgaiḥ śūnyair asakṛd uparuddhaiś ca karaṇair
yuto dhatte glāniṃ karuṇa iva mūrto yadupatiḥ

2.498

atra bandhu-vyāpatti-janito vasudevasya śoko bandhu-guṇa-smaraṇādibhir uddīpito mlānatvendriya-śūnyatvādi-sūcitair dainya-moha-glānyādi-sañcāribhiḥ prapañcito muhur bāṣpa-śvāsa-malina-mukha-rāgādibhir anubhāvair abhivyaktaḥ karuṇatvam āpadyate |
atha bībhatsaḥ-
vibhāvair anubhāvaiś ca svocitair vyabhicāribhiḥ | 249
jugupsā poṣam āpannā bībhatsatvena rasyate

2.499

atra glāni-śramonmāda-mohāpasmāra-dīnatāḥ | 250
viṣāda-cāpalāvega-jāḍyādyā vyabhicāriṇaḥ |
sveda-romāñca-nāmāgra-cchādanādyāś ca vikriyāḥ

2.500

251
yathā-
aṃhaḥ-śeṣair iva parivṛto makṣikāmaṇḍalībhiḥ
pūya-klinnaṃ vraṇam abhimṛśan vāsasaḥ khaṇḍakena |
rathopānte drutam apasṛtaṃ saṅkucan netra-koṇaṃ
channa-ghrāṇaṃ racayati janaṃ dadru-rogī daridraḥ

2.501

atra dardu-rogi-viṣayā rathyā-jana-jugupsā makṣikā-pūyādibhir uddīpitā tvarāpasaraṇānumitair viṣādādibhiḥ poṣitā netra-saṅkocanādibhir abhivyaktā bībhatsatām āpnoti |
atha bhayānakaḥ-
vibhāvair anubhāvaiś ca svocitair vyabhicāribhiḥ |
bhayaṃ sadasya-rasyatvaṃ nītaṃ proktaṃ bhayānakaḥ

2.502

252
tatra santrāsa-maraṇa-cāpalāvega-dīnatāḥ |
viṣāda-mohāpasmāra-śaṅkādyā vyabhicāriṇaḥ | 253
vikriyās tv āsya-śoṣādyāḥ sāttvikāś cāśru-varjitāḥ

2.503

yathā-
śrī-siṃha-kṣiti-nāyakasya ripavo dhāṭī-śruter ākulāḥ
śuṣyat-tālu-puṭaṃ skhalat-pada-talaṃ vyālokayanto diśaḥ |
dhāvitvā katham apy upetya tamasā gāḍhopagūḍhāṃ guhām
anviṣyanti tad-antare' pi kara-saṃsparśena gartāntaram

2.504

atra nāyaka-pratibhūpatināṃ bhayaṃ tad-dhāṭī-śravaṇādinoddīpitaṃ vyākulatva-tālu-śoṣa-pada-skhalanādy-anumitair āvega-śaṅkātrāsādibhir vyabhicāribhir upacitaṃ palāyana-guhā-praveśa-gartāntarānveṣaṇādibhir anubhāvair anubhūyamānaṃ bhayānakatvena niṣpadyate |
kecit samāna-balayo rasayoḥ saṅkaraṃ viduḥ | 254
na parīkṣākṣamam idaṃ mataṃ prekṣāvatāṃ bhavet

2.505

tuṣyatve pūrva āsvādaḥ katarasyety aniścayāt | 255
spardhāparatvād ubhayor anāsvāda-prasaṅgataḥ

2.506

tayor anyatarasyaiva prāyeṇāsvādanād api | 256
yugapad rasanīyatvaṃ nobhayor upapadyate |
eṣām aṅgāṅgi-bhāvena saṅkaro mama saṃmataḥ

2.507

257
tathā ca bhāratīye-
bhāvo vāpi raso vāpi pravṛttir vṛttir eva vā |
sarveṣāṃ samavetānāṃ rūpaṃ yasya bhaved bahu ||
sa mantavyo rasaḥ sthāyī śeṣāḥ sañcāriṇo matāḥ

2.508

(nā.śā. 7.119) iti |
tulādhṛtatvam anayor na syāt prakaraṇādinā |
kavi-tātparya-viśrānter ekatraivāvalokanāt

2.509

258
atha paraspara-viruddha-rasa-pratipādanam-
ubhau śṛṅgāra-bībhatsāv ubhau vīra-bhayānakau |
raudrādbhutāv ubhau hāsya-karuṇau prakṛti-dviṣau

2.510

259
svabhāva-vairiṇor aṅgāṅgi-bhāvenāpi miśraṇam |
vivekibhyo na svadate gandha-gandhakayor iva

2.511

260
virodhino' pi sāṃnidhyād atiraskāra-lakṣaṇam |
poṣaṇaṃ prakṛtasyeti ced aṅgatvaṃ na tāvatā

2.512

261
yat kiñcid upakāritvād aṅgasyāṅgitvam aṅgini |
na tat-saṃnidhi-mātreṇa carvaṇānupakārataḥ

2.513

262
anyathā pānakādyeṣu śarkarāder ivāpatet |
antarā patitasyāpi tṛṇāder upakāritā | 263
tac carvaṇābhimāne syāt satṛṇābhyavahāritā

2.514

nisarga-vairiṇor aṅgāṅgi-bhāvāt svādābhāvo, yathā-
lālā-jalaṃ sravatu vā daśanāsthi-pūrṇam
apy astu vā rudhira-bandhuritādharaṃ vā |
susnigdha-māṃsa-kalitojjvala-locanaṃ vā
saṃsāra-sāram idam eva mukhaṃ bhavatyāḥ

2.515

atra śṛṅgāra-rasāṅgatām aṅgīkṛtavatā bībhatsena aṅgino' pi vicchedāya mūle kuṭhāro vyāpāritaḥ | evam anyeṣām api virodhinām aṅgāṅgi-bhāvenāsvādābhāvas tatra tatrodāharaṇe draṣṭavyaḥ |
bhṛtyor nāyakasyeva nisarga-dveṣiṇor api | 264
aṅgayor aṅgino vṛddhau bhaved ekatra saṅgatiḥ

2.516

yathā-
kastūryā tat-kapola-dvaya-bhuvi makarī-nirmitau prastutāyāṃ
nirmitsūnāṃ sva-vakṣasy atiparicayanāt tvat-praśastīr upāṃśu |
vīra śrī-siṃha-bhūpa tvad-ahita-kubhujāṃ rājya-lakṣmī-sapatnīm
ānavyājena lajjāṃ sapadi vidadhate svāvarodhe pragalbhāḥ

2.517

atra pratināyaka-gatayoḥ śṛṅgāra-bībhatsayoḥ nāyaka-gata-vīra-rasāṅgatvād ekatra samāveśo na doṣāya |
nanv atra śatrūṇāṃ sva-vakṣasi nāyaka-viruda-vilekhanena jīvitānta-nirmita-sthānīyena janitā nija-jīvita-jugupsā svāvarodha-sāṃnidhyādibhir uddīpitā lajjānumitair nirveda-dainya-viṣādādibhir upacitā tad-anumitair eva mānasika-kutsādibhiḥ abhivyaktā satī nāyaka-gataṃ śaraṇāgata-rakṣā-lakṣaṇaṃ vīraṃ puṣṇātīti pratīyate | na punaḥ pratināyaka-gatasya śṛṅgārasya nāyaka-vīropakaraṇatvam (iti ced), ucyate-nāyaka-kṛpā-kaṭākṣa-sthirīkṛta-rājyānāṃ pratināyakānāṃ tādṛśāḥ (śṛṅgāra-) vinodāḥ sambhaveyuḥ | nānyatheti tasya śṛṅgārasya nāyaka-vīropakaraṇatva-viruda-dhāraṇādi-paricayena rājya-lakṣmī-sapatnī-pada-prayogeṇa cābhivyajyate |
atha rasābhāsaḥ-
aṅgenāṅgī rasaḥ svecchā-vṛtti-vardhita-sampadā | 265
amātyenāvinītena svāmīvābhāsatāṃ vrajet

2.518

tathā ca bhāva-prakāśikāyām-
śṛṅgāro hāsya-bhūyiṣṭhaḥ śṛṅgārābhāsa īritaḥ |
hāsyo bībhatsa-bhūyiṣṭho hāsyābhāsa itīritaḥ

2.519

vīro bhayānaka-prāyo vīrābhāsa itīritaḥ |
adbhutaḥ karuṇāśleṣād adbhutābhāsa ucyate

2.520

raudraḥ śoka-bhayāśleṣād raudrābhāsa itīritaḥ |
karuṇo hāsya-bhūyiṣṭhaḥ karuṇābhāsa ucyate

2.521

bībhatso' dbhuta-śṛṅgārī bībhatsābhāsa ucyate |
sa syād bhayānakābhāso raudra-vīropasaṅgamāt

2.522

iti |
atra śṛṅgāra-rasasya arāgād aneka-rāgāt tiryag-rāgāt mleccha-rāgāc ceti caturvidham ābhāsa-bhūyastvam | tatra arāgas tv ekatra rāgābhāvaḥ | tena rasasyābhāsatvaṃ, yathā-
sa rāmo naḥ sthātā na yudhi purato lakṣmaṇa-sakho
bhavitrī rambhoru tridaśa-vadana-glānir adhunā |
prayāsyaty evoccair vipadam acirād vānara-camūr
laghiṣṭhedaṃ ṣaṣṭhākṣara-para-vilopāt paṭha punaḥ

2.523

(ha.nā. 10.12)
atra sītāyāṃ rāvaṇa-viṣaya-rāgātyantābhāvād ābhāsatvam |
nanv ekatra rāgābhāvād rasasyābhāsatvaṃ na yujyate | prathamam ajātānurāge vatsa-rāje jātānurāgāyāḥ ratnāvalyāḥ-
dullaha-jaṇāṇurāo lajjā guruī parabbaso appā |
pia-sahi visamaṃ pemmaṃ maraṇaṃ saraṇaṃ nu varam ekkaṃ

2.524

(ra.ā. 2.1)
[durlabha-janānurāgo lajjā gurvī para-vaśa ātmā |
priya-sakhi viṣamaṃ prema maraṇaṃ śaraṇaṃ nu varam ekam ||]
ity atra pūrvānurāgasyābhāsatva-prasaṅga iti ced ucyate | abhāvo hi trividhaḥ prāg-abhāvo' tyantābhāvaḥ pradhvaṃsābhāvaś ceti | tatra prāg-abhāve darśanādi-kāraṇeṣu sambhāviteṣu rāgotpatti-sambhāvanayā nābhāsatvam | itarayos tu kāraṇa-sad-bhāve' pi rāgānutpatter ābhāsatvam eva | anye tu striyā eva rāgābhāve rasasyābhāsatvaṃ pratijānate | na tad upapadyate | puruṣe' pi rāgābhāve rasasyānāsvādanīyatvāt | yathā-
gate premāveśe praṇaya-bahu-māne' pi galite
nivṛtte sad-bhāve jana iva jane gacchati puraḥ |
tad utprekṣyotprekṣya priya-sakhi gatāṃs tāṃś ca divasān
na jāne ko hetur dalati śatadhā yan na hṛdayam

2.525

(amaru 43)
atra hṛdaya-dalanābhāva-pūrva-gata-divasotprekṣādy-anumitair nirveda-smṛty-ādibhir abhivyakto' pi striyā anurāgaḥ premāveśa-ślathanādi-kathitena puruṣa-gata-rāga-dhvaṃsanena cārutāṃ nāpnoti |
puruṣa-rāgātyantābhāvena rasābhāsatvaṃ, yathā-
dhyāna-vyājam upetya cintayasi kām unmīlya cakṣuḥ kṣaṇaṃ
paśyānaṅga-śarāturaṃ janam imaṃ trātāpi no rakṣasi |
mithyā-kāruṇiko' si nirghūṇataras tvattaḥ kuto' nyaḥ pumān
serṣyaṃ māra-vadhūbhir ity abhihito buddho jinaḥ pātu vaḥ

2.526

(nāgā. 1.1)
atra jinasya rāgātyantābhāvena rasābhāsatvam |
anekatra yoṣito rāgābhāsatvaṃ, yathā-
paraspareṇa kṣatayoḥ prahartror
utkrāntavāyvoḥ samakālam eva |
amartya-bhāve' pi kayościd āsīd
ekāpsaraḥ-prārthanayor vivādaḥ

2.527

(ra.vaṃ. 7.53)
atra kasyāścid divya-vanitāyā vīra-dvaye raṇānivṛtti-maraṇa-prāpta-devatābhāve anurāgasya nirupamānaśūra-guṇopādher avaiṣamyeṇa pratibhāsanādābhāsatvam |
anekatra puṃso rāgād, yathā-
ramyaṃ gāyati menakā kṛta-rucir vīṇā-svanair urvaśī
citraṃ vakti tilottamā paricayaṃ nānāṅga-hāra-krame |
āsāṃ rūpam idaṃ tad uttamam iti premānavasthā dviṣā
bheje śrī-yanapota-siṃha-nṛpate tvat-khaḍga-bhinnātmanā

2.528

atra nāyaka-khaḍga-dhārā-galitātmanaḥ kasyacit svarga-pratināyaka-vīrasya menakādi-svarloka-gaṇikāsu avaiṣamyeṇa rāgād ābhāsatvam |
nanv evaṃ dakṣiṇādīnām api rāgasyābhāsatvam iti cet, na | dakṣiṇasya nāyakasya nāyikāsu anekāsu vṛtti-mātreṇaiva sādhāraṇyam | na rāgeṇa | tad ekasyām eva rāgasya prauḍhatvam | itarāsu tu madhyamatvaṃ mandatvaṃ ceti tad-anurāgasya nābhāsatā | atra tu avaiṣamyeṇa anekatra pravṛtter ābhāsatvam upapadyate |
tiryag-rāgād, yathā-
madhu dvirephaḥ kusumaika-pātre
papau priyāṃ svām anuvartamānaḥ |
śṛṅgeṇa ca sparśa-nimīlitākṣīṃ
mṛgīm akaṇḍūyata kṛṣṇa-sāraḥ

2.529

(ku.saṃ. 3.36)
mleccha-rāgād, yathā-
ajjaṃ mohaṇa-suhiaṃ muatti mottū palāie halie |
dara-phuḍia-beṇṭa-bhāroṇaāi hasiaṃ ba phalahīe

2.530

(gāthā 4.60)
[āryāṃ mohana-sukhitāṃ mṛteti muktvā palāyite halike |
dara-sphuṭita-vṛnta-bhārāvanatayā hasitam iva kārpāsyā ||]
atra surata-mohana-supti-maraṇa-daśayor vivekābhāvena hālikasya mlecchatvaṃ gamyate |
nanu tiryaṅ-mleccha-gatayor ābhāsatvaṃ na yujyate | tayor vibhāvādi-sambhavāt | āsvāda-yogyatā-pratīter iti cet, na | bho mleccha-rasa-vādin ! uktalādhipateḥ śṛṅgāra-rasābhimānino narasiṃhadevasya cittam anuvartamānena vidyādhareṇa kavinā bāḍham abhyantarī-kṛto' si | evaṃ khalu samarthitam ekāvalyām anena-
apare tu rasābhāsaṃ tiryakṣu pracakṣate | tan na parīkṣā-kṣamam | teṣv api vibhāvādi-sambhavāt | vibhāvādi-jñāna-śūnyās tiryañco na bhājanaṃ bhavitum arhanti rasasyeti cet, na | manuṣyeṣv api keṣucit tathā-bhūteṣu rasa-viṣaya-bhāvābhāva-prasaṅgāt | vibhāvādi-sambhavo hi rasaṃ prati prayojakaḥ | na vibhāvādi-jñānam | tataś ca tiraścām apy asty eva rasaḥ iti | (ekāvalyām 106)
na tāvat tiraścāṃ vibhāvatam upapadyate | śṛṅgāre hi samujjvalasya śucino darśanīyasyaiva vastuno muninā vibhāvatvenāmnātam | tiraścam udvartana-majjanākalpa-racanādy-abhāvād ujjvala-śuci-darśanīyatvānām asambhāvanā prasiddhaiva |
atha sva-jāti-yogyair dharmaiḥ kāriṇāṃ kariṇīṃ prati (dadau saraḥ paṅkaja ity ādi (ku.saṃ. 3.37) padye iva) vibhāvatvam iti cen, na | tasyāṃ kakṣyāyāṃ kariṇāṃ kariṇī-rāgaṃ prati kāraṇatvaṃ na punar vibhāvatvam |
kiṃ ca, jāti-yogyair dharmair vastuno na vibhāvatvam | api tu bhāvaka-cittollāsa-hetubhiḥ rati-viśiṣṭair eva |
kiṃ ca, vibhāvādi-jñānaṃ nāma aucitya-vivekaḥ | tena śūnyās tiryañco na vibhāvatām arhanti |
tarhi vibhāvādi-jñāna-rahiteṣu manuṣyeṣu rasābhāsa-prasaṅga iti cet, naiṣa doṣaḥ | viveka-rahita-janopalakṣaṇa-mleccha-gatasya rasasyābhāsatve sveṣṭāvāpteḥ |
kiṃ ca vibhāvādi-sambhavo hi rasaṃ prati prayojako na vibhāvādi-jñānam ity etan na yujyate | tathā hi-vibhāvāder viśiṣṭasya vastu-mātrasya vā sambhavo rasaṃ prati prayojakaḥ | viśiṣṭa-prayojakatvāṅgīkāre vivekādi-praveśo' ṅgīkṛta iti asmad-anusaraṇam eva śaraṇaṃ gato' si |
atra vivekaṃ vinā tad-itara-viśeṣavattvaṃ vaiśiṣṭyam iti cen, na | viśeṣāṇāṃ dharmiṇi paramotkarṣānusandhāna-tat-parāṇām anyonya-sahiṣṇūnām iyattayā niyamāsambhavāt |
atha yadi vastu-mātrasya tarhi anvāsitam arundhatyā svāhayeva havir bhujam (ra.vaṃ. 1.56) ity ādāv api strī-puṃsa-vyakti-mātra-vibhāva-sad-bhāvād anvāsanālakṣaṇānubhāva-sambhavāc ca śṛṅgāraḥ svadanīyaḥ prasajyeta | kiṃ ca-
ajjaṃ mohaṇa-suhiaṃ muatti mottū palāie halie |
dara-phuḍia-beṇṭa-bhāroṇaāi hasiaṃ ba phalahīe ||[*16]
[*16] 529 saṅkhyaka-padyaṃ draṣṭavyam |
ity ādiṣu strī-puṃsa-vyakti-mātra-vibhāva-sadbhāvaḥ sphuṭa eva | tad-aviveka-janita-hāsya-paṅka-nirmagnaṃ śṛṅgāra-gandha-gajam uddhartuṃ tvaratām ity alaṃ rasābhāsāpalāpa-saṃrambheṇa |
nanu sītādi-vibhāvair vastu-mātrair eva yoṣin-mātra-pratītau sāmājikānāṃ rasodayaḥ | na punar viśiṣṭaiḥ | tat katham iti ced, ucyate | atra janaka-tanayatva-rāma-parigrahatvādi-viruddha-dharma-parihāreṇa lalitojjvala-śuci-darśanīyatvādi-viśiṣṭa eva śabdataḥ | (pratipadyamāno) sītādi-vibhāvo yoṣit-sāmānyaṃ tādṛśam eva jñāpayati | na punaḥ strī-jāti-mātram iti sakalam api kalyāṇam |
hariścandro rakṣākaraṇa-ruci-satyeṣu vacasāṃ
vilāse vāgīśo mahati niyame nīti-nigame |
vijetā gāṅgeyaṃ jana-bharaṇa-saṃmohana-kalā-
vrateṣu śrī-siṃha-kṣitipatir udāro viharate

2.531

267
nitya śrīyannapota-kṣitipati-januṣaḥ siṃha-bhūpāla-mauleḥ
saundaryaṃ sundarīṇāṃ hariṇa-vijayināṃ vāgurā locanānām |
dānaṃ mandāra-cintāmaṇi-sura-surabhī-garva-nirvāpaṇāṅkaṃ
vijñānaṃ sarva-vidyā-nidhi-budha-pariṣac-chemuṣī-bhāgya-rekhā

Original text: Rasārṇavasudhākara · Edition: T. Venkatacharya. Madras: Adyar Library and Research Centre, 1979. (Adyar Library Series, 110) · Data entry Jan Brzezinski · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc