રસાર્ણવસુધાકર · અધ્યાય 2

314
ઇતિ શ્રીમદ્-આન્ધ્ર-મણ્ડલાધીશ્વર-પ્રતિગણ્ડ-ભૈરવ-શ્રીમદ્-અનપોત-નરેન્દ્ર-નન્દન-ભુજ-બલ-ભીમ-શ્રી-સિંહ-ભૂપાલ-વિરચિતે રસાર્ણવ-સુધાકર-નામ્નિ નાટ્યાલઙ્કાર-શાસ્ત્રે રઞ્જકોલ્લાસો નામ
પ્રથમો વિલાસઃ
॥1॥
(2)
દ્વિતીયો વિલાસઃ
રસિકોલ્લાસઃ
કલ્યાણ-દાયિ ભવતાં ભવેદ્ ભવ્ય-ગુણાકરમ્ ।
કમલાકુચકાલેય-વ્યઞ્જિતોરઃ-સ્થલં મહઃ

1
ચિદ્-અચિત્-ક્ષેમ-કારિણ્યૈ નમઃ શ્રી-પર્ણજાદિભિઃ ।
વન્દ્યાયૈ વાર્ધિ-નન્દિન્યૈ કરાગ્રસ્થ-પયોરુહે

2
અથ વ્યભિચારિ-ભાવાઃ-
વ્ય્-અભી ઇત્ય્ ઉપસર્ગૌ દ્વૌ વિશેષાભિમુખત્વયોઃ ।
વિશેષેણાભિમુખ્યેન ચરન્તિ સ્થાયિનં પ્રતિ

3
વાગ્-અઙ્ગ-સત્ત્વ-સૂચ્યા જ્ઞેયાસ્ તે વ્યભિચારિણઃ ।
તં ચારયન્તિ ભાવસ્ય ગતિં સઞ્ચારિણોઽ પિ

4
ઉન્મજ્જન્તો નિમજ્જન્તઃ સ્થાયિન્ય્ અમૃત-વારિધૌ ।
ઊર્મિવદ્ વર્ધયન્ત્ય્ એનં યાન્તિ તદ્-રૂપતાં ચ તે

5
નિર્વેદોઽ થ વિષાદો દૈન્યં ગ્લાનિ-શ્રમૌ ચ મદ-ગર્વૌ ।
શઙ્કા-ત્રાસાવેગા ઉન્માદાપસ્મૃતી તથા વ્યાધિઃ

6
મોહો મૃતિર્ આલસ્યં જાડ્યં વ્રીડાવહિત્થા ચ ।
સ્મૃતિર્ અથ વિતર્ક-ચિન્તા-મતિ-ધૃતયો હર્ષ ઉત્સુકત્વં ચ

7
ઔગ્ર્યમ્ અર્ષાસૂયાશ્ ચાપલ્યં ચૈવ નિદ્રા ચ ।
સુપ્તિર્ બોધ ઇતીમે ભાવા વ્યભિચારિણઃ સમાખ્યાતાઃ

8
તત્ર (1) નિર્વેદઃ-
તત્ત્વ-જ્ઞાનાચ્ ચ દૌર્ગત્યાવ્ આપદો વિપ્રયોગતઃ ।
ઈર્ષ્યાદેર્ અપિ સંજાતં નિર્વેદઃ સ્વાવમાનનમ્

[*9] 9
[*9] અનોથેર્ રેઅદિન્ગ્ ઇન્ સોમે મનુસ્ચ્રિપ્ત્સ્: અનુભાવસ્ તુ નૈષ્ફલ્ય-મતિર્ નિર્વેદ ઉચ્યતે । અત્ર ચિન્તાશ્રુ-નિઃશ્વસ-વૈવર્ણ્યોચ્છ્વાસ-દીનતા ॥
તત્ત્વ-જ્ઞાનાદ્, યથા-
પ્રાપ્તાઃ શ્રિયઃ સકલ-કામ-દુઘાસ્ તતઃ કિં
ન્યસ્તં પદં શિરસિ વિદ્વિષતાં તતઃ કિમ્ ।
સંમાનિતાઃ પ્રણયિનો વિભવૈસ્ તતઃ કિં
કલ્પં સ્થિતં તનુ-ભૃતાં તનુભિસ્ તતઃ કિમ્

(વૈરાગ્ય-શતક 67)
કિં વિદ્યાસુ વિશારદૈર્ અપિ સુતૈઃ પ્રાપ્તાધિક-પ્રશ્રયૈઃ
કિં દારૈર્ અભિરૂપ-રૂપ-ચરિતૈર્ આત્માનુકૂલૈર્ અપિ ।
કિં કાર્યં ચિર-જીવિતેન વિગત-વ્યાધિ-પ્રચારેણ વા
દારિદ્ર્યોપહતં યદ્ એતદ્ અખિલં દુઃખાય મે કેવલમ્

આપદો, યથા-
સુરત-શ્રમ-સમ્ભૃતો મુખે
ધ્રિયતે સ્વેદ-લવોદ્ગમોઽ પિ તે ।
અથ ચાસ્તમિતા ત્વમ્ આત્મના
ધિગ્ ઇમાં દેહ-ભૃતામ્ અસારતામ્

(રઘુ. 8.57)
વિપ્રયોગાદ્, યથા-
યય્સાં તે દિવસાસ્તયા સહ મયા નીતા યથા સ્વે ગૃહે
યત્-સમ્બન્ધિ-કથાભિર્ એવ સતતં દીર્ઘાભિર્ અસ્થીયતે ।
એકઃ સમ્પ્રતિ નાશિત-પ્રિયતમસ્ તામ્ એવ રામઃ કથં
પાપઃ પઞ્ચવટીં વિલોકયતુ વા ગચ્છત્વ્ અસમ્ભાવ્ય વા

(ઉ.રા.ચ. 2.29)
અત્ર સીતા-વિપ્રયુક્તસ્ય રામસ્ય વાગ્-આરમ્ભ-સૂચિતેનાત્માવમાનનેન નિર્વેદઃ પ્રતીયતે ।
ઈર્ષ્યયા, યથા-
કુર્યુઃ શસ્ત્ર-કથામ્ અમી યદિ મનોર્ વંશે મનુષ્યાઙ્કુરાઃ
સ્યાચ્ ચેદ્ બ્રહ્મ-ગણોઽ યમ્ આકૃતિ-ગણસ્ તત્રેષ્યતે ચેદ્ ભવાન્ ।
સમ્રાજાં સમિધાં ચ સાધકતમં ધત્તે છિદાકારણં
ધિઙ્ મૌર્વી-કુશ-કર્ષણોલ્બણ-કિણ-ગ્રન્થિર્ મમાયં કરઃ

(અનર્ઘ. 4.44)
અત્ર રામચન્દ્ર-શતાનન્દ-વિષયેર્ષ્યા-જનિતેન ધિગ્ ઇતિ વાગ્-આરમ્ભ-સૂચિતેન સ્વાત્માવમાનનેન જામદગ્ન્યસ્ય નિર્વેદઃ ।
અથ (2) વિષાદઃ-
પ્રારબ્ધ-કાર્યાનિર્વાહાદ્ ઇષ્ટાનવાપ્તેર્ વિપત્તિતઃ ।
અપરાધ-પરિજ્ઞાનાદ્ અનુતાપસ્ તુ યો ભવેત્

10
વિષાદઃ સ ત્રિધા જ્યેષ્ઠ-મધ્યમાધમ-સંશ્રયાત્ ।
સહાયાન્વેષણોપાય-ચિન્તાદ્યા ઉત્તમે મતાઃ

11
અનુત્સાહશ્ ચ વૈચિત્ત્યમ્ ઇત્ય્ આદ્યા મધ્યમે મતાઃ ।
અધમસ્યાનુભાવાઃ સ્યુર્ વૈચિત્ર્યમ્ અવલોકનમ્ । 12
રોદન-શ્વાસિત-ધ્યાન-મુખ-શોષાદયોઽ પિ ચ

પ્રારબ્ધ-કાર્યાનિર્વાહાદ્, યથા-
વારં વારં તિરયતિ દૃશાવ્ ઉદ્ગતો બાષ્પ-પૂરસ્
તત્-સઙ્કલ્પોપહિત-જડિમ સ્તમ્ભમ્ અભ્યેતિ ગાત્રમ્ ।
સદ્યઃ સ્વિદ્યન્ન્ નયમ્ અવિરતોત્કમ્પ-લોલાઙ્ગુલીકઃ
પાણિર્ લેખાવિધિષુ નિતરાં વર્તતે કિં કરોમિ

(માલતીમાધવ 1.38)
અત્ર પ્રસ્તુત-ચિત્ર-નિર્માણાનિર્વાહાન્ માધવસ્ય કિં કરોમીતિ વાગ્-આરમ્ભ-સૂચિતયા તદ્-દર્શનોપાય-ચિન્તયા વિષાદો વ્યજ્યતે ।
તત્ર ઇષ્ટાનવાપ્તેર્, યથા-
સઞ્ચારિણી દીપ-શિખેવ રાત્રૌ
યં યં વ્યતીયાય પતિંવરા સા ।
નરેન્દ્રમ્ આર્ગાટ્ટ ઇવ પ્રપેદે
વિવર્ણ-ભાવં સ સ ભૂમિ-પાલઃ

(ર.વં. 6.67)
અત્રેન્દુમતીમ્ આકાઙ્ક્ષતાં ભૂમિપતીનાં તદ્-અનવાપ્ત્યા મુખ-વૈવર્ણ્યેન વિષાદો વ્યજ્યતે ।
વિપત્તિતઃ, યથા-
હા હા ધિક્ પર-ગૃહ-વાસ-દૂષણં યદ્
વૈદેહ્યાઃ પ્રશમિતમ્ અદ્ભુતૈર્ ઉપાયૈઃ ।
એતત્ તત્ પુનર્ અપિ દૈવ-દુર્વિપાકાદ્
આલર્કં વિષમ્ ઇવ સર્વતઃ પ્રસૃપ્તમ્

(ઉ.રા.ચ. 1.40)
અત્ર સીતાપવાદ-રૂપાયા વિપત્તેર્ હા હા ધિગ્ ઇતિ વાગ્-આરમ્ભેણ રામસ્ય વિષાદો ગમ્યતે ।
યથા વા-
સા દુર્નિમિત્તોપગતાદ્ વિષાદાત્
સદ્યઃ પરિમ્લાન-મુખારવિન્દા ।
રાજ્ઞઃ શિવં સાવરજસ્ય ભૂયાદ્
ઇત્ય્ આશશંશે કરણૈર્ બાહ્યૈઃ

(રઘુ. 14.50)
અત્ર દુર્નિમિત્તાનુમિતાયા વિપત્તેર્ મુખ-શોષણેનાનુભાવેન વૈદેહ્યા વિષાદઃ ।
અપરાધ-પરિજ્ઞાનાત્, યથા-
હા તાતેતિ ક્રન્દિતમ્ આકર્ણ્ય વિષણ્ણસ્
તસ્યાન્વિષ્યન્ વેતસ-ગૂઢં પ્રભવં સઃ ।
શલ્ય-પ્રોતં પ્રેક્ષ્ય સકુમ્ભં મુનિ-પુત્રં
તાપાદ્ અન્તઃ-શલ્ય ઇવાસીત્ ક્ષિતિપોઽ પિ

(રઘુ. 9.75)
અથ (3) દૈન્યમ્-
હૃત્-તાપ-દુર્ગતત્વાદ્યૈર્ અનૌદ્ધત્યં હિ દીનતા । 13
તત્રાનુભાવા માલિન્ય-ગાત્ર-સ્તમ્ભાદયો મતાઃ

હૃત્-તાપાત્, યથા-
એતત્ કૃત્વા પ્રિયમ્ અનુચિત-પ્રાર્થના-વર્તમ્નો મે
સૌહાર્દાદ્ વા વિધુર ઇતિ વા મય્ય્ અનુક્રોશ-બુદ્ધ્યા ।
ઇષ્ટાન્ દેશાન્ જલદ વિહર પ્રાવૃષા સમ્ભૃત-શ્રીર્
માભૂદ્ એવં ક્ષણમ્ અપિ ચ તે વિદ્યુતા વિપ્રયોગઃ

(મે.દૂ. 2.55)
દૌર્ગન્ધ્યાદ્, યથા-
દીના દીન-મુખૈઃ સ્વકીય-શિશુકૈર્ આકૃષ્ટ-જીર્ણામ્બરા
ક્રોશદ્ભિઃ ક્ષુધિતરિ નિરન્નપિઠરા નેક્ષ્યેત ચેદ્ ગેહિની ।
યાચ્ઞા-દૈન્ય-ભયેન ગદ્ગદ-ગલત્-ત્રુટ્યદ્-વિલીનાક્ષરં
કો દેહીતિ વદેત્ સ્વ-દગ્ધ-જઠરસ્યાર્થે મનસ્વી પુમાન્

અથ (4) ગ્લાનિઃ-
આધિ-વ્યાધિ-જરા-તૃષ્ણા-વ્યાયામ-સુરતાદિભિઃ । 14
નિષ્પ્રાણતા ગ્લાનિર્ અત્ર ક્ષામાઙ્ગ-વચન-ક્રિયાઃ ।
કમ્પાનુત્સાહ-વૈવર્ણ્ય-નયન-ભ્રમણાદયઃ

15
આધિના, યથા-
કિસલયમ્ ઇવ મુગ્ધં બન્ધનાદ્ વિપ્રલૂનં
હૃદય-કુસુમ-શોષી દારુણો દીર્ઘ-શોકઃ ।
ગ્લપયતિ પરિપાણ્ડુ ક્ષામમ્ અસ્યાઃ શરીરં
શરદિજ ઇવ ઘર્મઃ કેતકી-પત્ર-ગર્ભમ્

(ઉત્તર-રામ-ચરિત 3.5)
વ્યાધિના, યથા-
તસ્ય પાણ્ડુ-વદનાલ્પ-ભૂષણા
સાવલમ્બ-ગમના મૃદુ-સ્વના ।
રાજ-યક્ષ્મ-પરિહાણિર્ આયયૌ
કામ-યાન-સમવસ્થયા તુલામ્

(રઘુ. 19.50)
જરયા, યથા-
વિવૃદ્ધિં કમ્પસ્ય પ્રથયતિતરાં સાધ્વસ-વશાદ્
અવિસ્પષ્ટાં દૃષ્ટિં તિરયતિતરાં બાષ્પ-સલિલૈઃ ।
સ્ખલદ્-વર્ણાં વાણીં જનયતિતરાં ગદ્ગદતયા
જરાયાઃ સાહાય્યં મમ હિ પરિતોષોઽ દ્ય કુરુતે

(રત્નાવલી 4.13)
અત્ર હર્ષસ્ય જરા-સહકારિત્વ-કથનાદ્ ઉભયાનુભાવૈર્ અપિ કમ્પાદિભિર્ જરા-ગ્લાનેર્ એવ પ્રાધાન્યં ગમ્યતે ।
તૃષ્ણયા, યથા-
વિન્ધ્યા-ધ્વાનૌ વિરલ-સલિલાસ્ તર્ષિણી તત્ર સીતા
યાવન્ મૂર્છાં કલયતિ કિલ વ્યાકુલે રામભદ્રે ।
દ્રાક્ સૌમિત્રિઃ પુટક-કલશીં માલુધાનીદલાનાં
તાવત્ પ્રાપ્તો દધદ્ અતિભૃતાં વારિણા નૈર્ઝરેણ

(બાલ-રામાયણ 6.50)
વ્યાયામેન, યથા-
અતનુ-કુચ-ભરાનતેન ભૂયઃ
શ્રમ-જનિતાનતિના શરીરકેણ ।
અનુચિત-ગતિ-સાદ-નિઃસહત્વં
કલ-ભર-કરોરુભિર્ ઊરુભિર્ દધાનૈઃ

(શિ.વ. 7.66)
સુરતેન, યથા-
અતિ-પ્રયત્નેન રતાન્ત-તાન્તા
કૃષ્ણેન તલ્પાવરોપિતા સા ।
આલમ્બ્ય તસ્યૈવ કરં કરેણ
જ્યોત્સ્ના-કૃતાનન્દમ્ અલિન્દમ્ આપ

અથ (5) શ્રમઃ-
શ્રમો માનસ-ખેદઃ સ્યાદ્ અધ્વ-નૃત્ય-રતાદોભિઃ ।
અઙ્ગ-મર્દન-નિઃશ્વાસૌ પાદ-સંવાહનં તથા

16
જૃમ્ભણં મન્દયાનં ચ મુખનેત્ર-વિઘૂર્ણનમ્ ।
સીત્કૃતિશ્ ચેતિ વિજ્ઞેયા અનુભાવાઃ શ્રમોદ્ભવાઃ

17
અધ્વના, યથા-
સદ્યઃ પુરી-પરિસરેઽ પિ શિરીષ-મૃદ્વી
સીતા જવાત્ ત્રિચતુરાણિ પદાનિ ગત્વા ।
ગન્તવ્યમ્ અદ્ય કિયદ્ ઇત્ય્ અસકૃદ્ બ્રુવાણા
રામાશુણઃ કૃતવતી પ્રથમાવતારમ્

(બાલ-રામાયણ 6.34)
નૃત્યેન, યથા-
સ્વેદ-ક્લેદિત-કઙ્કણાં ભુજ-લતાં કૃત્વા મૃદઙ્ગાશ્રયાં
ચેટી-હસ્ત-સમર્પિતૈક-ચરણા મઞ્જીર-સન્ધિત્સયા ।
સા ભૂયઃ સ્તન-કમ્પ-સૂચિત-રયં નિઃશ્વાસમ્ આમુઞ્ચતી
રઙ્ગ-સ્થાનમ્ અનઙ્ગ-સાત્કૃતવતી તાલાવધૌ તસ્થુષી

રત્યા, યથા મમૈવ-
નિતાન્ત-સુરત-ક્લાન્તાં ચેલાન્ત-કૃત-વીજનામ્ ।
કાન્તાં લુલિત-નેત્રાન્તાં કલયે કલ-ભાષિણીમ્

અથ (6) મદઃ-
મદસ્ ત્વ્ આનન્દ-સંમોહ-સમ્ભેદો મદિરાકૃતઃ ।
સ ત્રિધા તરુણો મધ્યોઽ પકૃષ્ટશ્ ચેતિ ભેદતઃ

18
દૃષ્ટિઃ સ્મેરા મુખે રાગઃ સસ્મિતાકુલિતં વચઃ ।
લલિતાવિદ્ધ-ગત્ય્-આદ્યાશ્ ચેષ્ટાઃ સ્યુસ્ તરુણે મદે

19
યથા-
ભાવ-હારિ હસિતં વચનાનાં
કૌશલં દૃશિ વિકાર-વિશેષાઃ ।
ચક્રિરે ભૃશમ્ ઋજોર્ અપિ વધ્વાઃ
કામિનેવ તરુણેન મદેન

(શિ.વ. 10.13)
અથ મધ્યમઃ-
મધ્યમે તુ મદે વાચિ સ્ખલનં ઘૂર્ણનં દૃશોઃ ।
ગમને વક્ત્રતા બાહ્વોર્ વિક્ષેપ-સ્રસ્તતાદયઃ

20
યથા-
રુન્ધતી નયન-વાક્ય-વિકાસં
સાદિતોભય-કરા પરિરમ્ભે ।
વ્રીડિતસ્ય લલિતં યુવતીનાં
ક્ષીબતા બહુ-ગુણૈર્ અનુજહ્રે

(ભારવેઃ 9.67)
અથ નીચઃ-
અપકૃષ્ટે તુ ચેષ્ટાઃ સ્યુર્ ગતિ-ભઙ્ગો વિસંજ્ઞતા ।
નિષ્ઠીવનં મુહુઃ શ્વાસો હિક્કા છર્દ્યાદયો મતાઃ

21
યથા-
નિષ્ઠીવન્ત્યો મુખરિત-મુખં ગૌરવાત્ કન્ધરાયાઃ
પ્રાયો હિક્કા-વિકલ-વિકલં વાક્યમ્ અર્ધં ગૃણન્ત્યઃ ।
નૈવાપેક્ષાં ગલિત-વસને નાપ્ય્ ઉપેક્ષામ્ અયન્તે
પાયં પાયં બહુ-વિધ-મધૂન્ય્ એક-વીથ્યા કુમાર્યઃ

તરુણસ્ તૂત્તમાદીનાં મધ્યમો મધ્ય-નીચયોઃ ।
અપકૃષ્ટસ્ તુ નીચાનાં તત્-તન્-મદ-વિવર્ધને

22
ઉત્તમ-પ્રકૃતિઃ શેતે મધ્યો હસતિ ગાયતિ ।
અધમ-પ્રકૃતિર્ ગ્રામ્યં પરુષં વક્તિ રોદિતિ

23
ઉત્તમ-પ્રકૃતેર્ મદ-વૃદ્ધિર્, યથા-
તત્-ક્ષણં વિપરિવર્તિત-હ્રિયોર્
નેષ્યતોઃ શયનમ્ ઇદ્ધ-રાગયોઃ ।
સા બભૂવ વશ-વર્તિની તયોઃ
પ્રેયસઃ સુવદના મદસ્ય ચ

(કુ.સં. 8.79)
મધ્યમસ્ય મદ-વૃદ્ધિર્, યથા-
વિનાપિ હેતું વિકટં જહાસ
પદેષુ ચસ્ખાલ સમેઽ પિ માર્ગે ।
વિઘૂર્ણમાનઃ સ મદાતિરેકાદ્
આકાશમ્ આલમ્બનમ્ આલલમ્બે

અધમસ્ય મદ-વૃદ્ધિર્, યથા-
તહ તહ ગામીણ-ઘરિણી
મદ-વિવસા કિંપિ કિંપિ બાહરૈ ।
જહ જહ કુલ-બહુઆઓ
સોઊણ સરન્દિ પિહિઅ કણ્ણાઓ

(તથા તથા ગ્રામીણ-ગૃહિણી
મદ-વિવશા કિમ્ અપિ કિમ્ અપિ વ્યાહરતિ ।
યથા યથા કુલ-વધ્વઃ
શ્રુત્વા સરન્તિ પિહિત-કર્ણાઃ ॥)
ઐશ્વર્યાદિ-કૃતઃ કૈશ્ચિત્ માનો મદ ઇતીરિતઃ ।
વક્ષ્યમાણસ્ય ગર્વસ્ય ભેદ એવેત્ય્ ઉદાસ્મહે

24
અથ (7) ગર્વઃ-
ઐશ્વર્ય-રૂપ-તારુણ્ય-કુલ-વિદ્યા-બલૈર્ અપિ ।
ઇષ્ટ-લાભાદિનાન્યેષામ્ અવજ્ઞા ગર્વ ઈરિતઃ

25
અનુભાવા ભવન્ત્ય્ અત્ર ગુર્વ્-આજ્ઞાદ્ય્-આજ્ઞા-વ્યતિક્રમઃ ।
અનુત્તર-પ્રઅદાનં ચ વૈમુખ્યં ભાષણેઽ પિ ચ

26
વિભ્રમાપહ્નુતી વાક્ય-પારુષ્યમ્ અનવેક્ષણમ્ ।
અવેક્ષણં નિજાઙ્ગાનામ્ અઙ્ગ-ભઙ્ગાદયોઽ પિ ચ

27
ઐશ્વર્યમ્ આજ્ઞા-સિદ્ધિઃ । તેન યથા-
રાહો તર્જય ભાસ્કરં વરુણ હે નિર્વાપ્યતાં પાવકઃ
સર્વે વારિમુચઃ સમેત્ય કુરુત ગ્રીષ્મસ્ય દર્પ-ચ્છિદામ્ ।
પ્રાલેયાચલ ચન્દ્ર દુગ્ધ-જલધે હેમન્ત મન્દાકિનિ
દ્રાગ્ દેવસ્ય ગૃહાનુપેત ભવતાં સેવા-ક્ષણો વર્તતે

(બાલ-રામાયણ 5.22)
યથા વા-
વહ્ને નિહ્નોતુમ્ અર્ચિઃ પરિચિનુ પુરતઃ સિઞ્ચતો વારિવાહાન્
હેમન્તસ્યાન્તિકે સ્યાઃ પ્રથયતિ દવથું યેન તે ગ્રીષ્મ નોષ્મા ।
માર્તણ્ડાશ્ ચણ્ડતાપ-પ્રશમન-વિધયે ધત્ત નાડીં જલાર્દ્રાં
દેવો નાન્ય-પ્રતાપં ત્રિભુવન-વિજયી મૃષ્યતે શ્રી-દશાસ્યઃ

(બાલ-રામાયણ 1.31)
રૂપ-તારુણ્યાભ્યાં, યથા-
વાટીષુ વાટીષુ વિલાસિનીનાં
ચરન્ યુવા ચારુતયાતિદૃપ્તઃ ।
તૃણાય નામન્યત પુષ્પ-ચાપં
કરેણ લીલા-કલિતારવિન્દઃ

કુલેન, યથા-
ગૌડં રાષ્ટ્રમ્ અનુત્તમં નિરુપમા તત્રાપિ રાઢાપુરી
ભૂરિ-શ્રેષ્ઠિક-નામ ધામ પરમં તત્રોત્તમો નઃ પિતા ।
તત્-પુત્રાશ્ ચ મહાકુલા ન વિદિતાઃ કસ્યાત્ર તેષામ્ અપિ
પ્રજ્ઞા-શીલ-વિવેક-ધૈર્ય-વિનયાચારૈર્ અહં ચોત્તમઃ

(પ્રબોધ-ચન્દ્રોદયઃ, 2.7)
વિદ્યયા, યથા-
બિન્દુ-દ્વન્દ્વ-તરઙ્ગિતાગ્ર-સરણિઃ કર્તા શિરો-બિન્દુકં
કર્મેતિ ક્રમ-શિક્ષિતાન્વય-કલા યે કેઽ પિ તેભ્યો નમઃ ।
યે તુ ગ્રન્થ-સહસ્ર-શાણકષણ-ત્રુટ્યત્-કલઙ્કૈર્ ગિરામ્
ઉલ્લેખૈઃ કવયન્તિ બિલ્હણ-કવિસ્ તેષ્વ્ એવ સંનહ્યતિ

(કર્ણ-સુન્દરી)
બલેન, યથા-
રુદ્રાદ્રેસ્ તુલનં સ્વ-કણ્ઠ-વિપિન-ચ્છેદો હરેર્ વાસનં
કારાવેશ્મનિ પુષ્પકસ્ય હરણં યસ્યોર્જિતાઃ કેલયઃ ।
સોઽ યં દુર્મદ-બાહુ-દણ્ડ-સચિવો લઙ્કેશ્વરસ્ તસ્ય મે
કા શ્લાઘા ગુણ-જર્જરેણ ધનુષાકૃષ્ટેન ભગ્નેન વા

(બાલ-રામાયણ, 1.51)
ઇષ્ટ-પ્રાપ્ત્યા, યથા-
આસ્તાં તાવદ્ અનઙ્ગ-ચાપ-વિભવઃ કા નામ સા કૌમુદી
દૂરે તિષ્ઠતુ મત્ત-કોકિલ-રુતં સંવાન્તુ મન્દાનિલાઃ ।
હાસોલ્લાસ-તરઙ્ગિતૈર્ અસકલૈર્ નેત્રાઞ્ચલૈશ્ ચઞ્ચલૈઃ
સાકૂતૈર્ ઉરરીકરોતિ તરુણી સેયં પ્રણામાઞ્જલિમ્

અથ (8) શઙ્કા-
શઙ્કા ચૌર્યાપરાધાદ્યૈઃ સ્વાનિષ્ટોત્પ્રેક્ષણં મતમ્ ।
તત્ર ચેષ્ટામુહુઃ પાર્શ્વ-દર્શનં મુખ-શોષણમ્

28
અવકુણ્ઠન-વૈવર્ણ્ય-કણ્ઠ-સાદાદયોઽ પિ ચ ।
શઙ્કા દ્વિદ્યેયમ્ આત્મોત્થા પરોત્થા ચેતિ ભેદતઃ

29
સ્વાકાર્ય-જનિતા સ્વોત્થા પ્રાયો વ્યઙ્ગ્યેયમ્ ઇઙ્ગિતૈઃ ।
ઇઙ્ગિતાનિ તુ પક્ષ્મ-ભ્રૂ-તારકા-દૃષ્ટિ-વિક્રિયાઃ

30
અપરાધાત્ સ્વોત્થા, યથા-
તત્-સખ્યા મરુતાથ વા પ્રચલિતા વલ્લીતિ મુહ્યદ્-ધિયો
દૃષ્ટ્વા વ્યાકુલતારયા નિગદતો મિથ્યા-પ્રસાદં મુખે ।
ગઙ્ગા-નૂતન-સઙ્ગિનઃ પશુપતેર્ અન્તઃપુરં ગચ્છતો
નૂત્ના સૈવ દશા સ્વયં પિશુનતાં દેવી-સખીનાં ગતા

સૈવ ચૌર્યેણ, યથા-
મૃદ્નન્ ક્ષીરાદિ-ચૌર્યાન્ મસૃણ-સુરભિણી સૃક્વણી પાણિ-ઘર્ષૈર્
આઘ્રાયાઘ્રાય હસ્તં સપદિ પરુષયન્ કિઙ્કિણી-મેખલાયામ્ ।
વારં વારં વિશાલે દિશિ દિશિ વિકિરન્ લોચને લોલતારે
મન્દં મન્દં જનન્યાઃ પરિસરમ્ અયતે કૂટ-ગોપાલ-બાલઃ

પરોત્થા તુ નિજસ્યૈવ પરસ્યાકાર્યતો ભવેત્ ।
પ્રાયેણાકાર-ચેષ્ટાભ્યાં તામ્ ઇમામ્ અનુભાવયેત્ । 31
આકારઃ સાત્ત્વિકશ્ ચેષ્ટા ત્વ્ અઙ્ગ-પ્રત્યઙ્ગજાઃ ક્રિયાઃ

32અબ્
પરોત્થા, યથા-
પ્રીતે વિધાતરિ પુરા પરિભૂય મર્ત્યાન્
વવ્રેઽ ન્યતો યદ્ અભયં સ ભવાન્ અહંયુઃ ।
તન્-મર્મણિ સ્પૃશતિ મામ્ અતિમાત્રમ્ અદ્ય
હા વત્સ શાન્તમ્ અથવા દશકન્ધરોઽ સિ

(અનર્ઘ-રાઘવ 4.9)
અત્ર ગર્વિત-રાવણ-કૃતેન મર્ત્યેતરાભય-વરણેન જાતા માલ્યવતઃ શઙ્કા મર્મણિ સ્પૃશતીત્યાદિના વાગ્-આરમ્ભેણ પ્રતીયતે ।
અથ (9) ત્રાસઃ-
ત્રાસસ્ તુ ચિત્ત-ચાઞ્ચલ્યં વિદ્યુત્-ક્રવ્યાદ-ગર્જિતૈઃ । 32
તથા ભૂત-ભુજઙ્ગાદ્યૈર્ વિજ્ઞેયાસ્ તત્ર વિક્રિયાઃ

ઉત્કમ્પ-ગાત્ર-સઙ્કોચ-રોમાઞ્ચ-સ્તમ્ભ-ગદ્ગદાઃ । 33
મુહુર્ નિમેષ-વિભ્રાન્તિ-પાર્શ્વસ્થાલમ્બનાદયઃ

વિદ્યુતો, યથા-
વર્ષાસુ તાસુ ક્ષણ-રુક્ પ્રકાશાત્
ત્રસ્તા રમા શાર્ઙ્ગિણમ્ આલિલિઙ્ગ ।
વિદ્યુચ્ ચ સા વીક્ષ્ય તદ્-અઙ્ગ-શોભાં
હ્રીણેવ તૂર્ણં જલદં જગાહે

ક્રવ્યાદો હિંસ્ર-સત્ત્વમ્ । તસ્માદ્, યથા-
સ્વ-વિક્રિયાદર્શિત-સાધ્વસૌઘાત્
પ્રિયાભિર્ આલિઙ્ગિત-કન્ધરાણામ્ ।
અકારિ ભલ્લૂક-કુલેન યત્ર
વિદ્યાધરાણામ્ અનિમિત્ત-મૈત્રી

ગર્જિતેન, યથા-
પ્રણય-કોપ-ભૂતોઽ પિ પરાઙ્મુખાઃ
સપદિ વારિધરારવ-ભીરવઃ ।
પ્રણયિનઃ પરિરબ્ધુમ્ અનન્તરં
વવલિરે બલિ-રેચિત-મધ્યમાઃ

(શિ.વ., 6.38)
ગર્જિતં મહારવોપલક્ષણમ્ । તેન ભેર્યાદિ-ધ્વનિર્ અપિ ભવતિ ।
ભેરી-ધ્વનિના, યથા-
નનન્દ નિદ્રા-રસ-ભઞ્જનૈર્ અપિ
પ્રયાણ-તૂર્ય-ધ્વનિભિર્ ધરાપતેઃ ।
અતર્કિતાતઙ્ક-વિલોલ-પદ્મજા-
પયોધર-દ્વન્દ્વ-નિપીડિતો હરિઃ

ભૂત-દર્શનાદ્, યથા-
સા પત્યુઃ પરિવારેણ પિશાચૈર્ અપિ વેષ્ટિતા ।
ઉત્કમ્પમાન-હૃદયા સખીભિઃ સમ્બોધ્યત

ભુજઙ્ગમાદ્, યથા-
કલ્યાણ-દાયિ ભવતોઽ સ્તુ પિનાક-પાણિ-
પાણિ-ગ્રહે ભુજગ-કઙ્કણ-ભીષતાયાઃ ।
સમ્ભ્રાન્ત-દૃષ્ટિ સહસૈવ નમઃ શિવાયેત્ય્
અર્ધોક્તિ-સસ્મિત-નતં મુખમ્ અમ્બિકાયાઃ

(રસ-કલિકાયામ્ અપ્ય્ ઉલ્લિખિતમ્ ઇદમ્, 23 પુટે)
અથ (10) આવેગઃ-
ચિત્તસ્ય સમ્ભ્રમો યઃ સ્યાદ્ આવેગોઽ યં સ ચાષ્ટધા । 34 ઉત્પાત-વાત-વર્ષાગ્નિ-મત્ત-કુઞ્જર-દર્શનાત્

પ્રિયાપ્રિય-શ્રુતેશ્ ચાપિ શત્રવ-વ્યસનાદ્ અપિ । 35
તત્રૌત્પાતસ્ તુ શૈલાદિ-કમ્પ-કેતૂદયાદયઃ

તજ્-જાઃ સર્વાઙ્ગ-વિસ્રંસો વૈમુખ્યમ્ અપસર્પણમ્ । 36
વિષાદ-મુખ-વૈવર્ણ્ય-વિસ્મયાદ્યાસ્ તુ વિક્રિયાઃ

શૈલ-પ્રકમ્પનાદ્, યથા-
કૈલાસાદ્રાવ્ ઉદસ્તે પરિચલિત-ગણેષૂલ્લસત્-કૌતુકેષુ
ક્રોડં માતુઃ કુમારે વિશતિ વિષમુચિપ્રેક્ષમાણે સરોષમ્ ।
પાદાવષ્ટમ્ભ-સીદદ્ વપુષિ દશમુખે યાતિ પાતાલ-મૂલં
ક્રુદ્ધોઽ પ્ય્ આશ્લિષ્ટ-મૂર્તિર્ ઘનતરમ્ ઉમયા પાતુ હૃષ્ટઃ શિવો વઃ

અત્ર કૈલાસ-કમ્પ-જનિત-પ્રમથ-ગણ-વિસ્મય-કાર્તિકેયાપસર્પણ-કાત્યાયની-સાધ્વસાદિભિર્ અનુભાવૈસ્ તત્-તદ્-ગત-સમ્ભ્રમાતિશય-રૂપ આવેગો વ્યજ્યતે ।
કેતૂદયાદ્, યથા-
હન્તાલોક્ય કુટુમ્બિનો દિવિષદાં ધૂમ-ગ્રહં દિઙ્-મુખે
ત્રસ્તાઙ્ગાસ્ ત્વરિતં પરસ્પર-ગૃહાન્ અભ્યેત્ય ચિન્તા-પરાઃ ।
ધાન્યાનામ્ અનતિવ્યયાય ગૃહિણીર્ આજ્ઞાપયન્ત્યો મુહુર્
નિધ્યાયન્તિ વિનિઃશ્વસન્તિ ગણશો રથ્યા-મુખેષ્વ્ આસતે

અથ વાતાવેગઃ-
ત્વરયાગમનં વસ્ત્ર-ગ્રહણં ચાવકુણ્ઠનમ્ । 37
નેત્રાવમાર્જનાદ્યાશ્ ચ વાતાવેગ-ભવાઃ ક્રિયાઃ

યથા-
દિક્ષુ વ્યૂઢાઙ્ઘ્રિપાઙ્ગસ્ તૃણ-જટિત-ચલત્-પાંસુ-દણ્ડોઽ ન્તરિક્ષે
ઝાઙ્કારી શર્કરાલઃ પથિષુ વિટપિનાં સ્કન્ધ-કાષૈઃ સધૂમઃ ।
પ્રાસાદાનાં નિકુઞ્જેષ્વ્ અભિનવ-જલદોદ્ગાર-ગમ્ભીર-ધીરશ્
ચણ્ડારમ્ભઃ સમીરો વહતિ પરિદિશં ભીરુ કિં સમ્ભ્રમેણ

(વેણી-સંહાર 2.19)
અત્ર વાત-કૃત-સંરમ્ભો વાગ્-આરમ્ભેણ પ્રતિપાદ્યતે ।
અથ વર્ષાવેગઃ-
છત્ર-ગ્રહોઽ ઙ્ગ-સઙ્કોચો બાહુ-સ્વસ્તિક-ધાવને । 38
ઉષ્ણાશ્રયણમ્ ઇત્ય્ આદ્યા વર્ષાવેગ-ભવાઃ ક્રિયાઃ

યથા-
આમેખલં ચઞ્ચરતા ઘનાનાં
છાયામ્ અધઃ સાનુગતાં નિષેવ્ય ।
ઉદ્વેજિતા વૃષ્ટિભિર્ આશ્રયન્તે
શૃઙ્ગાણિ યસ્યાતપવન્તિ સિદ્ધાઃ

[કુ.સં. 7.5]
અત્ર સિદ્ધાનામ્ અગ્ર-શિખર-ધાવનેન સૂચિતઃ ।
અથ અગ્ન્ય્-આવેગઃ-
અગ્ન્ય્-આવેગઃ-ભવાશ્ ચેષ્ટા વીજનં ચાઙ્ગ-ધૂનનમ્ । 39
વ્યત્યસ્ત-પદ-વિક્ષેપ-નેત્ર-સઙ્કોચનાદયઃ

યથા-
દૂર-પ્રોત્સાર્યમાણામ્બર-ચર-નિકરોત્તાલ-કીલાભિઘાતઃ
પ્રભ્રશ્યદ્-વાજિ-વર્ગ-ભ્રમણ-નિયમ-નવ્યાકુલ-બ્રધ્ન-સૂતઃ ।
લેઢિ પ્રૌઢો હુતાશઃ કૃત-લય-સમયાશઙ્કમ્ આકાશ-વીથીં
ગઙ્ગા-સૂનુ-પ્રયુક્ત-પ્રથિત-હુતવહાસ્ત્રાનુભાવ-પ્રસૂતઃ

(ધનઞ્જય-વિજય 67)
અથ કુઞ્જરાવેગઃ-
આવેગે કુઞ્જરોદ્ભૂતે સત્વરં ચાપસર્પણમ્ । 40
વિલોકનં મુહુઃ પશ્ચાત્ ત્રાસ-કમ્પાદયો મતાઃ

યથા-
નિરન્તરાલેઽ પિ વિમુચ્યમાને
દૂરં પથિ પ્રાણ-ભૃતાં ગણેન ।
તેજો-મહદ્ભિસ્ તમસેવ દીપૈર્
દ્વિપૈર્ અસમ્બાધમયામ્ બભૂવે

અશ્વેન, યથા-
ઉત્ખાય દર્પ-ચલિતેન સહૈવ રજ્જ્વા
કીલં પ્રયત્ન-પરમાનવદુર્ગ્રહેણ ।
આકુલ્યકારિ કટકસ્ તુરગેણ તૂર્ણમ્
અશ્વેતિ વિદ્રુતમ્ અનુદ્રવતાશ્વમ્ અન્યમ્

પ્રિય-શ્રવણાદ્, યથા-
પ્રિય-શ્રવણજે હ્ય્ અસ્મિન્ અભુત્થાનોપગૂહને । 41
પ્રીતિ-દાનં પ્રિયં વાક્યં રોમહર્ષાદયોઽ પિ ચ

યથા-
જનાય શુદ્ધાન્ત-ચરાય શંસતે
કુમાર-જન્મામૃત-સંમિતાક્ષરમ્ ।
અદેયમ્ આસીત્ ત્રયમ્ એવ ભૂપતેઃ
શશિપ્રભં છત્રમ્ ઉભે ચ ચામરે

(ર.વં. 3.16)
અપ્રિય-શ્રુતેર્, યથા-
અપ્રિય-શ્રુતિજેઽ પ્ય્ અસ્મિન્ વિલાપહ્ પરિવર્તનમ્ । 42
આક્રન્દિતં ચ પતનં પરિતો ભ્રમણાદયઃ

શાત્રવાદ્, યથા-
ચેષ્ટાઃ સ્યુઃ શાત્રવાવેગે વર્મ-શસ્ત્રાદિ-ધારણમ્ । 43
રથ-વાજિ-ગજારોહ-સહસાપક્રમાદયઃ

યથા-
રામો નામ બભૂવ હું તદ્ અબલા સીતેતિ હું તાં પિતુર્
વાચા પઞ્ચવટી-વને નિવસતસ્ તસ્યાહરદ્ રાવણઃ ।
કૃષ્ણસ્યેતિ પુરાતનીં નિજ-કથામ્ આકર્ણ્ય માત્રેરિતાં
સૌમિત્રે ક્વ ધનુર્ ધનુર્ ધનુર્ ઇતિ વ્યગ્રા ગિરઃ પાન્તુ વઃ

[કૃ.ક.2.72]
એતે સ્યુર્ ઉત્તમાદીનામ્ અનુભાવા યથોચિતમ્

44
અથ ઉન્માદઃ-
ઉન્માદશ્ ચિત્ત-વિભ્રાન્તિર્ વિયોગાદ્ ઇષ્ટ-નાશતઃ ।
વિયોગજે તુ ચેષ્ટાઃ સ્યુર્ ધાવનં પરિદેવનમ્

45
અસમ્બદ્ધ-પ્રલપનં શયણં સહસોત્થિતિઃ ।
અચેતનૈઃ સહાલાપો નિર્નિમિત્ત-સ્મિતાદયઃ

46
યથા-
આશૂત્થાનં સદૃશ-ગણના ચેતનાચેતનેષુ
પ્રૌઢૌષ્માભિશ્વસિતમ્ અસકૃન્ નિર્ગતો બાષ્પ-પૂરઃ ।
નિર્લક્ષ્યા વાગ્ ગતિર્ અવિષયા નિર્નિમિત્તં સ્મિતં ચ
પ્રાયેણાસ્યાઃ પ્રથયતિતરાં ભ્રાન્તિ-દાત્રીમ્ અવસ્થામ્

ઇષ્ટ-નાશાદ્, યથા-
ઇષ્ટ-નાશ-કૃતે ત્વ્ અસ્મિન્ ભસ્માદિ-પરિલેપનમ્ ।
નૃત્ય-ગીતાદિ-રચના તૃણ-નિર્માલ્ય-ધારણમ્ । 47
ચીવરાવરણાદીનિ પ્રાગ્-ઉક્તાશ્ ચાપિ વિક્રિયાઃ

યથા-
કીનાશોઽ પિ બિભેતિ યાદવ-કુલાદ્ વૃદ્ધસ્ય કા મે ગતિર્
ભેદઃ સ્યાત્ સ્વજનેષુ કિં નુ શતધા સીદન્તિ ગાત્રાણિ મે ।
સોઽ યં બુદ્ધિ-વિપર્યયો મમ સમં સર્વે હતા બાન્ધવા
ન શ્રદ્દેયમ્ ઇદં હિ વાક્યમ્ અહહા મુહ્યન્તિ મર્માણિ મે

અથ (12) અપસ્મૃતિઃ-
ધાતુ-વૈષમ્ય-દોષેણ ભૂતાવેશાદિના કૃતઃ । 48
ચિત્ત-ક્ષોભસ્ ત્વ્ અપસ્મારસ્ તત્ર ચેષ્ટાઃ પ્રકમ્પનમ્

ધાવનં પતનં સ્તમ્ભો ભ્રમણં નેત્ર-વિક્રિયાઃ । 49
સ્વોષ્ઠ-દંશ-ભુજાસ્ફોટ-લાલા-ફેનાદયોઽ પિ ચ

યથા-
લાલા-ફેન-વ્યતિકર-પરિક્લેદિ-ભુગ્નોષ્ઠ-પાર્શ્વં
ગાયં ગાયં કલિત-રુદિતં પ્રોન્નમન્તં પતન્તમ્ ।
સ્તબ્ધોદ્વૃત્ત-ક્ષુભિત-નયનં મણ્ડલેન ભ્રમન્તં
ભૂતાવિષ્ટં કમ્ અપિ પુરુષં તત્ર વીથ્યામ્ અપશ્યમ્

દોષ-વૈષમ્યજસ્ ત્વ્ એષ વ્યાધિર્ એવેત્ય્ ઉદાસ્મહે ॥103॥ 50
અથ (13) વ્યાધિઃ-
દોષોદ્રેક-વિયોગાદ્યૈર્ સ્યાદ્ વ્યાધિર્ અત્ર તુ ।
ગાત્ર-સ્તમ્ભઃ શ્લથાઙ્ગત્વં કૂજનં મુખ-કૂણનમ્

51
સ્રસ્તાઙ્ગતાક્ષિ-વિક્ષેપ-નિઃશ્વાસાદ્યાસ્ તુ વિક્રિયાઃ ।
સશીતો દાહ-યુક્તઃ સ દ્વિવિધઃ પરિકીર્તિતઃ

52[*10]
હનુ-સઞ્ચાલનં બાષ્પઃ સર્વાઙ્ગોત્કમ્પ-કૂજને ।
જાનુ-કુઞ્ચન-રોમાઞ્ચ-મુખ-શોષાદયોઽ પિ ચ

53
[*10] થે fઓલ્લોwઇન્ગ્ હલ્f કરિક ઇસ્ fઓઉન્દ્ ઇન્ ઓન્લ્ય્ ઓને એદિતિઓન્: (શીત-જ્વરે તુ ચેષ્ટાઃ સ્યુઃ સન્તાપશ્ ચાઙ્ગ-સાદનમ્ । થિસ્ દોએસ્ નોત્ અપ્પેઅર્ તો બે સેરિઓઉસ્. (સેએ કરિક 54)
યથા-
રોમાઞ્ચમ્ અઙ્કૂરયતિ પ્રકામં
સ્પર્શેન સર્વાઙ્ગક-સઙ્ગતેન ।
દોઃ-સ્વસ્તિકાશ્લિષ્ટ-પયોધરાણાં
શીત-જ્વરઃ કાન્ત ઇવાઙ્ગનાનામ્

દાહ-જ્વરે તુ ચેષ્ટાઃ સ્યુઃ શીત-માલ્યાદિ-કાઙ્ક્ષણમ્ ।
પાણિ-પાદ-પરિક્ષેપ-મુખ-શોષાદયોઽ પિ ચ

54
યથા-
શય્યા પુષ્પમયી પરાગમયતામ્ અઙ્ગાર્પણાદ્ અશ્નુતે
તામ્યન્ત્ય્ અન્તિકતાલવૃન્તનલિની-પત્રાણિ દેહોષ્મણા ।
ન્યસ્તં ચ સ્તન-મણ્ડલે મલયજં શીર્ણાન્તરં દૃશ્યતે
ક્વાથાદ્ આશુ ભવન્તિ ફેનિલ-મુખા ભૂષામૃણાલાઙ્કુરાઃ

અથ (14) મોહઃ-
આપદ્-ભીતિ-વિયોગાદ્યૈર્ મોહશ્ ચિત્તસ્ય મૂઢતા ।
વિક્રિયાસ્ તત્ર વિજ્ઞેયા ઇન્દ્રિયાણાં ચ શૂન્યતા । 55
નિશ્ચેષ્ટતાઙ્ગ-ભ્રમણ-પતનાઘૂર્ણનાદયઃ

આપદો, યથા-
તતોઽ ભિષઙ્ગાનિલ-વિપ્રવિદ્ધા
પ્રભ્રશ્યમાનાભરણ-પ્રસૂતા ।
સ્વ-મૂર્તિ-લાભ-પ્રકૃતિં ધરિત્રીં
લતેવ સીતા સહસા જગામ

(ર.વં. 14.54)
ભીતેર્, યથા-
સ્મરસ્ તથાભૂતમ્ અયુગ્મ-નેત્રં
પશ્યન્ન્ અદૂરાન્ મનસાપ્ય્ અધૃષ્યમ્ ।
નાલક્ષયત્ સાધ્વસ-સન્ન-હસ્તઃ
સ્રસ્તં શરં ચાપમ્ અપિ સ્વ-હસ્તાત્

[કુ.સં. 3.51]
વિયોગાદ્, યથા-
તદ્-વક્ત્રં નયેન ચ તે સ્મિત-સુધા-મુગ્ધં ચ તદ્ વાચિકં
સા વેણી સ ભુજ-ક્રમોઽ તિસરલો લીલાલસા સા ગતિઃ ।
તન્વી સેતિ ચ સેતિ સેતિ સતતં તદ્-ધ્યાન-બદ્ધાત્મનો
નિદ્રા નો ન રતિર્ ન ચાપિ વિરતિઃ શૂન્યં મનો વર્તતે

(રસ-કલિકા, 32)
અથ (15) મૃતિઃ-
વાયોર્ ધનઞ્જયાખ્યસ્ય વિપ્રયોગો ય આત્મના । 56
શરીરાવચ્છેદવતા મરણં નામ તદ્ ભવેત્

એતચ્ ચ દ્વિવિધં પ્રોક્તં વ્યાધિજં ચાભિઘાતજમ્ । 57
આદ્યં ત્વ્ અસાધ્ય-હૃચ્-છૂલ-વિષૂચ્ય્-આદિ-સમુદ્ભવમ્

અમી તત્રાનુભાવાઃ સ્યુર્ અવ્યક્તાક્ષર-ભાષણમ્ । 58
વિવર્ણ-ગાત્રતા મન્દ-શ્વાસાદિ સ્તમ્ભ-મીલને ।
હિક્કા પરિજનાપેક્ષા-નિશ્ચેષ્ટેન્દ્રિયતાદયઃ

59
યથા-
કાયે સીદતિ કણ્ઠ-રોધિનિ કફે કુણ્ઠે ચ વાણી-પથે
જિહ્માયાં દૃશિ જીવિતે જિગમિષૌ શ્વાસે શનૈઃ શામ્યતિ ।
આગત્ય સ્વયમ્ એવ નઃ કરુણયા કાત્યાયની-વલ્લભઃ
કર્ણે વર્ણયતાદ્ ભવાર્ણવ-ભયાદ્ ઉત્તારકં તારકમ્

દ્વિતીયં ઘાત-પતન-દોહોદ્બન્ધ-વિષાદિજમ્ ।
તત્ર ઘાતાદિજે ભૂમિ-પતન-ક્રન્દનાદયઃ

60
યથા અભિરામ-રાઘવે-
આર્ય-શર-પાત-વિવરાદ્ ઉદ્બુદ્બુદ-ફેનિલાસ્ર-કર્દમિતા ।
અપતન્ ન ચલતિ કિંચિદ્ વિકૃતાકૃતિર્ અદ્ય વજ્ર-નિહતેવ

વિષં તુ વત્સનાભાદ્યમ્ અષ્ટૌ વેગાસ્ તદ્-ઉદ્ભવાઃ ।
કાર્ષ્ણ્યં કમ્પો દાહો હિક્કા ફેનશ્ ચ કન્ધર-ભઙ્ગઃ । 61
જડતા મૃતિર્ ઇતિ કથિતા ક્રમશઃ પ્રથમાદ્યા વેગજાશ્ ચેષ્ટાઃ

યથ પ્રિય-દર્શિકાયાં (4.9)-
એષા મ્લીઅયતીદમ્ અક્ષિ-યુગલં જાતા મમાન્ધા દિશઃ
કણ્ઠોઽ સ્યા ઉપરુધ્યતે મમ ગિરો નિર્યાન્તિ કૃચ્છ્રાદ્ ઇમાઃ ।
એતસ્યાઃ શ્વસિતં હૃતં મમ તનુર્ નિશ્ચેષ્ટતામ્ આગતા
મન્યેઽ સ્યાઃ વિષ-વેગ એવ હિ પરં સર્વં તુ દુઃખં મયિ

અત્રાક્ષિ-નિમીલન-કણ્ઠ-રોધન-નિઃશ્વાસાયાસાદિભિર્ આરણ્યિકાયા વિષ-વેગ-જનિતા મૃતિર્ અવગમ્યતે ।
અથ (16) આલસ્યમ્-
સ્વભાવ-શ્રમ-સૌહિત્ય-ગર્ભ-નિર્ભરતાદિભિઃ । 62
કૃચ્છ્રાત્ ક્રિયોન્મુખત્વં યત્ તદ્ આલસ્યમ્ ઇહ ક્રિયાઃ

અઙ્ગ-ભઙ્ગઃ ક્રિયા-દ્વેષો જૃમ્ભણાક્ષિ-વિમર્દને । 63
શય્યાસનૈક-પ્રિયતા તન્દ્રી-નિદ્રાદયોઽ પિ ચ

સ્વભાવ-શ્રમાભ્યાં, યથા-
મુહુર્ ઇતિ વન-વિભ્રમાભિષઙ્ગાદ્
અતમિ તદા નિતરાં નિતમ્બિનીભિઃ ।
મૃદુતર-તનવોઽ લસાઃ પ્રકૃત્યા
ચિરમ્ અપિ તાઃ કિમ્ ઉત પ્રયાસ-ભાજઃ

(શિ.વ. 7.68)
સૌહિત્યં ભોજનાદિ-તૃપ્તિઃ, તેન યથા-
ત્રૈલોક્યાભય-લગ્નકેન ભવતા વીરેણ વિસ્મારિતસ્
તજ્-જીમૂત-મુહૂર્ત-મણ્ડન-ધનુઃ-પાણ્ડિત્યમ્ આખણ્ડલઃ ।
કિં ચાજસ્ર-મખાર્પિતેન હવિષા સમ્ફુલ્લ-માંસોલ્લસત્
સર્વાઙ્ગીણ-બલી-વિલુપ્ત-નયન-વ્યૂહઃ કથં વર્તતે

(અ.રા. 1.28)
અત્ર મન્દો-વૃદ્ધ્યા શક્રસ્ય સૌહિત્યમ્ । તત્-કૃતમ્ આલસ્યં કથં વર્તતે ઇત્ય્ અનેન વાગ્-આરમ્ભેણ વ્યજ્યતે ।
ગર્ભ-નિર્ભરતયા, યથા-
આસનૈક-પ્રિયસ્યાસ્યાઃ સખી-ગાત્રાવલમ્બિનઃ ।
ગર્ભાલસસ્ય વપુષો ભારોઽ ભૂત્ સ્વાઙ્ગ-ધારણમ્

અથ (17) જાડ્યમ્-
જાડ્યમ્ અપ્રતિપત્તિઃ સ્યાદ્ ઇષ્ટાનિષ્ઠાર્થયોઃ શ્રુતેઃ । 64
દૃષ્ટેર્ વા વિરહાદેશ્ ચ ક્રિયાસ્ તત્રાનિમેષતા ।
અશ્રુતિઃ પારવશ્યં ચ તૂષ્ણીમ્-ભાવાદયોઽ પિ ચ

65
ઇષ્ટ-શ્રુતેર્, યથા-
પ્રિયેઽ પરા યચ્છતિ વાચમ્ ઉન્મુખી
નિબદ્ધ-દૃષ્ટિઃ શિથિલાકુલોચ્ચયા ।
સમાદધે નાંશુકમ્ આહિતં વૃથા
ન વેદ પુષ્પેષુ ચ પાણિ-પલ્લવમ્

(કિરાતાર્જુનીયે 8.15)
અત્ર પ્રિય-વાક્ય-શ્રવણ-જનિત-જાડ્યમ્ અનિમેષત્વાદિના વ્યજ્યતે ।
પ્રિય-દર્શનાદ્, યથા-
એહૈ સો બિ પૌત્થો અહં અ કુપ્પેજ્જ સો બિ અણુણેજ્જ ।
ઇઅ ચિંતેંતી બહુઆ દટ્ઠૂણ પિઅં ણ કિં પિ સમ્મરૈ

[*11]
[*11] પૂર્વાર્ધ-માત્રં ગાથા-સપ્તશત્યાં દૃશ્યતે 1.17.
(એષ્યતિ સોઽ પિ પ્રોષિતઃ અહં ચ કુપ્યેયં સોઽ પ્ય્ અનુનેષ્યતિ ।
ઇતિ ચિન્તયન્તી વધૂર્ દૃષ્ટ્વા પ્રિયં ન કિમ્ અપિ સંસ્મરતિ ॥)
અત્ર પ્રિય-દર્શન-જનિતં જાડ્યં પૂર્વ-ચિન્તિત-ક્રિયા-વિસ્મરણેન વ્યજ્યતે ।
અપ્રિય-શ્રવણાદ્, યથા-
આપુચ્છન્તસ્ય બહૂ ગમિદું દૈઅસ્સ સુણિઅ અદ્ધોત્તિમ્ ।
અણુમંણિદું ન જાણૈ ણ નિવારેદું પરવસા ઉબહ

(આપૃચ્છમાનસ્ય વધૂર્ ગન્તું દયિતસ્ય શ્રુત્વા અર્ધોક્તિમ્ ।
અનુમન્તું ન જાનાતિ ન નિવારયિતું પર-વશા પશ્યત ॥)
અનિષ્ટ-દર્શનાદ્, યથા-
સસુરેણ ડજ્જમાણે ઘરણિઅડભવે ણિઉંજ-પુંજંમિ ।
ણ સુણૈ સુણ્હા સુણ્ણા બહુસો કહિદં બિ સસુરાએ

(શ્વશુરેણ દહ્યમાને ગૃહ-નિકટ-ભવે નિકુઞ્જ-પુઞ્જે ।
ન શૃણોતિ સ્નુષા શૂન્યા બહુશઃ કથિતમ્ અપિ શ્વશ્ર્વા ॥)
વિયોગાદ્, યથા-
પપ્રચ્છ પૃષ્ટમ્ અપિ ગદ્ગદિકાર્ત-કણ્ઠઃ
શુશ્રાવ નોક્તમ્ અપિ શૂન્ય-મનાઃ સ કિઞ્ચિત્ ।
સસ્માર ન સ્મૃતમ્ અપિ ક્ષણમ્ આત્મ-કૃત્યં
શ્રુત્વાહમ્ ઇત્ય્ ઉપગતોઽ પિ ન સંવિવેદ

(અભિનન્દસ્ય રામ-ચરિતે 19.61)
અત્ર સીતા-વિરહ-જનિતં રાવણસ્ય જાડ્યં પુનઃ-પ્રશ્ન-શ્રુત્ય્-આદિભિર્ અવગમ્યતે ।
અથ (18) વ્રીડા-
અકાર્ય-કરણાવજ્ઞા-સ્તુતિ-નૂતન-સઙ્ગમૈઃ ।
પ્રતીકારાક્રિયાદ્યૈશ્ ચ વ્રીડત્વનતિધૃષ્ટતા

66
તત્ર ચેષ્ટા નિગૂઢોક્તિર્ આધોમુખ્ય-વિચિન્તને ।
અનિર્ગમો બહિઃ ક્વાપિ દૂરાદ્ એવાવગુણ્ઠનમ્ । 67
નખાનાં કૃન્તનં ભૂમિ-લેખનં ચૈવમ્ આદયઃ

અકાર્ય-કરણાદ્, યથા-
ગુર્વ્-આદેશાદ્ એવ નિર્મીયમાણો
નાધર્માય સ્ત્રી-વધોઽ પિ સ્થિતોઽ યમ્ ।
અદ્ય સ્થિત્વા શ્વો ગમિષ્યદ્ભિર્ અલ્પૈર્
લજ્જાસ્માભિર્ મીલિતાક્ષૈર્ જિતૈવ

(અ.રા. 2.59)
અવજ્ઞયા, યથા-
અવધૂયારિભિર્ નીતા હરિણૈસ્ તુલ્ય-વૃત્તિતામ્ ।
અન્યોન્યસ્યાપિ જિહ્રીમઃ કિં પુનઃ સહવાસિનામ્

(કિરાતાર્જુનીય 11.58)
સ્તુત્યા, યથા-
તસ્ય સંસ્તૂયમાનસ્ય ચરિતાર્થૈસ્ તપસ્વિભિઃ ।
શુશુભે વિક્રમોદગ્રં વ્રીડયાવનતં શિરઃ

(ર.વં. 15.27)
નવ-સઙ્ગમેન, યથા-
પટા-લગ્ને પત્યૌ નમયતિ મુખં જાત-વિનયા
હઠાશ્લેષં વાઞ્છત્ય્ અપહરતિ ગાત્રાણિ નિભૃતમ્ ।
ન શક્નોત્ય્ આખ્યાતું સ્મિત-મુખ-સખી-દત્ત-નયના
હ્રિયા તામ્યત્ય્ અન્તઃ પ્રથમ-પરિહાસે નવ-વધૂઃ

(અમરુ. 37)
પ્રતીકારાકરણાદ્, યથા-
ઉદ્વૃત્તારિ-કૃતાભિમન્યુ-નિધન-પ્રોદ્ભૂત-તીવ્ર-ક્રુધઃ
પાર્થસ્યાકૃત-શાત્રવ-પ્રતિકૃતેર્ અન્તઃ શુચા મુહ્યતઃ ।
કીર્ણા બાષ્પ-કણૈઃ પતન્તિ ધનુષિ વ્રીડા-જડા દૃષ્ટયો
હા વત્સેતિ ગિરઃ સ્ફુરન્તિ ન પુનર્ નિર્યાન્તિ કણ્ઠાદ્ બહિઃ

(નારાયણસ્યેતિ શાર્ઙ્ગધર-પદ્ધતિઃ)
અથ (19) અવહિત્થા-
અવહિત્થાકાર-ગુપ્તિર્ જૈહ્મ્ય-પ્રાભવ-નીતિભિઃ । 68
લજ્જા-સાધ્વસ-દાક્ષિણ્ય-પ્રાગલ્ભ્યાપજયાદિભિઃ

અન્યથા-કથનં મિથ્યા-ધૈર્યમ્ અન્યત્ર વીક્ષણમ્ । 69
કથા-ભઙ્ગાદયોઽ પ્ય્ અસ્યામ્ અનુભાવા ભવન્ત્ય્ અમી

જૈહ્મ્યાદ્, યથા-
લિઙ્ગૈર્ મુદઃ સંવૃત-વિક્રિયાસ્ તે
હ્રદાઃ પ્રસન્ના ઇવ ગૂઢ-નક્રાઃ ।
વૈદર્ભમ્ આમન્ત્ર્ય યયુસ્ તદીયાં
પ્રત્યર્પ્ય પૂજામ્ ઉપદાચ્છલેન

(ર.વં 7.30)
પ્રાભવાદ્, યથા-
અનિર્ભિન્નો ગભીરત્વાદ્ અન્તર્ગૂઢ-ઘન-વ્યથઃ ।
પુટ-પાક-પ્રતીકાશો રામસ્ય કરુણો રસઃ

(ઉ.રા.ચ. 3.1)
નીત્યા, યથા-
બહિઃ સર્વાકાર-પ્રવણ-રમણીયં વ્યવહરન્
પરાભ્યૂહ-સ્થાનાન્ય્ અપિ તનુતરાણિ સ્થગયતિ ।
જનં વિદ્વાન્ એકઃ સકલમ્ અતિસન્ધાય કપટૈસ્
તટસ્થઃ સ્વાન્ અર્થાન્ ઘટયતિ ચ મૌનં ચ ભજતે

(માલતી-માધવે 1.17)
લજ્જયા, યથા-
ચિક્ષેપ્ લક્ષ્મીર્ નિટિલાન્ નખાગ્રૈઃ
પ્રસ્વેદ-વાર્યાતપમ્ આક્ષિપન્તી ।
જુગોપ દેવોઽ પિ સ રોમહર્ષં
જડાબ્ધિ-વાતાહતિ-કૈતવેન

(કન્દર્પ-સમ્ભવ)
સાધ્વસેન, યથા-
શ્રુત્વા દુઃશ્રવમ્ અદ્ભુતં ચ મિથિલા-વૃત્તાન્તમ્ અન્તઃ-પતચ્-
ચિન્તાપહ્નવ-સાવહિત્થ-વદન-ત્વગ્-વિપ્રકીર્ણ-સ્મિતઃ ।
હેલાકૃષ્ટ-સુરાવરોધ-રમણી-સીમન્ત-સન્તાનક-
સ્રગ્-વાસોજ્જ્વલ-પાણિર્ અપ્ય્ અવતિ માં વત્સો ન લઙ્કેશ્વરઃ

(અ.રા. 4.8)
દાક્ષિણ્યાદ્, યથા-
ત્વય્ય્ અર્ધાસન-ભાજિ કિં નર-ગણોદ્ગીતૈર્ ભવદ્-વિક્રમૈર્
અન્તઃ-સમ્ભૃત-મત્સરોઽ પિ ભગવાન્ આકાર-ગુપ્તૌ કૃતી ।
ઉન્મીલદ્-ભવદીય-દક્ષિણ-ભુજા-રોમાઞ્ચ-વિદ્ધોચ્ચરદ્-
બાષ્પૈર્ એવ વિલોચનૈર્ અભિનયત્ય્ આનન્દમ્ આખણ્ડલઃ

(અ.રા. 1.29)
પ્રાગલ્ભ્યેન, યથા-
એકત્રાસન-સઙ્ગતિઃ પરિહૃતા પ્રત્યુદ્ગમાદ્ દૂરતસ્
તામ્બૂલાનયન-ચ્છલેન રભસાશ્લેષોઽ પિ સંવિઘ્નિતઃ ।
આલાપોઽ પિ ન મિશ્રિતઃ પરિજનં વ્યાપારયન્ત્ય્ આન્તિકે- કાન્તં પ્રત્યુપચારતશ્ ચતુરયા કોપઃ કૃતાર્થીકૃતઃ

(અમરુ. 18)
અથ (20) સ્મૃતિઃ-
સ્વાસ્થ્ય-ચિન્તા-દૃઢાભ્યાસ-સદૃશાલોકનાદિભિઃ । 70
સ્મૃતિઃ પૂર્વાનુભૂતાર્થ-પ્રતીતિસ્ તત્ર વિક્રિયાઃ ।
કમ્પનોદ્વહને મૂર્ધ્નો ભ્રૂ-વિક્ષેપાદયોઽ પિ ચ

71
સ્વાસ્થ્યેન, યથા-
રમ્યાણિ વીક્ષ્ય મધુરાંશ્ ચ નિશમ્ય શબ્દાન્
પર્યુત્સુકો ભવતિ યત્ સુખિતોઽ પિ જન્તુઃ ।
તચ્ ચેતસા સ્મરતિ નૂનમ્ અબોધ-પૂર્વં
ભાવ-સ્થિરાણિ જનનાન્તર-સૌહૃદાનિ

(શક્. 5.2)
ચિન્તયા, યથા-
લીનેવ પ્રતિબિમ્બિતેવ લિખિતેવોત્કીર્ણરૂપેવ ચ
પ્રત્યુપ્તેવ ચ વજ્ર-લેપ-ઘટિતેવાન્તર્-નિખાતેવ ચ ।
સા નશ્ ચેતસિ કીલિતેવ વિશિખૈશ્ ચેતો-ભુવઃ પઞ્ચભિશ્
ચિન્તા-સન્તતિ-તન્તુ-જાલ-નિવિડ-સ્યૂતેવ લગ્ના પ્રિયા

(મા.મા. 5.10)
દૃઢાભ્યાસેન, યથા-
તદ્ વક્ત્રં નયને ચ તે સ્મિત-સુધા-મુગ્ધં ચ તદ્ વાચિકં
સા વેણી સ ભુજ-ક્રમોઽ તિસરલો લીલાલસા સા ગતિઃ ।
તન્વી સેતિ ચ સેતિ સેતિ સતતં તદ્-ધ્યાન-બદ્ધાત્મનો
નિદ્રા નો ન રતિર્ ન ચાપિ વિરતિઃ શૂન્યં મનો વર્તતે

(રસ-કલિકા, 32)[*12]
[*12] થિસ્ વેર્સે અપ્પેઅરેદ્ પ્રેવિઓઉસ્લ્ય્ અfતેર્ કારિકા 2.56અ.
સદૃશાલોકનેન, યથા-
આરક્ત-રાજિભિર્ ઇયં કુસુમૈર્ નવ-કન્દલી સલિલ-ગર્ભૈઃ ।
કોપાદ્ અન્તર્-બાષ્પે સ્મરયતિ માં લોચને તસ્યાઃ

[વિક્રમોર્વશીય 4.15]
અથ (21) વિતર્કઃ-
ઊહો વિતર્કઃ સન્દેહ-વિમર્ષ-પ્રત્યયાદિભિઃ ।
જનિતો નિર્ણયાન્તઃ સ્યાદ્ અસત્યઃ સત્ય એવ વા । 72
તત્રાનુભાવાઃ સ્યુર્ અમી ભ્રૂ-શિરઃ- ક્સેપણાદયઃ

સન્દેહ-પ્રત્યયનાદ્, યથા-
અઙ્કં કેઽ પિ શશઙ્કિરે જલ-નિધેઃ પઙ્કં પરે મેનિરે
સારઙ્ગં કતિચિચ્ ચ સંજગદિરે ભૂમેશ્ ચ બિમ્બં પરે ।
ઇન્દૌ યદ્ દલિતેન્દ્ર-નીલ-શકલ-શ્યામં દરીદૃશ્યતે
તન્ મન્યે રવિ-ભીતમ્ અન્ધ-તમસં કુક્ષિ-સ્થમ્ આલક્ષ્યતે

વિમર્શો વિચારઃ । તેન, યથા-
ગમનમ્ અલસં શૂન્યા દૃષ્ટિઃ શરીરમ્ અસૌષ્ઠવં
શ્વસિતમ્ અધિકં કિં ન્વ્ એતત્ સ્યાત્ કિમ્ અન્યદ્ અતોઽ થ વા ।
ભ્રમતિ ભુવને કન્દર્પાજ્ઞા વિકારિ ચ યૌવનં
લલિત-મધુરાસ્ તે તે ભાવાઃ ક્ષિપન્તિ ચ ધીરતામ્

અત્ર માધવ-ગતાં ચિન્તામ્ ઉપલભ્ય કિમ્ અત્ર કારણમ્ ઇતિ વિમૃશતા મકરન્દેન મન્મથ-નિબન્ધન એવાયં ભાવ ઇતિ સત્ય-નિર્ણયાન્તો વિતર્કઃ ।
અથ (22) ચિન્તા-
ઇષ્ટ-વસ્ત્વ્-અપરિપ્રાપ્તેર્ ઐશ્વર્ય-ભ્રંશનાદિભિઃ । 73
ચિન્તા ધ્યાનાત્મિકા તસ્યામ્ અનુભાવા ભવન્ત્ય્ અમી ।
કાર્શ્યાધોમુખ્ય-સન્તાપ-નિઃશ્વાસોચ્છ્ર્વસનાદયઃ

74
ઇષ્ટ-વસ્ત્વ્-અલાભેન, યથા-
ઈસિ-બલિઆબણઆ સે કૂણિત-પક્ખંતતારઅ ત્થિમિઆ ।
દિટ્ઠી કપોલ-પાલી ણિહિઆ કર-પલ્લવે મનો સુણ્ણં

[ઈષદ્-વલિતાવનતાઽસ્યાઃ કૂણિત-પક્ષ્મન્ત-તારકા સ્તિમિતા ।
દૃષ્ટિઃ કપોલ-પાલી નિહિતા કર-પલ્લવે મનઃ શૂન્યમ્ ॥]
ઐશ્વર્ય-નાશેન, યથા-
યમોઽ પિ વિલિખન્ ભૂમિં દણ્ડેનાસ્તમિત-ત્વિષા ।
કુરુતેઽ સ્મિન્ન્ અમોઘેઽ પિ નિર્વાણાલાત-લાઘવમ્

[કુ.સં. 2.27]
અથ (23) મતિઃ-
નાના-શાસ્ત્રારથ-મથનાદ્ અર્થ-નિર્ધારણં મતિઃ ।
તત્ર ચેષ્ટાસ્ તુ કર્તવ્ય-કરણં સંશય-છિદા । 75
શિષ્યોપદેશ-ભ્રૂ-ક્ષેપાવ્ ઊહાપોહાદયોઽ પિ ચ

યથા-
દશરથ-કુલે સમ્ભૂતં મામ્ અવાપ્ય ધનુર્ધરં
દિનકર-કુલાસ્કન્દી કોઽ યં કલઙ્ક-નવાઙ્કુરઃ ।
ઇતિ ન વનિતામ્ એતાં હન્તું મનો વિચિકિત્સતે
યદ્ અધિકરણં ધર્મ-સ્થીયં તવૈવ વચાંસિ નઃ

(અ.રા. 2.62)
અથ (24) ધૃતિઃ-
જ્ઞાન-વિજ્ઞાન-ગુર્વાદિ-ભક્તિ-નાનાર્થ-સિદ્ધિભિઃ । 76
લજ્જાદિભિશ્ ચ ચિત્તસ્ય નૈસ્પૃહ્યં ધૃતિર્ ઉચ્યતે

અત્રાનુભાવા વિજ્ઞેયાઃ પ્રાપ્તાર્થાનુભવસ્ તથા । 77
અપ્રાપ્તાતીત-નષ્ટાર્થાન્ અભિસઙ્ક્ષોભણાદયઃ

જ્ઞાનાત્, યથા-
અશ્નીમહિ વયં ભિક્ષામ્ આશાવાસો વસીમહિ ।
શયીમહિ મહી-પૃષ્ઠે કુર્વીમહિ કિમ્ ઈશ્વરૈઃ

(વૈ.શ. 55)
વિજ્ઞાનાદ્, યથા-
અસ્ત્ય્ અદ્યાપિ ચતુઃ-સમુદ્ર-પરિખા-પર્યન્તમ્ ઉર્વી-તલં
વર્તન્તેઽ પિ ચ તત્ર તત્ર રસિકા ગોષ્ઠીષુ સક્તા નૃપાઃ ।
એકસ્ તત્ર નિરાદરો ભવતિ ચેદ્ અન્યો ભવેત્ સાદરો
વાગ્-દેવી વદનામ્બુજે વસતિ ચેત્ કો નામ દીનો જનઃ

ગુરુ-ભક્ત્યા, યથા-
તિષ્ઠન્ ભાતિ પિતુઃ પુરો ભુવિ યથા સિંહાસને કિં તથા
યત્ સંવાહયતઃ સુખં હિ ચરણૌ તાતસ્ય કિં રાજ્યતઃ ।
કિં ભુક્તે ભુવન-ત્રયે ધૃતિર્ અસૌ ભુક્તોજ્ઝિતે યા ગુરોર્
આયાસઃ ખલુ રાજ્યમ્ ઉજ્ઝિત-ગુરોસ્ તત્રાસ્તિ કશ્ચિદ્ ગુણઃ

(નાગાનન્દ 1.7)
નાનાર્થ-સિદ્ધ્યા, યથા-
ક્રોધાન્ધૈઃ સકલં હતં રિપુ-કુલં પઞ્ચાક્ષતાસ્ તે વયં
પાઞ્ચાલ્યા મમ દુર્નયોપજનિતસ્ તીર્ણો નિકારાર્ણવઃ ।
ત્વં દેવઃ પુરુષોત્તમઃ સુકૃતિનં મામ્ આદૃતો ભાષસે
કિં નામાન્યદ્ અતઃ પરં ભગવતો યાચે પ્રસન્નાદ્ અહમ્

(વેણી-સંહારઃ 6.45)
અથ (25) હર્ષઃ-
મનોરથસ્ય લાભેન સિદ્ધ્યા યોગ્યસ્ય વસ્તુનઃ । 78
મિત્ર-સઙ્ગમ-દેવાદિ-પ્રસાદાદેશ્ ચ કલ્પિતઃ

મનઃ-પ્રસાદો હર્ષઃ સ્યાદ્ અત્ર નેત્રાસ્ય-ફુલ્લતા । 79
પ્રિયાભાષણમ્ આશ્લેષઃ પુલકાનાં પ્રરોહણમ્ ।
સ્વેદોદ્ગમશ્ ચ હસ્તેન હસ્ત-સમ્પીડનાદયઃ

80
મનોરથસ્ય લાભેન, યથા-
નિવાત-પદ્મ-સ્તિમિતેન ચક્ષુષા
નૃપસ્ય કાન્તં પિબતઃ સુતાનનમ્ ।
મહોદધેઃ પૂર ઇવેન્દુ-દર્શનાદ્
ગુરુઃ પ્રહર્ષઃ પ્રબભૂવ નાત્મનિ

(ર.વં. 3.17)
યોગ્ય-વસ્તુ-સિદ્ધ્યા, યથા-
સ રાગવાન્ અરુણ-તલેન પાણિના
પુલોમજા-પદ-તલ-યાવકૈર્ ઇવ ।
હરિં હરિઃ સ્તનિત-ગભીર-હેષિતં
મુખે નિરામિષ-કઠિને મમાર્જ તમ્

અત્ર ઉચ્ચૈઃશ્રવસો લાભેન દેવેન્દ્રસ્ય હર્ષઃ ।
મિત્ર-સઙ્ગમાદ્, યથા-
ઇભ-કુમ્ભ-તુઙ્ગ-કઠિનેતરેતર- સ્તન-ભાર-દૂર-વિનિવારિતોદરાઃ ।
પરિફુલ્લ-ગણ્ડ-ફલકાઃ પરસ્પરં પરિરેભિરે કુકુર-કૌરવ-સ્ત્રિયઃ

(માઘે 13.16)
મિત્ર-સઙ્ગમઃ પૂજ્યાદિ-સઙ્ગમાદીનામ્ અપ્ય્ ઉપલક્ષણમ્ ।
પૂજ્ય-સઙ્ગમેન, યથા-
યુગાન્ત-કાલ-પ્રતિસંહૃતાત્મનો
જગન્તિ યસ્યાં સવિકાસમ્ આસત ।
તનૌ મમુસ્ તત્ર ન કટભ-દ્વિષસ્
તપધનાભ્યાગમ-સમ્ભવા મુદઃ

(શિ.વ. 1.23)
દેવ-પ્રસાદાદ્, યથા-
તસ્યાઃ પ્રસન્નેન્દુ-મુખઃ પ્રસાદં
ગુરુર્ નૃપાણાં ગુરવે નિવેદ્ય ।
પ્રહર્ષ-ચિહ્નાનુમિતં પ્રિયાયૈ
શશંસ વાચા પુનરુક્તયેવ

(ર.વં. 2.68)
આદિ-શબ્દાદ્ ગુરુ-રાજ-પ્રસાદાદયઃ । ગુરુ-પ્રસાદાદ્, યથા-
અસ્મદ્-ગોત્ર-મહત્તરઃ ક્રતુ-ભુજામ્ અદ્યાયમ્ આદ્યો રવિર્
યજ્વાનો વયમ્ અદ્ય તે ભગવતી ભૂર્ અદ્ય રાજન્વતી ।
અદ્ય સ્વં બહુ મન્યતે સહચરૈર્ અસ્માભિર્ આખણ્ડલો
યેનૈતાવદ્ અરુન્ધતી-પતિર્ અપિ સ્વેનાનુગૃહ્ણાતિ નઃ

(અ.રા. 1.18)
રાજ-પ્રસાદાદ્, યથા-
પ્રીતિર્ અસ્ય દદતોઽ ભવત્ તથા
યેન તત્-પ્રિય-ચિકીર્ષવો નૃપાઃ ।
સ્પર્શિતૈર્ અધિકમ્ આગમન્ મુદં
નાધિવેશ્મ-નિહિતૈર્ ઉપાયનૈઃ

(શિ.વ. 14.47)
અથ (26) ઔત્સુક્યમ્-
કાલાક્ષમત્વમ્ ઔત્સુક્યમ્ ઇષ્ટ-વસ્તુ-વિયોગતઃ ।
તદ્-દર્શનાદ્ રમ્ય-વસ્તુ-દિદૃક્ષાદેશ્ ચ તત્-ક્રિયાઃ

81
ત્વરાનવસ્થિતિઃ શય્યા-સ્થિતિર્ ઉત્તાન-ચિન્તને ।
શરીર-ગૌરવં નિદ્રા-તન્દ્રા-નિઃશ્વસિતાદયઃ

82
તત્ર ઇષ્ટ-વસ્તુ-વિયોગાત્-
સંક્ષિપ્યન્તે ક્ષન ઇવ કથં દીર્ઘ-યામા ત્રિયામા
સર્વાવસ્થાસ્વ્ અહર્ અપિ કથં મન્દ-મન્દાતપં સ્યાત્ ।
ઇત્થં ચેતશ્ ચટુલ-નયને દુર્લભ-પ્રાર્થનં મે
ગાઢોષ્માભિઃ કૃતમ્ અશરણં ત્વદ્-વિયોગ-વ્યથાભિઃ

[મે.દૂ. 2.48]
તત્ર ઇષ્ટ-વસ્તુ-દર્શનાત્-
આયાતે દયિતે મનોરથ-શતૈર્ નીત્વા કથઞ્ચિદ્ દિનં ગત્વા વાસ-ગૃહં જડે પરિજને દીર્ઘાં કથાં કુર્વતિ ।
દષ્ટાસ્મીત્ય્ અભિધાય સત્વર-પદં વ્યાધૂય ચીનાંશુકં તન્વઙ્ગ્યા રતિ-કાતરેણ મનસા નીતઃ પ્રદીપઃ શમમ્ ॥179॥ [અમરુ 77]
રમ્ય-દિદૃક્ષયા, યથા-
કૃતાવશેષેણ સવિભ્રમેણ
નિષ્કીલિતેનાધ્વનિ પૂરિતેન ।
પ્રસાધનેનાચ્યુત-દર્શનાય
પુર-સ્ત્રિયઃ શિશ્રિયિરે ગવાક્ષાન્

અથ (27) ઔગ્ર્યમ્-
અપરાધાવમાનાભ્યાં ચૌર્યાઆભિગ્રહણાદિભિઃ ।
અસત્-પ્રલાપનાદ્યૈશ્ ચ કૃતં ચણ્ડત્વમ્ ઉગ્રતા

83
ક્રિયાસ્ તત્રાસ્ય-નયન-રાગો બન્ધન-તાડને ।
શિરસઃ કમ્પનં ખેદ-વધ-નિર્ભર્ત્સનાદયઃ

84
અપરાધાદ્, યથા-
પ્રણયિ-સખી-સલીલ-પરિહાસ-રસાધિગતૈર્
લલિત-શિરીષ-પુષ્પ-હનનૈર્ અપિ તામ્યતિ યત્ ।
વપુષિ વધાય તત્ર તવ શસ્ત્રમ્ ઉપક્ષિપતઃ
પતતુ શરસ્ય્ અકાણ્ડયમ્ અદણ્ડં ઇવૈષ ભુજઃ

(મા.મા. 5.31)
અત્ર માલતી-નિકાર-રૂપાપરાધાદ્ માધવસ્યૌગ્ર્યમ્ ।
અવમાનાડ્, યથા-
અજ્ઞાત-પૂર્વા દ્વિષતામ્ અવજ્ઞાં
વિજ્ઞાપયન્તં પ્રતિરુષ્ટ-ચેતાઃ ।
આજ્ઞા-હરં પ્રાજ્ઞ-વિનિન્દ્ય-કર્મા
યજ્ઞાશિ-વૈરી ગદયા જઘાન

ચૌર્યાભિગ્રહણાદ્, યથા-
ભુજ-વિટપ-મદેન વ્યર્થમ્ અન્ધમ્ભવિષ્ણુર્
ધિગ્ અપસરસિ ચૌરંકારમ્ આક્રુશ્યમાનઃ ।
ત્વદ્-ઉરસિ વિદધાતુ સ્વામ્ અવસ્કાર-કેલિં
કુટિલ-કરજ-કોટિ-ક્રૂર-કર્મા જટાયુઃ

(અ.રા. 5.11)
અસત્-પ્રલાપાદ્, યથા-
કથમ્ અપિ ન નિષિદ્ધો દુઃખિના ભીરુણા વા દ્રુપદ-તનય-પાણિસ્ તેન પિત્રા મમાદ્ય ।
તવ ભુજ-બલ-દર્પાધ્યાયમાનસ્ય વામઃ શિરસિ ચરણ એષ ન્યસ્યતે વારયૈનમ્

(વેણી-સંહાર 3.40)
અથ (28) અમર્ષઃ-
અધિક્ષેપાવમાનાદ્યૈઃ ક્રોધોઽ મર્ષ ઇતીર્યતે ।
તત્ર સ્વેદ-શિરઃ-કમ્પાવ્ આધોમુખ્ય-વિચિન્તને । 85
ઉપાયાન્વેષણોત્સાહ-વ્યવસાદયઃ ક્રિયાઃ

તત્ર અધિક્ષેપાદ્, યથા-
ઇતિ ભીષ્મ-ભાષિત-વચોઽ ર્થમ્
અધિગતવતામ્ ઇવ ક્ષણાત્ ।
ક્ષોભમ્ અગમદ્ અતિમાત્રમ્
અથો શિશુપાલ-પક્ષ-પૃથિવી-ભૃતાં ગણઃ

(શિ.વ. 15.47)
અવમાનાદ્, યથા-
ધ્વંસેન હૃદયં સદ્યઃ પરિભૂતસ્ય મે પરૈઃ ।
યદ્ય્ અમર્ષઃ પ્રતીકારં ભુજાલમ્બં ન લમ્ભયેત્

(કિ.અ. 11.57)
અથ (29) અસૂયા-
પર-સૌભાગ્ય-સમ્પત્તિ-વિદ્યા-શૌર્યાદિ-હેતુભિઃ । 86
ગુણેઽ પિ દોષારોપઃ સ્યાદ્ અસૂયા તત્ર વિક્રિયાઃ ।
મુખાપવર્તનં ગર્હા ભ્રૂ-ભેદાનાદરાદયઃ

87
પર-સૌભાગ્યેન, યથા-
મા ગર્વમ્ ઉદ્વહ કપોલ-તલે ચકાસ્તિ
કાન્ત-સ્વહસ્ત-લિખિતા મમ મઞ્જરીતિ ।
અન્યાપિ કિં ન સખિ ભાજનમ્ ઈદૃશીનાં
વૈરી ન ચેદ્ ભવતિ વેપથુર્ અન્તરાયઃ

(કેશટસ્યેતિ સુભાષિત-રત્ન-કોશે)
પર-સમ્પત્ત્યા, યથા-
લોકોપકારિણી લક્ષ્મીઃ સતાં વિમલ-ચેતસામ્ ।
તથાપિ તાં વિલોક્યૈવ દૂયન્તે દુષ્ટ-ચેતસઃ

પર-વિદ્યયા, યથા-
પ્રત્યક્ષાદિ-પ્રભા-સિદ્ધ-વિરુદ્ધાર્થાભિધાયિનઃ ।
વેદાન્તા યદિ શાસ્ત્રાણિ બૌદ્ધૈઃ કિમ્ અપરાદ્ધ્યતે

(પ્ર.ચ. 2.4)
યથા વા-
ગુણાધારે ગૌરે યશસિ પરિપૂર્ણે વિલસતિ
પ્રતાપે ચામિત્રાન્ દહતિ તવ સિંહ-ક્ષિતિપતે ।
નવૈવ દ્રવાણીત્ય્ અકથયદ્ અહો મૂઢતમ-ધીશ્
ચતુર્ધા તેજોઽ પિ વ્યભજત કણાદો મુનિર્ અપિ

અત્ર પ્રૌઢ-કવિ-સમય-પ્રસિદ્ધ-માર્ગાનુસારિણો વક્તુઃ પરિમિત-દ્રવ્ય-વાદિનિ કણાદે મહત્ય્ અસૂયા મૂઢતમ-ધીર્ ઇતિ વાગ્-આરમ્ભેણ વ્યજ્યતે ।
પર-શૌર્યેણ, યથા-
સ્ત્રી-માત્રં નનુ તાટકા ભૃગુ-સુતો રામસ્ તુ વિપ્રઃ શુચિર્
મારીચો મૃગ એવ ભીતિ-ભવનં વાલી પુનર્ વાનરઃ ।
ભોઃ કાકુત્સ્થ વિકત્થસે કિમ્ અથ વા વીરો જિતઃ કસ્ ત્વયા
દોર્-દર્પસ્ તુ તથાપિ તે યદિ સમં કો-દણ્ડમ્ આરોપય

(હનુમન્-નાટક 14.21)
અથ (30) ચાપલ્યમ્-
રાગ-દ્વેષાદિભિશ્ ચિત્ત-લાઘવં ચાપલં ભવેત્ ।
ચેષ્ટાસ્ તત્રાવિચારેણ પરિરમ્ભાવલમ્બને । 88
નિષ્કાસનોક્તિ-પારુષ્યે તાડનાજ્ઞાપનાદયઃ

રાગેણ, યથા-
વિજનમ્ ઇતિ બલાદ્ અમું ગૃહીત્વા
ક્ષણમ્ અથ વીક્ષ્ય વિપક્ષમ્ અન્તિકેઽ ન્યા ।
અભિપતિતુ-મના લઘુત્વ-ભીતેર્
અભવદ્ અમુઞ્ચતિ વલ્લભેઽ તિગુર્વી

(શિ.વ., 7.57)
દ્વેષેણ, યથા-
પાદાઘાતૈઃ સુરભિર્ અભિતઃ સત્વરં તાડનીયો
ગાઢામોદં મલય-મરુતઃ શૃઙ્ખલાદામ દત્ત ।
કારાગારે ક્ષિપત તરસા પઞ્ચમં રાગ-રાજં
ચન્દ્રં ચૂર્ણીકુરુત ચ શિલાપટ્ટકે પિષ્ટ-બિમ્બમ્

(બાલ-રામાયણ 5.49)
અત્ર સીતા-વિરહેણ રાવણસ્ય વસન્તાદિ-વિષય-દ્વેષેણ તત્-તદ્-અધિદેવતાનાં તાડના-જ્ઞાપનાદિભિર્ અનુભાવૈશ્ ચાપલ્યં દ્યોત્યતે ।
અથ (31) નિદ્રા-
મદ-સ્વભાવ-વ્યાયામ-નિશ્ચિન્તત્વ-શ્રમાદિભિઃ । 89
મનો-નિમીલનં નિદ્રા ચેષ્ટાસ્ તત્રાસ્ય-ગૌરવમ્

આઘૂર્ણમાન-નેત્રત્વમ્ અઙ્ગાનાં પરિમર્દનમ્ । 90
નિઃશ્વાસોચ્છ્વાસને સન્ન-ગાત્રત્વં નેત્ર-મીલનમ્ ।
શરીરસ્ય ચ સઙ્કોચો જાડ્યં ચેત્ય્ એવમ્ આદયઃ

91
મદાદ્, યથા-
યસ્મિન્ મહીં શંસતિ વાણિનીનાં
નિદ્રાં વિહારાર્ધ-પથે ગતાનામ્ ।
વાતોઽ પિ નાસ્રંસયદ્ અંશુકાનિ
કો લમ્બયેદ્ આહરણાય હસ્તમ્

(ર.વં. 6.75)
સ્વભાવાદ્, યથા-
ઉત્તાનામ્ ઉપધાય બાહુલતિકામ્ એકામ્ અપાઙ્ગાશ્રયામ્
અન્યામ્ અપ્ય્ અલસાં નિધાય વિપુલાભોગે નિતમ્બ-સ્થલે ।
નીવીં કિઞ્ચિદ્ ઇવ શ્લથાં વિદધતી નિઃશ્વાસમ્ ઉન્મુઞ્ચતી
તલ્પોત્પીડન-તિર્યગ્-ઉન્નત-કુચા નિદ્રાતિ શાતોદરી

વ્યાયામાદ્, યથા-
અલસ-લુલિત-મુગ્ધાન્યધ્વ-સઞ્જાત-ખેદાદ્
અશિથિલ-પરિરમ્ભૈર્ દત્ત-સંવાહનાનિ ।
પરિમૃદિત-મૃણાલી-દુર્બલાન્ય્ અઙ્ગકાનિ
ત્વમ્ ઉરસિ મમ કૃત્વા યત્ર નિદ્રામ્ અવાપ્તા

(ઉ.રા.ચ. 1.24)
નૈશ્ચિન્ત્યાદ્, યથા-
દત્તેન્દ્રાભય-વિભ્રમાદ્ભુત-ભુજાસમ્ભાર-ગમ્ભીરયા
ત્વદ્-વૃત્ત્યા શિથિલીકૃતસ્ ત્રિભુવન-ત્રાણાય નારાયણઃ ।
અન્તસ્ તોષ-તુષાર-સૌરભ-મય-શ્વાસાનિલાપૂરણ-
પ્રાણોત્તુઙ્ગ-ભુજઙ્ગ-તલ્પમ્ અધુના ભદ્રેણ નિદ્રાયતે

(અ.રા. 1.27)
શ્રમાદ્, યથા-
કેવલં પ્રિયતમા-દયાલુના
જ્યોતિષામ્ અવનતાસુ પઙ્ક્તિષુ ।
તેન તત્-પરિગૃહીત-વક્ષસા
નેત્ર-મીલન-કુતૂહલં કૃતમ્

(કુ.સં. 8.84)
અથ (32) સુપ્તિઃ-
ઉદ્રેક એવ નિદ્રાયાઃ સુપ્તિઃ સ્યાત્ તત્ર વિક્રિયાઃ ।
ઇન્દ્રિયોપરતિર્ નેત્ર-મીલનં સ્રસ્ત-ગાત્રતા । 92
ઉત્સ્વપ્નાયિતનૈશ્ ચલ્ય-શ્વાસોચ્છ્વાસાદયોઽ પિ ચ

યથા-
અવ્યાસુરન્તઃ-કરુણારસાર્દ્રા
નિસર્ગ-નિર્યન્-નિગમાન્ત-ગન્ધા ।
શ્વાસાનિલાસ્ ત્વાં સ્વપતો મુરારેઃ
શય્યા-ભુજઙ્ગેન્દ્ર-નિપીત-શેષાઃ

અથ (33) બોધઃ-
સ્વપ્ન-સ્પર્શન-નિધ્વાન-નિદ્રા-સમ્પૂર્ણતાદિભિઃ । 93
પ્રબોધશ્ ચેતનાવાપ્તિશ્ ચેષ્ટાસ્ તત્રાક્ષિ-મર્દનમ્

શય્યાયા મોક્ષણં બાહુ-વિક્ષેપોઽ ઙ્ગુલિ-મોટનમ્ । 94
શિરઃ-કણ્ડૂયનં ચાઙ્ગ-વલનં ચૈવમ્ આદયઃ

સ્વપ્નાદ્, યથા-
ત્રિભાગ-શેષાસુ નિશાસુ ચ ક્ષણં
નિમીલ્ય નેત્રે સહસા વ્યબુધ્યત ।
ક્વ નીલકણ્ઠ વ્રજસીત્ય્ અલક્ષ્ય-વાગ્
અસત્ય-કણ્ઠાર્પિત-બાહુ-બન્ધના

(કુ.સં. 5.57)
સ્પર્શનાદ્, યથા-
આઘ્રાય ચાનનમ્ અધિસ્તનમ્ આયતાક્ષ્યાઃ
સુપ્તં તદા ત્વરિત-કેલિ-ભુવા શ્રમેણ ।
પ્રાભાતિકઃ પવન એષ સરોજ-ગન્ધી
પ્રાબોધયન્ મણિ-ગવાક્ષ-સમાગતો મામ્

શબ્દાદ્, યથા-
ઉષસિ સ ગજ-યૂથ-કર્ણ-તાલૈઃ
પટુ-પટહ-ધ્વ્નૈભિર્ વિનીત-નિદ્રઃ ।
અરમત મધુરાણિ તત્ર શૃણ્વન્
વિહગ-વિકૂજિત-વન્દિ-મઙ્ગલાનિ

(ર.વં. 9.71)
નિદ્રા-સમ્પૂર્ત્યા, યથા-
તે ચ પ્રાપુર્ ઉદન્વન્તં બુબુધે ચાદિ-પૂરુષઃ ।
અવ્યાક્ષેપો ભવિષ્યન્ત્યાઃ કાર્ય-સિદ્ધેર્ હિ લક્ષણમ્

(ર.વં. 10.6)
ઉત્તમાધમ-મધ્યેષુ સાત્ત્વિકા વ્યભિચારિણઃ । 95
વિભાવૈર્ અનુભાવૈશ્ ચ વર્ણનીયા યથોચિતમ્

[*13]
ઉદ્વેગ-સ્નેહ-દમ્ભેર્ષ્યા-પ્રમુખાશ્ ચિત્ત-વૃત્તયઃ । 96
ઉક્તેષ્વ્ અન્તર્ભવન્તીતિ ન પૃથક્ત્વેન દર્શિતાઃ

[*13] એદ્. અદ્દ્સ્: અનુક્ત-ચિત્ત-વૃત્તીનામ્ ઉક્તાન્તર્ભાવઃ ।
તથા હિ-પર-પ્રતારણ-રૂપ-દમ્ભસ્ય જિહ્મતાવહિત્થાયામ્ અન્તર્-ભાવઃ । ચિત્ત-દ્રવતા-લક્ષણસ્ય સ્નેહસ્ય હર્ષેઽ ન્તર્ભાવઃ । સ્વ-વિષય-દાન-માનાદ્ય્-અમર્ષણ-રૂપાયા ઈર્ષ્યાયા અમર્ષેઽ ન્તર્ભાવઃ । પર-વિષયાયાસ્ ત્વ્ અસૂયાયામ્ । ઉદ્વેગસ્ય તુ નિર્વેદ-વિષાદાદિષુ યથોચિતમ્ અન્તર્ભાવ ઇત્ય્ આદિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । તથા ચ ભાવ-પ્રકાશિકા-કારઃ-
અન્યેઽ પિ યદિ ભાવાઃ સ્યુશ્ ચિત્ત-વૃત્તિ-વિશેષતઃ ।
અન્તર્ભાવસ્ તુ સર્વેષાં દ્રષ્ટવ્યો વ્યભિચારિષુ

ઇતિ ।
વિભાવાશ્ ચાનુભાવાશ્ ચ તે ભવન્તિ પરસ્પરમ્ । 97
કાર્ય-કારણ-ભાવસ્ તુ જ્ઞેયઃ પ્રાયેણ લોકતઃ

તથા હિ-સન્તાપસ્ય દૈન્યં પ્રતિ વિભાવત્વં ગ્લાનિં પ્રત્યનુભાવત્વં ચ । પ્રહારસ્ય પ્રલય-મોહૌ પ્રતિ વિભાવત્વમ્ ઔગ્ર્યં પ્રત્યનુભાવત્વં ચ । વિષાદસ્ય ઉત્પાતાવેગં પ્રત્યનુભાવત્ં સ્તમ્ભં પ્રતિ વિભાવત્વમ્ । વ્યાધેર્ ગ્લાનિ-સ્તમ્ભ-પ્રલયાદીન્ પ્રતિ વિભાવત્વમ્ ।
સ્વાતન્ત્ર્યાત્ પારતન્ત્ર્યાચ્ ચ તે દ્વિધા વ્યભિચારિણઃ । 98
પર-પોષકતાં પ્રાપ્તાઃ પરતન્ત્રા ઇતીરિતાઃ ।
તદ્-અભાવે સ્વતન્ત્રાઃ સ્યુર્ ભાવા ઇતિ ચ તે સ્મૃતાઃ

99
તત્ર પારતન્ત્ર્યેણ નિર્વેદો, યથા-
કુર્યુઃ શસ્ત્ર-કથામ્ અમી યદિ મનોર્ વંશે મનુષ્યાઙ્કુરાઃ
સ્યાચ્ ચેદ્ બ્રહ્મ-ગણોઽ યમ્ આકૃતિ-ગણસ્ તત્રેષ્યતે ચેદ્ ભવાન્ ।
સમ્રાજાં સમિધાં ચ સાધકતમં ધત્તે છિદાકારણં
ધિઙ્ મૌર્વી-કુશ-કર્ષણોલ્બણ-કિણ-ગ્રન્થિર્ મમાયં કરઃ

(અ.રા. 4.44)
ઇત્ય્ અત્ર નિર્વેદસ્ય ક્રોધાઙ્ગત્વમ્ ।
નિર્વેદસ્ય સ્વતન્ત્રત્વં, યથા-
પ્રાપ્તાઃ શ્રિયઃ સકલ-કામ-દુધાસ્ તતઃ કિં
ન્યસ્તં પદં શિરસિ વિદ્વિષતાં તતઃ કિમ્ ।
સમ્પાદિતાઃ પ્રણયિનો વિભવૈસ્ તતઃ કિં
કલ્પં સ્થિતાસ્ તનુભૃતાં તનવસ્ તતઃ કિમ્

[વૈ.શ. 67]
ઇત્યાદિ । અત્ર નિર્વેદસ્યાનન્યાઙ્ગત્વાત્ સ્વતન્ત્રત્વમ્ ।
નનુ નિર્વેદસ્ય શાન્ત-રસ-સ્થાયિત્વં કૈશ્ચિદ્ ઉક્તમ્ । તત્ કથમ્ અસ્ય અન્ય-રસોપકરણત્વમ્ ઇતિ ચેદ્, ઉચ્યતે । સતિ ખલુ ગ્રામે સીમા-સમ્ભાવના । સ્થાયિત્વં નામ સંસ્કાર-પાટવેન ભાવસ્ય (વાસના-રૂપેણ સ્થિતસ્ય કારણ-વશાદ્ ઉદ્બોધિતસ્ય) મુહુર્ મુહુર્ નવીભાવઃ । તેન નિર્વેદ-વાસના-વાસિતં ભાવક-ચેતસિ નૈષ્ફલ્યાભિમતેષુ વિભાવાદિષુ (ભાવકાનાં પ્રથમં પ્રવૃત્તેર્ એવાસમ્ભવાત્) તત્-સામગ્રી-ફલ-ભૂતસ્ય નિર્વેદસ્યોત્પત્તિર્ એવ ન સઙ્ગચ્છતે । કિં પુનઃ સ્થાયિત્વમ્ । કિં ચ અસતિ નિર્વેદ-સ્થાયિનિ શાન્ત-રૂપો ભાવકાનામ્ આસ્વાદશ્ ચિત્ર-ગત-કદલી-ફલ-રસાસ્વાદ-લમ્પટાનાં રાજ-શુકાનાં વિવેક-સહોદરો ભવેદ્ ઇતિ કૃતં સંરમ્ભેણ ।
વિષાદસ્ય પરતન્ત્રત્વં, યથા-
વારં વારં તિરયતિ દૃ;ચામ્ ઉદ્ગતો બાષ્પ-પૂરસ્
તત્-સઙ્કલ્પોપહિત-જડિમ-સ્તમ્ભમ્ અભ્યેતિ ગાત્રમ્ ।
સદ્યઃ સ્વિદ્યન્ન્ અયમ્ અવિરતોત્કમ્પ-લોલાઙ્ગુલીકઃ
પાણિર્ લેખા-વિધિષુ નિતરાં વર્તતે કિં કરોમિ

(મા.મા. 1.38)
અત્ર વિષાદસ્ય શૃઙ્ગારાઙ્ગત્વમ્ । સ્વતન્ત્રત્વં, યથા-
સઞ્ચારિણી દીપ-શિખેવ રાત્રૌ
યં યં વ્યતીયાય પતિંવરા સા ।
નરેન્દ્ર-માર્ગાટ્ટ ઇવ પ્રપેદે
વિવર્ણ-ભાવં સ સ ભૂમિ-પાલઃ

(ર.વં. 6.67)
ઇત્ય્ અત્ર વિષાદસ્યાનન્યાઙ્ગત્વમ્ । એવમ્ અન્યેષામ્ અપિ સ્વતન્ત્રત્વ-પરતન્ત્રત્વે તત્ર તત્રોહનીયે ।
આભાસતા ભવેદ્ એષામ્ અનૌચિત્ય-પ્રવર્તિતામ્ ।
અસત્યત્વાદ્ અયોગ્યત્વાદ્ અનૌચિત્યં દ્વિધા ભવેત્ । 100
અસત્યત્વ-કૃતં તત્ સ્યાદ્ અચેતન-ગતં તુ યત્

યથા-
કસ્ ત્વં ભોઃ, કથયામિ દૈવ-હતકં માં વિદ્ધિ શાખોટકં વૈરાગ્યાદ્ ઇવ વક્ષિ, સાધુ વિદિતં, કસ્માદ્ ઇદં, કથ્યતે ।
વામેનાત્ર વટસ્ તમ્ અધ્વગ-જનઃ સર્વાત્મના સેવતે ન ચ્છાયાપિ પરોપકાર-કરણે માર્ગ-સ્થિતસ્યાપિ મે

અત્ર વૃક્ષ-વિશેષત્વાદ્ અચેતને શાખોટકે ચિત્ત-વિકારસ્યાસમ્ભવાનુચિતો નિર્વેદોઽ યમ્ આભાસત્વમ્ આપદ્યતે ।
અયોગ્યત્વ-કૃતં પ્રોક્તં નીચ-તિર્યઙ્-નરાશ્રયમ્

101
તત્ર નીચ-તિર્યગ્-ગતં, યથા-
વેલા-તટે પ્રસૂયેથા મા ભૂઃ શઙ્કિત-માનસા ।
માં જાનાતિ સમુદ્રોઽ યં ટિટ્ટિભં સાહસ-પ્રિયમ્

અત્ર યદિ સમુદ્ર-વેલાયાં પ્રસૂયે તર્હિ ઉદ્વેલ-કલ્લોલ-માલાભિર્ મમાપત્યાનિ હૃતાનિ ભવેયુર્ ઇતિ શઙ્કિતાયાં નિજ-ગૃહિણ્યાં કશ્ચિત્ ટિટ્ટિભઃ પક્ષિ-વિશેષો ગર્વાયતે । તદ્ અયં ગર્વો નીચ-તિર્યગ્-ગતત્વાદ્ આભાસો નાતીવ સ્વદતે ।
નીચ-નરાશ્રયો, યથા-
અત્યુત્તાન-શયાલુના કર-યુગ-પ્રાપ્તોપધાન-શ્રિયા
ગન્ધૂરસ્ય તરોસ્ તલે ઘુટ-પુટ-ધ્વાનાનુસન્ધાયિભિઃ ।
દીર્ઘૈઃ શ્વાસ-ભરૈઃ સફૂત્કૃતિ-શતૈર્ આસ્ફોટિતોષ્ઠ-દ્વયં
તત્-પૂર્વં કૃષિ-કર્મણિ શ્રમવતા ક્ષુદ્રેણ નિદ્રાયતે

ઉત્પત્તિ-સન્ધિ-શાવલ્ય-શાન્તયો વ્યભિચારિણામ્ ।
દશાશ્ ચતસ્રસ્ તત્ર ઉત્પત્તિર્ ભાવ-સમ્ભવઃ

102
યથા-
એવં વાદિનિ દેવર્ષૌ પાર્શ્વે પિતુર્ અધોમુખી ।
લીલા-કમલ-પત્રાણિ ગણયામાસ પાર્વતી

(કુ.સં. 6.84)
અત્ર લજ્જાયાઃ હર્ષસ્ય વા સમુત્પત્તિઃ ।
સરૂપમ્ અસરૂપં વા ભિન્ન-કારણ-કલ્પિતમ્ ।
ભાવ-દ્વયં મિલતિ ચેત્ સ સન્ધિર્ ઇતિ ગીયતે

103
સ્વરૂપયોઃ સન્ધિર્, યથા-
અરિ-વ્રજાનામ્ અનપોત-સિંહ-
ખડ્ગ-પ્રહારૈર્ અવનિ ગતાનામ્ ।
પ્રિયા-જનાઙ્ક-પ્રહિતાઙ્ગકાનાં
ભવન્તિ નેત્રાન્ત-નિમીલનાનિ

અત્ર નાયક-ખડ્ગ-પ્રહાર-પ્રિયા-જનાઙ્ગ-સ્પર્શાભ્યાં કલ્પિતયોઃ પ્રતિનાયકેષુ મોહયોઃ સન્ધિર્ નેત્રાન્ત-નિમીલનેન વ્યજ્યતે ।
અસરૂપયોઃ સન્ધિર્, યથા-
શ્રી-સિંહ-ભૂપ-પ્રતિનાયકાનાં
સ્વિદ્યન્તિ ગાત્રાન્ય્ અતિવેપિતાનિ ।
તત્ તૂર્ય-સંવાદિષુ ગર્જિતેષુ
પ્રિયાભિર્ આલમ્બિત-કન્ધરાણામ્

અત્ર ગર્જિતેષુ નાયક-સંનાહ-નિઃસાણ-શઙ્કયાઙ્કુરિતસ્ય પ્રતિનાયકાનાં ત્રાસસ્ય પ્રિયાલિઙ્ગન-તરઙ્ગિતસ્ય ચ હર્ષસ્ય સ્વેદ-વેપથુ-સાદૃશ્ય-કલ્પિત-સંશ્લેષઃ સન્ધિઃ ।
અત્યારૂઢસ્ય ભાવસ્ય વિલયઃ શાન્તિર્ ઉચ્યતે

104અબ્
યથા-
શુદ્ધાન્તસ્ય નિવારિતોઽ પ્ય્ અનુનયૈર્ નિઃશઙ્કમ્ અઙ્કૂરિતો
વૃદ્ધામાત્ય-હિતોપદેશ-વચનૈ રુદ્ધોઽ પિ વૃદ્ધિં ગતઃ ।
માનોદ્રેક-તરુઃ પ્રતિક્ષિતિ-ભુજામ્ આમૂલમ્ ઉન્મૂલ્યતે
વાહિન્યામ્ અનપોત-સિંહ-નૃપતેર્ આલોકિતાયામ્ અપિ

અત્ર હિતોપદેશાનાદરાધિરૂઢસ્ય પ્રતિનાયક-ગતસ્ય ગર્વસ્ય શાન્તિર્ આમૂલમ્ ઉન્મૂલ્યત ઇતિ વાગ્-આરમ્ભેણ વ્યજ્યતે ।
શવલત્વં તુ ભાવાનાં સંમર્દઃ સ્યાત્ પરસ્પરમ્

104
યથા-
કો વા જેષ્યતિ સોમ-વંશ-તિલકાન્ અસ્માન્ રણ-પ્રાઙ્ગણે
હન્તાસ્માસુ પરાઙ્મુખો હત-વિધિઃ કિં દુર્ગમ્ અધ્યાસ્મહે ।
અસ્મત્-પૂર્વ-નૃપાન્ અસૌ નિહતવાન્ દીર્ઘાન્ ધિગ્ અસ્મદ્-ભુજાન્
કિં વાક્યૈર્ અનપોત-સિંહ-નૃપતેઃ સેવૈવ કૃત્યં પરમ્

અત્ર ગર્વ-વિષાદાસૂયા-ચિન્તા-સ્મૃત્ય્-અમર્ષ-નિર્વેદ-મતીનાં સંમર્દો ભાવ-શાવલ્યમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ।
દિગ્-અન્તરાલ-સઞ્ચાર-કીર્તિના સિંહ-ભૂભુજા ।
એવં સઞ્ચારિણઃ સર્વે સ-પ્રપઞ્ચં નિરૂપિતાઃ

105
ઇતિ સઞ્ચારિ-ભાવાઃ ।
અથ સ્થાયિનઃ-
સજાતીયૈર્ વિજાતીયૈર્ ભાવૈર્ યે ત્વ્ અતિરસ્કૃતાઃ ।
ક્ષ્રાબ્ધિવન્ નયન્ત્ય્ અન્યાન્ સ્વાત્મત્વં સ્થાયિનો હિ તે

106
ભરતેન ચ તે કથિતા રતિ-હાસોત્સાહ-વિસ્મય-ક્રોધાઃ ।
શોકોઽ થ જુગુપ્સા ભયમ્ ઇત્ય્ અષ્ટૌ લક્ષ્મ વક્ષ્યતે તેષામ્

107
તત્ર રતિઃ-
યૂનોર્ અન્યોન્ય-વિષયા સ્થાયિનીચ્છા રતિર્ ભવેત્ ।
નિસર્ગેણાભિયોગેન સંસર્ગેણાભિમાનતઃ

108
ઉપમાધ્યાત્મ-વિષયૈર્ એષા સ્યાત્ તત્ર વિક્રિયાઃ ।
કટાક્ષ-પાત-ભ્રૂ-ક્ષેપ-પ્રિય-વાગ્-આદયો મતાઃ

109
તત્ર નિસર્ગેણ રતિર્, યથા-
અલં વિવાદેન યથા શ્રુતસ્ ત્વયા
તથાવિધસ્ તાવદ્ અશેષમ્ અસ્તુ સઃ ।
મમાત્ર ભાવૈક-રસં મનઃ સ્થિતં
ન કામ-વૃત્તિર્ વચનીયમ્ ઈક્ષતે

(કુ.સં. 5.82)
અત્ર રૂપાદિ-દૃષ્ટ-કારણ-નિરપેક્ષા પાર્વત્યાઃ રતિર્ જન્માન્તર-વાસના-રૂપા નિસર્ગાદ્ એવ ભવતિ । અભિયોગોઽ ભિનિવેશઃ । તદ્-એક-પરત્વમ્ ઇતિ યાવત્ ।
તેન, યથા-
તન્ મે મનઃ ક્ષિપતિ યત્ સરસ-પ્રહારમ્
આલોક્ય મામ્ અગણિત-સ્ખલદ્-ઉત્તરીયા ।
ત્રસ્તૈક-હાયન-કુરઙ્ગ-વિલોલ-દૃષ્ટિઃ
સાશ્લિષ્ટવત્ય્ અમૃત-સંવલિતૈર્ ઇવાઙ્ગૈઃ

(મા.મા. 4.8)
અત્રોત્તરીય-સ્ખલનાદિ-સૂચિતેન મદયન્તિકા-પ્રેમાભિયોગેન મકરન્દસ્ય તત્ર રતિર્ ઉત્પદ્યતે ।
સંસર્ગેણ, યથા-
ઉત્પત્તિર્ દેવ-યજનાદ્ બ્રહ્મ-વાદી નૃપઃ પિતા ।
સુપ્રસન્નોજ્જ્વલા મૂર્તિર્ અસ્યાં સ્નેહં કરોતિ મે

(મ.વી.ચ. 1.21)
અત્ર દેવ-યજન-જનકાદિ-સમ્બન્ધ-ગૌરવેણ સીતાયાં રામસ્ય રતિઃ ।
અથ અભિમાણઃ । ઇદમ્ એવ મમ પ્રિયં નાન્યદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયોઽ ભિમાનઃ । તેન, યથા-
જગતિ જયિનસ્ તે તે ભાવા નવેન્દુ-કલાદયઃ
પ્રકૃતિ-મધુરાઃ સન્ત્ય્ એવાન્યે મનો મદયન્તિ યે । મમ તુ યદ્ ઇયં યાતા લોકે વિલોચન-ચન્દ્રિકા
નયન-વિષયં જન્મન્ય્ એકઃ સ એવ મહોત્સવઃ

(મા.મા. 1.39)
અત્ર માધવસ્ય વિલ્ચન-ચન્દ્રિકા-નયન-મહોત્સવાદ્ય્-અભિમાનેન ઇતર-રમણીય-વસ્તુ-નૈઃસ્પૃહ્યેણ ચ માલત્યાં રતિઃ ।
ઉપમયા, યથા-
અપિ તુરગ-સમીપાદ્ ઉત્પતન્તં મયૂરં
ન સ રુચિર-કલાપં બાણ-લક્ષ્યીચકાર ।
સપદિ ગત-મનસ્કશ્ ચિત્ર-માલ્યાનુકીર્ણે
રતિ-વિગલિત-બન્ધે કેશ-પાશે પ્રિયાયાઃ

(ર.વં. 9.67)
અત્ર મૃગયાન્તરિતાપિ દશરથસ્ય પ્રિયા-વિષયા રતિસ્ તદીય-કેશ-કલાપ-સદૃશ-કેકિ-કલાપ-દર્શનેનોત્પદ્યતે ।
અધ્યાત્મં સ્વાત્મ-પ્રામાણ્ય-માત્રમ્ । તેન, યથા-
કામં પ્રત્યાદિષ્ટાં સ્મરામિ ન પરિગ્રહં મુનેસ્ તનયાન્ ।
બલવત્ તુ દૂયમાનં પ્રત્યાયયતીવ મે હૃદયમ્

(શકુ. 5.31)
અત્ર દુષ્યન્તસ્ય નિજ-ચિત્ત-સન્તાપ-પ્રત્યયેન શાપ-વિસ્મૃતાયામ્ અપિ શકુન્તલાયાં રતિઃ ।
વિષયાઃ શબ્દાદયઃ । તત્ર શબ્દેન, યથા મમૈવ-
સખિ મે નિયતિ-હતાયાસ્
તદ્-દર્શનમ્ અસ્તુ વા મા વા ।
પુનર્ અપિ સ વેણુ-નાદો
યદિ કર્ણ-પથે પતેત્ તદ્ એવાલમ્

અત્ર પ્રાગ્-અદૃષ્ટેઽ પિ કૃષ્ણે વેણુ-નાદેન કામવલ્લ્યા રતિઃ ।
સ્પર્શેન, યથા-
યદ્ અયં રથ-સઙ્ક્ષોભાદ્ અંસેનાંસો રથાઙ્ગ-સુશ્રોણ્યાઃ ।
સ્પૃષ્ટઃ સરોમ-વિક્રિયમ્ અઙ્કુરિતં મનોભવેનેવ

(વિ.ઉ. 1.11)
રૂપેણ, યથા-
અયં રામો નાયં સ તુ જનક-ધર્મં દલિતવાન્
અયં કામો નાયં સ તુ મધુમદામોદિત-મનાઃ ।
સખિ જ્ઞાતં સોઽ યં યુવતિ-નયનોત્પાદન-ફલં
નિદાનં ભાગ્યાનાં જયતિ ખલુ સિંહ-ક્ષિતિપતિઃ

અત્ર રામાદિ-સ્મરણ-હેતુના નાયક-રૂપાતિશયેન કસ્યાશ્ચિદ્ રતિઃ ।
રસેન, યથા-
હરસ્ તુ કિઞ્ચિત્ પરિલુપ્ત-ધૈર્યશ્
ચન્દ્રોદયારમ્ભ ઇવામ્બુરાશિઃ ।
ઉમા-મુખે બિમ્બ-ફલાધરોષ્ઠે
વ્યાપારયામાસ વિલોચનાનિ

(કુ.સં. 3.67)
અત્ર યદ્યપિ સમ્ભોગાત્ પ્રાગ્-અજ્ઞાતસ્યાધર-રસસ્ય રસં પ્રતિ વિભાવતા ન સઙ્ગચ્છતે, તથાપિ પ્રસિદ્દેહ્ઃ સમ્ભાવિતસ્ય રસસ્યૈવ વિભાવત્વં બિમ્બ-ફલાધરોષ્ઠ ઇતિ પદેન વ્યજ્યતે । અથવા સમાસ્વાદિત-દાક્ષાયણી-બિમ્બાધરસ્ય પરમેશ્વરસ્ય તદ્-રસેનૈવ જનનાન્તર-સઙ્ગતાયામ્ અપિ તસ્યાં રતિઃ ।
ગન્ધેન, યથા મમૈવ-
ઉન્મીલન્-નવ-માલતી-પરિમલ-ન્યક્કાર-બદ્ધ-વ્રતૈર્
આલોલૈર્ અલિ-મણ્ડલૈઃ પ્રતિપદં પ્રત્યાશમ્ આસેવિતઃ ।
અઙ્ગાનામ્ અભિજાત-ચમ્પક-રુચામ્ અસ્યા મૃગાક્ષ્યા સ્ફુરન્-
નામોદોઽ યમ્ અદૃષ્ટ-પૂર્વ-મહિમા બધ્નાતિ મે માનસમ્

અત્ર પરાશર-મુનિ-પ્રસાદેન લબ્ધેન દિવ્યેન સત્યવતી-શરીર-સૌરભેણ શન્તનોસ્ તસ્યાં રતિઃ ।
ભોજસ્ તુ સમ્પ્રયોગેણ રતિમ્ અન્યામ્ ઉદાહરત્

110અ
યથા-
ઉન્નમય્ય સકચ-ગ્રહમ્ ઓષ્ઠં
ચુમ્બતિ પ્રિયતમે હઠ-વૃત્ત્યા ।
હું હું મુઞ્ચ મ મ મેતિ ચ મન્દં
જલ્પિતં જયતિ બાલ-વધૂનામ્

(વિજ્જિકાયા ઇદમ્ ઇતિ સુભાષિતાવલિઃ)
વાકૃતં ચ તેનૈવ । અત્ર તર્જનાર્થમોક્ષણાર્થ-વારણાર્થાણાં મન્દં મણ્દં પ્રયોગાન્ માનવત્યાઃ સમ્પ્રયોગે રત્ય્-ઉત્પત્તિઃ પ્રતીયત ઇતિ ।
સમ્પ્રયોગસ્ય શબ્દાદિષ્વ્ અન્તર્ભાવાન્ ન તન્-મતમ્

110
તથા હિ-ઉક્તોદાહરણે માનવતી-જલ્પિતસ્ય શબ્દ-રૂપત્વમ્ એવ । તથા ચ-
આઅરપસારિઓટ્ઠં અઘડિઅણાસં અચુંબિઅણિડાકં ।
બણ્ણઘિઅલિપ્પમુહિએ તીએ પરિચુમ્બણં ભરિમો

(ગાથા 1.22)
[આદર-પ્રસારિતોષ્ઠમ્ અઘટિત-નાસમ્ અચુમ્બિત-નિટિલમ્ ।
વર્ણ-ઘૃત-લિપ્ત-મુખ્યાસ્ તસ્યાઃ પરિચુમ્બનં સ્મરામઃ ॥]
ઇત્ય્ આદિષુ ચુમ્બનાદીનામ્ અપિ સ્પર્શેષ્વ્ અન્તર્-ભાવઃ ।
[અથ રત્ય્-અવસ્થાઃ]
અઙ્કુર-પલ્લવ-કલિકા-પ્રસ્પુનફલભોગ-ભાગ્ ઇયં ક્રમશઃ ।
પ્રેમા માનઃ પ્રણયઃ સ્નેહો રાગોઽ નુરાગશ્ ચ

111
અથ પ્રેમા-
સ પ્રેમા ભેદ-રહિતં યૂનોર્ યદ્ ભાવ-બન્ધનં

112અ
યથા-
રથાઙ્ગ-નામ્નોર્ ઇવ ભાવ-બન્ધનં
બભૂવ યત્ પ્રેમ પરસ્પરાશ્રયમ્ ।
વિભક્તમ્ અપ્ય્ એક-સુતેન તત્ તયોઃ
પરસ્પરસ્યોપરિ પર્યચીયત

(રઘુ. 3.24)
અત્ર ભેદ-કારણે સુત-સ્નેહે સત્ય્ અપિ સુદક્ષિણા-દિલીપયો રતેર્ અપરિહાણેન ભેદ-રહિતત્વમ્ ।
[કેષુચિત્ લિપિષુ ઇદમ્ ઉદાહરણમ્ અત્ર દૃશ્યતે-
ચિર-વિરહિણોર્ ઉત્કણ્ઠાર્તિ-શ્લથીકૃત-ગાત્રયોર્
નવમ્ ઇવ જગજ્ જાતં ભૂયશ્ ચિરાદ્ અભિનન્દતોઃ ।
કથમ્ અપિ દિને દીર્ઘે યાતે નિશામ્ અધિરૂઢયોઃ
પ્રસરતિ કથા બહ્વી યૂનોર્ યથા ન તથા રતિઃ ॥ (અમરુ. 39)]
અથ માનઃ-
યત્ તુ પ્રેમાનુબન્ધેન સ્વાતન્ત્ર્યાદ્ ધૃદયઙ્ગમમ્ । 112
બહ્નાતિ ભાવ-કૌટિલ્યં સોઽ યં માન ઇતીર્યતે

યથા-
વ્યપોહિતું લોચનતો મુખાનિલૈર્
અપારયન્તં કિલ પુષ્પજં રજઃ ।
પયોધરેણોરસિ કાચિદ્ ઉન્મનાઃ
પ્રિયં જઘાનોન્નત-પીવર-સ્તની

(કિરાટ 8.19)
અત્રાપરાધ-સમ્ભાવનાયામ્ અપિ પ્રેમ-કલ્પિત-સ્વાતન્ત્ર્યેણ અવજ્ઞા-રૂપં ચિત્ત-કૌટિલ્યમ્ ।
[કેષુચિત્ લિપિષુ ઇદમ્ ઉદાહરણમ્ અત્ર દૃશ્યતે-
મુઞ્ચ કોપમ્ અનિમિત્ત-લોચને
સન્ધ્યયા પ્રણમિતોઽ સ્મિ નાન્યથા ।
કિં ન વેત્સિ સહધર્મ-ચારિણં
ચક્રવાક-સમ-વૃત્તિમ્ આત્મનઃ ॥ (કુ.સં. 8.57)]
અથ પ્રણયઃ-
બાહ્યાન્તરોપચારૈર્ યત્ પ્રેમ-માનોપકલ્પિતૈઃ । 113
બધ્નાતિ ભાવ-વિશ્રમ્ભં સોઽ યં પ્રણય ઉચ્યતે

યથા-
પ્રતિશ્રુતં દ્યૂત-પણં સખીભ્યો
વિવક્ષતિ પ્રેયસિ કુઞ્ચિત-ભ્રૂઃ ।
કણ્ઠં કરાભ્યામ્ અવલમ્બ્ય તસ્ય
મુખં પિધત્તે સ્વકપોલકેન

અત્ર ભાવ-બન્ધનાપરાધ-કૌટિલ્યયોર્ અનુવૃત્તૌ કણ્ઠાલમ્બનાદિનોપચારેણ વિસ્રમ્ભઃ ।
[કેષુચિત્ લિપિષુ ઇદમ્ ઉદાહરણમ્ અત્ર દૃશ્યતે-
કાઞ્ચ્યા ગાઢતરાવરુદ્ધ-વસન-પ્રાન્તા કિમ્-અર્થં પુનર્
મુગ્ધાક્ષી સ્વપિતીતિ તત્-પરિજનં સ્વૈરં પ્રિયે પૃચ્છતિ ।
માતઃ સ્વપ્તુમ્ અપીહ વારયતિ મામ્ ઇત્ય્ આહિત-ક્રોધયા
પર્યસ્ય સ્વપન-ચ્છલેન શયને દત્તોઽ વકાશસ્ તયા ॥ (અમરુ. 18)]
અથ સ્નેહઃ-
વિશ્રમ્ભે પરમાં કાષ્ઠામ્ આરૂઢે દર્શનાદિભિઃ । 114
યત્ર દ્રવત્ય્ અન્તરઙ્ગં સ સ્નેહ ઇતિ કથ્યતે

દર્શનેન, યથા કન્દર્પ-સમ્ભવે-
ઉભે તદાનીમ્ ઉભયોસ્ તુ ચિત્તે
કદુષ્ણ-નિઃશ્વાસ-ચરિષ્ણુકેન ।
એકીકરિષ્યન્ન્ અનુરાગ-શિલ્પી
રાગોષ્મણૈવ દ્રવતામ્ અનૈષીત્

અત્ર લક્ષ્મી-નારાયણયોર્ અન્યોન્ય-દર્શનેનાન્તઃ-કરણ-દ્રવીભાવઃ ।
સ્પર્શનેન, યથા-
ગાઢાલિઙ્ગન-વામનીકૃત-કુચ-પ્રોદ્ભિન્ન-રોમોદ્ગમા
સાન્દ્ર-સ્નેહ-રસાતિરેક-વિગલત્-શ્રીમન્-નિતમ્બામ્બરા ।
મા મા માનદ માતિ મામ્ અલમ્ ઇતિ ક્ષામાક્ષરોલ્લાપિની
સુપ્તા કિં નુ મૃતા નુ કિં મનસિ મે લીના વિલીના નુ કિમ્

(અમરુ 36)
સ ત્રેધા કથ્યતે પ્રૌઢ-મધ્ય-મન્દ-વિભેદતઃ । 115
પ્રવાસાદિભિર્ અજ્ઞાત-ચિત્ત-વૃત્તૌ પ્રિયે જને ।
ઇતર-ક્લેશ-કારી યઃ સ પ્રૌઢઃ સ્નેહ ઉચ્યતે

116
યથા-
એતસ્માન્ માં કુશલિનમ્ અભિજ્ઞાન-દાનાદ્ વિદિત્વા
મા કૌલીનાદ્ અસિત-નયને મય્ય્ અવિશ્વાસિની ભૂઃ ।
સ્નેહાન્ આહુઃ કિમ્ અપિ વિરહે ધ્વંસિનસ્ તે ત્વ્ અભોગાદ્
ઇષ્ટે વસ્તુન્ય્ ઉપચિત-રસાઃ પ્રેમ-રાશી ભવન્તિ

[મે.દૂ. 2.52]
અત્ર પ્રોષિતે યક્ષે સ્નેહ-જનિતયા તદ્-અન્યાસઙ્ગ-શઙ્કયા જનિતઃ પ્રિયા-ક્લેશઃ મય્ય્ અવિશ્વાસિની મા ભૂર્ ઇતિ પ્રત્યાશ્વાસનેન વ્યજ્યતે ।
અથ મધ્યમઃ-
ઇતરાનુભવાપેક્ષાં સહતે યઃ સ મધ્યમઃ

117અ
યથા-
કિં દેવ્યાઃ કૃત-દીર્ઘ-રોષ-મુષિત-સ્નિગ્ધ-સ્મિતં તન્-મુખં
કિં વા સાગરિકાં ક્રમોદ્ધત-રુષા સન્તર્જ્યમાનાં તથા ।
બદ્ધ્વા નીતમ્ ઇતો વસન્તકમ્ અહં કિં ચિન્તયામ્ય્ અદ્ય ભોઃ
સર્વાકાર-કૃત-વ્યથઃ ક્ષણમ્ અપિ પ્રાપ્નોમિ નો નિર્વૃતિમ્

(રત્ના. 3.19)
અત્ર સાગરિકાનુભવાપેક્ષયા રાજ-સ્નેહો વાસવદત્તાયાં મધ્યમઃ ।
અથ મન્દઃ-
દ્વયોર્ એકસ્ય માનાદૌ તદ્ અન્યસ્ય કરોતિ યઃ । 117
નૈવોપેક્ષાં ન ચાપેક્ષાં સ સ્નેહો મન્દ ઉચ્યતે ॥270॥
યથા-
મન્યે પ્રિયાહૃતમનાસ્ તસ્યાઃ પ્રણિપાત-લઙ્ઘનં સેવામ્ ।
એવં હિ પ્રણયવતી સા શક્યમ્ ઉપેક્ષિતું કુપિતા

(મા.અ.મિ. 3.23)
અત્ર કુપિતાયામ્ ઇરાવત્યામ્ ઉપેક્ષાપેક્ષાભાવસ્ય કથનેન રાજ્ઞઃ સ્નેહસ્ તદ્-વિષયો મન્દઃ । આદિ-શબ્દાદ્ અતિપરિચયાદયઃ । યથા-
યઃ કૌમાર-હરઃ સ એવ હિ વરસ્ તા એવ ચૈત્ર-ક્ષપાસ્
તે ચોન્મીલિત-માલતી-સુરભયઃ પ્રૌઢાઃ કદમ્બાનિલાઃ
સા ચૈવાસ્મિ તથાપિ તત્ર સુરત-વ્યાપાર-લીલા-વિધૌ
રેવા-રોધસિ વેતસી-તરુ-તલે ચેતઃ સમુત્કણ્ઠતે

અત્ર કસ્યાશ્ચિત્ સ્વૈરિણ્યા ગૃહિણીત્વ-પરિચયેન પતિ-દશાં પ્રાપ્તેઽ પિ જારે ઉપેક્ષાપેક્ષયોર્ અભાવ-કથનાન્ મન્દઃ સ્નેહઃ ।
અથ રાગઃ-
દુઃખમ્ અપ્ય્ અધિકં ચિત્તે સુખત્વેનૈવ રજ્યતે । 118
યેન સ્નેહ-પ્રકર્ષેણ સ રાગ ઇતિ ગીયતે

કુસુમ્ભ-નીલી-મઞ્જિષ્ઠ-રાગ-ભેદેન સ ત્રિધા । 119
કુસુમ્ભ-રાગઃ સ જ્ઞેયો યશ્ ચિત્તે રજ્યતિ ક્ષણાત્ ।
અતિપ્રકાશમાનોઽ પિ ક્ષણાદ્ એવ વિનશ્યતિ

120
યથા-
બહુ-બલ્લહસ્સ જા હોઇ બલ્લહા કહબિ પઞ્જદિ અહાઇં ।
સા કિં છટ્ઠં મગ્ગઈ કત્તો મિટ્ઠં અ બહુઅં અ

(ગાથા 1.72)
[બહુ-વલ્લભસ્ય યા ભવતિ વલ્લભા કથમ્ અપિ પઞ્ચ-દિવસાનિ ।
સા કિં ષષ્ઠં મૃગયતે કુતો મૃષ્ટં ચ બહુકં ચ ॥]
નીલી-રાગસ્ તુ યઃ સક્તો નાપૈતિ ન ચ દીપ્યતે

121અ
યથા-
યદૈવ પૂર્વે જનને શરીરં
સા દક્ષ-રોષાત્ સુદતી સસર્જ ।
તદા-પ્રભૃત્ય્ એવ વિમુક્ત-સઙ્ગઃ
પતિઃ પશૂનામ્ અપરિગ્રહોઽ ભૂત્

(કુ.સં. 3.53)
અત્ર પશુપતિ-ચિત્ત-રાગઃ સતી-સઙ્ગમાભાવ-નિશ્ચયેનાપિ નાપૈતિ । વિષયાભાવાન્ ન પ્રકાશતે ચ ।
અચિરેણૈવ સંસક્તશ્ ચિરાદ્ અપિ ન નશ્યતિ । 121
અતીવ શોભતે યોઽ સૌ માઞ્જિષ્ઠો રાગ ઉચ્યતે

યથા-
અદ્વૈતં સુખ-દુઃખયોર્ અનુગતં સર્વાસ્વ્ અવસ્થાસુ યદ્
વિશ્રામો હૃદયસ્ય યત્ર જરસા યસ્મિન્ન્ અહાર્યો રસઃ ।
કાલેનાવરણાત્યયાત્ પરિણતે યત્ સ્નેહ-સારે સ્થિતં
ભદ્રં તસ્ય સુમાનુષસ્ય કથમ્ અપ્ય્ એકં હિ તત્ પ્રાપ્યતે

(ઉ.રા.ચ. 1.38)
રાગ એવ સ્વયં વેદ્ય-દશા-પ્રાપ્ત્યા પ્રકાશિતઃ । 122
યાવદ્-આશ્રય-વૃત્તિશ્ ચેદ્ અનુરાગ ઇતીરિતઃ ॥279॥
યથા મમૈવ-
અશ્રાન્ત-કણ્ઠકોદ્ગમમ્ અનવરત-સ્વેદમ્ અવિરતોત્કમ્પમ્ ।
અનિશ-મુકુલિતાપાઙ્ગં મિથુનં કલયામિ તદ્-અવિનાભૂતમ્

અત્ર પાર્વતી-પરમેશ્વરયો રતિઃ શરીરૈક્ય-સમ્બન્ધેન યાવદ્-આશ્રય-વૃત્તિઃ અનુભૂત-સર્વ-રાગોપપ્લવતયા સ્વ-સંવેદ્ય-દશા-પ્રકાશિત-નિત્ય-ભોગ-રૂપા અશ્રાન્ત-રોમાઞ્ચાદિભિર્ અનુભાવૈર્ વ્યજ્યતે ।
અન્યે પ્રીતિં રતેર્ ભેદ્મ્ આમનન્તિ ન તન્-મતમ્ । 123
અસમ્પ્રયોગ-વિષયા સેયં હર્ષાન્ ન ભિદ્યતે ॥280॥
અથ હાસઃ-
ભાષણાકૃતિ-વેષાણં ક્રિયાયાશ્ ચ વિકારતઃ । 124
લૌલ્યાદેશ્ ચ પરસ્થાનામ્ એષામ્ અનુકૃતેર્ અપિ

વિકારશ્ ચેતસો હાસસ્ તત્ર ચેષ્ટાઃ સમીરિતાઃ । 125
દૃષ્ટેર્ વિકારો નામૌષ્ઠ-કપોલ-સ્પન્દનાદયઃ

ભાષા-વિકારો ભાષણાસમ્બદ્ધત્વાદિઃ । આકૃતિ-વિકૃતિર્ અતિવામન-દન્તુરત્વાદિઃ । વેષ-વિકારો વિરુદ્ધાલઙ્કાર-કલ્પના । ક્રિયા-વિકારો વિકટ-ગતિત્વાદિઃ । એષામ્ ઉદાહરણાનિ કૈશિક્યાં શુદ્ધ-હાસ્યજે નર્મણિ નિરૂપિતાનિ દ્રષ્ટવ્યાનિ ।
લૌલ્યાદ્, યથા-
બાલેય-તણ્ડુલ-વિલોપ-કદર્થિતાભિર્
એતાભિર્ અગ્નિ-શરણેષુ સધર્મિણીભિઃ ।
ઉત્રાસહેતુમ્ અપિ દણ્ડમ્ ઉદસ્યમાનમ્
આઘ્રાતુમ્ ઇચ્છતિ મૃગે મુનયો હસન્તિ

(અ.રા. 2.20)
અત્ર મૃગાણાં સન્ત્રાસન-યષ્ટિ-સમાઘ્રાણ-લૌલ્યેન મુનીનાં હાસઃ ।
પુરાનુકરણેન, યથા-
પિ પિ પ્રિય સ સ સ્વયં મુ મુ મુખાસવં દેહિ મે
ત ત ત્યજ દુ દુ દ્રુતં ભ ભ ભ ભાજનં કાઞ્ચનમ્ ।
ઇતિ સ્ખલિત-જલ્પિતં મદ-વશાત્ કુરઙ્ગીદૃશઃ
પ્રગે હસિત-હેતવે સહચરીભિર્ અધ્યૈયત

(સ.ક.આ.)
અથ ઉત્સાહઃ-
શક્તિર્ ધરિય-સહાયાદ્યૈઃ ફલ-શ્લાઘ્યેષુ કર્મસુ । 126
સત્વરા માનસી વૃત્તિર્ ઉત્સાહસ્ તત્ર વિક્રિયાઃ

કાલાદ્યવેક્ષણં ધૈર્યં વાગ્-આરમ્ભાદયોઽ પિ ચ । 127
સહજાહાર્ય-ભેદેન સ દ્વિધા પરિભાષ્યતે

શક્ત્યા સહજોત્સાહો, યથા-
અથો મહેન્દ્રં ગિરિમ્ આરુરોહ
વારાં નિધિં લઙ્ઘયિતું હનૂમાન્ ।
વામેતરાક્ષિ-સ્ફુરણેન જાન
કર-સ્થિતાં રાઘવ-કાર્ય-સિદ્ધિમ્

સ એવ ધૈર્યેણ, યથા-
શક્ત્યા વક્ષસિ મગ્નયા સહ મયા મૂઢે પ્લવઙ્ગાધિપે
નિદ્રાણેષુ ચ વિદ્રવત્સુ કપિષુ પ્રાપ્તાવકાશે દ્વિષિ ।
મા ભૈષ્તેતિ નિરુન્ધતઃ કપિ-ભટાનસ્યોર્જિતાત્મ-સ્થિતેઃ
સૌમિત્રેર્ અધિયુદ્ધ-ભૂમિ ગદિતા વાચસ્ ત્વયા ન શ્રુતાઃ

અત્ર રાવણ-શક્તિ-પ્રહારેણ ક્ષીણ-શક્તેર્ અપિ લક્ષ્મણસ્ય ધૈર્ય-જનિતોત્સાહઃ કપિ-ભટાશ્વાસનાદિભિર્ વ્યજ્યતે ।
સહાયેન સહજોત્સાહો, યથા-
સ ગુપ્ત-મૂલ-પ્રયત્નઃ શુદ્ધ-પાર્ષ્ણિર્ અયાન્વિતઃ ।
ષડ્-વિધં બલમ્ આદાય પ્રતસ્થે વિજિગીષયા

(ર.વં. 4.26)
શક્ત્યાહાર્યોત્સાહો, યથા-
હસ્તાલમ્બિતમ્ અક્ષ-સૂત્ર-વલયં કર્ણાવતંસીકૃતં
સ્રસ્તં ભ્રૂ-યુગમ્ ઉન્નમય્ય રચિતં યજ્ઞોપવીતેન ચ ।
સંનદ્ધા જઘને ચ વલ્કલ-પટી પાણિશ્ ચ ધત્તે ધનુર્
દૃષ્ટં ભો જનકસ્ય યોગિન ઇદં દાન્તં વિરક્તં મનઃ

(બા.રા. 1.53)
ધૈર્ય-સહાયાભ્યામ્ આહાર્યો, યથા-
તવ પ્રસાદાત્ કુસુમાયુધોઽ પિ
સહાયમ્ એકં મધુમ્ એવ લબ્ધ્વા ।
કુર્યાં હરસ્યાપિ પિનાક-પાણેર્
ધૈર્ય-ચ્યુતિં કે મમ ધન્વિનોઽ ન્યે

(કુ.સં. 3.10)
અત્ર સ્વભાવ-શક્તિ-રહિતસ્ય મન્મથસ્ય ઇન્દ્ર-પ્રોત્સાહન-જનિતેન ધૈર્યેણ વસન્ત-સહાયેન ચાહૃતોત્સાહો ધૈર્ય-ચ્યુતિ-ચિકીર્ષા-કથનાદ્ અભિવ્યજ્યતે ।
અથ વિસ્મયઃ-
લોકોત્તર-પદાર્થાનાં તત્-પૂર્વ-લોકનાદિભિઃ । 128
વિસ્તારશ્ ચેતસો યસ્ તુ વિસ્મયઃ સ નિગદ્યતે ।
ક્રિયાસ્ તત્રાક્ષિ-વિસ્તાર-સાધૂક્તિ-પુલકાદયઃ

129
યથા-
શિલા કમ્પં ધત્તે શિવ શિવ વિયુઙ્ક્તે કઠિનતામ્
અહો નારીચ્છાયામ્ અયતિ વનિતાભૂયમ્ અયતે ।
વદત્ય્ એવં રામે વિવલિત-મુખી બલ્કલમ્ ઉરઃ-
સ્થલે કૃત્વા બદ્ધ્વા કચ-ભરમ્ ઉદસ્થાદ્ ઋષિ-વધૂઃ

અથ ક્રોધઃ-
વધાવજ્ઞાદિભિશ્ ચિત્ત-જ્વલનં ક્રોધ ઈરિતઃ ।
એષ ત્રિધા ભવેત્ કોર્ધ-કોપ-રોષ-પ્રભેદતઃ

130
વધ-ચ્છેદાદિ-પર્યન્તઃ ક્રોધઃ ક્રૂર-જનાશ્રયઃ ।
અભ્યર્થનાવધિઃ પ્રાયઃ કોપો વીર-જનાશ્રયઃ

131
શત્રુ-ભૃત્ય-સુહૃત્-પૂજ્યાશ્ ચત્વારો વિષયાસ્ તયોઃ ।
મુહુર્ દષ્ટોષ્ઠતા ભુગ્ન-ભ્રુકુટી-દન્ત-ઘટ્ટનમ્

132
હસ્ત-નિષ્પીડનં ગાત્ર-કમ્પઃ શસ્ત્ર-પ્રતીક્ષણમ્ ।
સ્વ-ભુજાવેક્ષણં કણ્ઠ-ગર્જાદ્યાઃ શાત્રવ-ક્રુધિ

133
વધેન શત્રુ-વિષય-ક્રોધો, યથા-
કૃતમ્ અનુમતં દૃષ્ટં વા યૈર્ ઇદં ગુરુ-પાતકં
મનુજ-પશુભિર્ નિર્મર્યાદૈર્ ભવદ્ભિર્ ઉદાયુધૈઃ ।
નરક-રિપુણા સાર્ધં તેષાં સભીમ્ અકિરીટિનામ્
અયમ્ અહમ્ અસૃઙ્-મેદો-માંસૈઃ કરોમિ દિશાં બલિમ્

(વે.સં. 3.24)
અવજ્ઞયા શત્રુ-વિષય-ક્રોધો, યથા-
શ્રુતિ-શિખર-નિષદ્યાવદ્ય-માન-પ્રભાવં
પશુપતિમ્ અવમન્તું ચેષ્ટતે યસ્ય બુદ્ધિઃ ।
પ્રલય-શમન-દણ્ડોચ્ચણ્ડમ્ એતસ્ય સોઽ હં
શિરસિ ચરણમ્ એનં પાતયામિ ત્રિ-વારમ્

અત્ર પરમેશ્વરાવજ્ઞયા જનિતો દક્ષ-વિષયો દધીચિ-ક્રોધઃ પરુષ-વાગ્-આરમ્ભેણ વ્યજ્યતે ।
ભૃત્ય-ક્રોધે તુ ચેષ્ટાઃ સ્યુસ્ તર્જનં મૂર્ધ-ધનનમ્ ।
નિર્ભર્ત્સનં ચ બહુધા મુહુર્ નિર્વર્ણનાદયઃ

134
યથા વીરાનન્દે-
આધૂત-મૂર્ધ-દશકં તરલાઙુલીકં
રૂક્ષેક્ષણં પરુષ-હુઙ્કૃતિ-ગર્ભ-કણ્ઠમ્ ।
પશ્યન્ નિશાચર-મુખાનિ તતોઽ વતીર્ણઃ
સૌધાત્ પ્લવઙ્ગ-પતિ-મુષ્ટિ-હતો દશાસ્યઃ

અત્ર સુગ્રીવ-સમ્પાતે પલાયિતેષુ ભૃત્યેષુ રાવણસ્ય ક્રોધો મૂર્ધ-ધૂનનાદિભિર્ અનુભાવૈર્ વ્યજ્યતે ।
મિત્ર-ક્રોધે વિકારાઃ સ્યુર્ નેત્રાન્તઃ-પતદ્-અશ્રુતા ।
તૂષ્ણીં ધ્યાનં ચ નૈશ્ચલ્યં શ્વસિતાનિ મુહુર્ મુહુઃ । 135
મૌનં વિનમ્ર-મુખતા ભુગ્ન-દૃષ્ટ્યાદયોઽ પિ ચ

યથા મમૈવ-
સુભદ્રાયાઃ શ્રુત્વા તદ્-અનુમતિમત્ તેન હરણં
કૃતં કૌન્તેયેન ક્ષુભિત-મનસઃ સ્તબ્ધ-વપુષઃ ।
નમદ્-વક્ત્રાઃ સ્વાન્તે કિમ્ અપિ વિલિખન્તોઽ તિકુટિલૈર્
અપશ્યન્ન્ ઉદ્બાષ્પૈર્ યદુ-પતિમ્ અપાઙ્ગૈર્ યદુ-ભટાઃ

અત્ર સુભદ્રા-હરણાનુમત્યા જનિતઃ કૃષ્ણ-વિષયો યદૂનાં ક્રોધઃ કુટિલ-વીક્ષણાદિભિર્ વ્યજ્યતે ।
પૂજ્ય-ક્રોધે તુ ચેષ્ટાઃ સ્યુઃ સ્વ-નિન્દા નમ્ર-વક્ત્રતા । 136
અનુત્તર-પ્રદાનાઙ્ગ-સ્વેદ-ગદ્ગદિકાદયઃ

યથા વીરાનન્દે-
રામ-પ્રવાસ-જનનીં જનનીં વિલોક્ય
રૂક્ષં વિવક્ષુર્ અપિ ગદ્ગદિકાં દધાનઃ ।
નમ્રાનનઃ કુટિલ-રજ્યદ્-અપાઙ્ગ-દૃષ્ટિર્
જજ્વાલ ચેતસિ પરં ભરતો મહાત્મા

શત્રુ-ક્રોધે તુ ચેષ્ટાઃ સ્યુર્ ભાવ-ગર્ભિત-ભાષણમ્ । 137
ભ્રૂભેદ-નિટિલ-સ્વેદ-કટાક્ષઆરુણિમાદયઃ

યથા-
કોપેન પ્રવિધૂત-કુન્તલ-ભરઃ સર્વાઙ્ગજો વેપથુઃ
કિઞ્ચિત્ કોકનદ-ચ્છદેન સદૃશે નેત્રે સ્વયં રજ્યતઃ ।
ધત્તે કાન્તિમ્ ઇદં ચ વક્ત્રમ્ અનયોર્ ભઙ્ગેન ભીમ-ભ્રુવોશ્
ચન્દ્રસ્યોદ્ભટ-લાઞ્છનસ્ય કમલસ્યોદ્ભ્રાન્ત-ભૃઙ્ગસ્ય ચ

(ઉ.રા.ચ. 5.36)
અત્ર લવસ્ય ચન્દ્રકેતોશ્ ચ પરસ્પર-વિષયઃ કોપો ભ્રૂ-ભેદાદિભિર્ વ્યજ્યતે ।
ભૃત્યાદિ-કોપ-ત્રિતયે તત્-તત્-ક્રોધાદિતાઃ ક્રિયાઃ

138
અથ રોષઃ-
મિથઃ સ્ત્રી-પુંસયોર્ એવ રોષહ્ સ્ત્રી-ગોચરઃ પુનઃ ।
પ્રત્યયાવધિર્ અત્ર સ્યુર્ વિકારાઃ કુટિલેક્ષણમ્ । 139
અધર-સ્ફુરણાપાઙ્ગ-રાગ-નિઃશ્વસિતાદયઃ

યથા વીરાનન્દે-
ભ્રૂ-ભઙ્ગ-ભિન્નમ્ ઉપરઞ્જિત-લોચનાન્તમ્
આકમ્પિતાધરમ્ અતિશ્વસિતાનુબન્ધમ્ ।
પત્યુર્ મુખં ક્ષિતિ-સુતા પરિલોકયન્તી
કારા-વિમુક્તિર્ અપિ કષ્ટતરેતિ મેને

અત્ર રાવણ-કારાગાર-શઙ્કયા જનિતઃ સીતા-વિષયો રામસ્ય રોષો ભ્રૂ-ભઙ્ગાદિભિર્ અનુભાવૈર્ વ્યજ્યતે ।
પ્રત્યયાવધિત્વં, યથા-
દિષ્ટ્યાર્ધ-શ્રુત-વિપ્રલમ્ભ-જનિત-ક્રોધાદ્ અહં નો ગતો
દિષ્ટ્યા નો પરુષં રુષાર્ધ-કથિતે કિઞ્ચિન્ મયા વ્યાહૃતમ્ ।
માં પ્રત્યાયયિતું વિમૂઢ-હૃદયં દિષ્ટ્યા કથાન્તં ગતા
મિથ્યા-દૂષિત-યાનયા વિરહિતં દિષ્ટ્યા ન જાતં જગત્

(વે.સં. 2.13)
અત્ર સ્વપ્ન-વૃત્તાન્ત-શ્રવણ-ભ્રાન્તિ-જનિતસ્ય ભાનુમતી-વિષયકસ્ય સુયોધન-રોષસ્ય સ્વપ્ન-શેષ-શ્રવણ-જનિત-પ્રત્યય-કૃતા શાન્તિઃ દિષ્ટ્યેત્ય્-આદિ-વાગ્-આરમ્ભેણ વ્યજ્યતે ।
દ્વેધા નિગદિતઃ સ્ત્રીણાં રોષઃ પુરુષ-ગોચરઃ । 140
સપત્ની-હેતુર્ આદ્યઃ સ્યાદ્ અન્યઃ સ્યાદ્ અન્ય-હેતુકઃ

સપત્ની-હેતુકો રોષો વિપ્રલમ્ભે પ્રપઞ્ચ્યતે । 141
અન્ય-હેતુ-કૃતે ત્વ્ અત્ર ક્રિયાઃ પુરુષ-રોષવત્

યથા-
મય્ય્ એવ વિસ્મરણ-દારુણ-ચિત્ત-વૃત્તૌ
વૃત્તં રહઃ-પ્રણયમ્ અપ્રતિપદ્યમાને ।
ભેદાદ્ ભ્રુવોઃ કુટિલયોર્ અતિલોહિતાક્ષ્યા
ભગ્નં શરાસનમ્ ઇવાતિરુષા સ્મરસ્ય

(શકુ. 5.23)
અત્ર પ્રાક્તન-વૃત્તાન્તાપહ્નવ-જનિતો દુષ્યન્ત-વિષયકઃ શકુન્તલા-રોષો ભ્રૂ-ભઙ્ગાદિભિર્ અનુભાવૈર્ વ્યજ્યતે ।
અથ શોકઃ-
બન્ધુ-વ્યાપત્તિ-દૌર્ગત્ય્-અધન-નાશાદિભિઃ કૃતઃ । 142
ચિત્ત-ક્લેશ-ભરઃ શોકસ્ તત્ર ચેષ્ટા વિવર્ણતા

બાષ્પોદ્ગમો મુખે શોષઃ સ્તમ્ભ-નિઃશ્વસિતાદયઃ । 143
ઉત્તમાનમ્ અયં પ્રૌઢો વિભાવૈર્ અન્ય-સંશ્રિતૈઃ

આત્મ-સ્થૈર્ અતિરૂઢોઽ પિ પ્રાયઃ શૌર્યેણ શામ્યતિ । 144
તત્ર ચેષ્ટા ગુણાખ્યાન-નિગૂઢ-રુદિતાદયઃ

પર-ગત-વિભાવૈર્, યથા-
દેવો રક્ષતુ વઃ કિલાનન-પરિવ્યાકીર્ણ-ચૂડા-ભરાં
ભર્તુર્ ભસ્મનિ પેતુષીં કરતલ-વ્યામૃષ્ટ-પાર્શ્વ-ક્ષિતિમ્ ।
હા પ્રાણેશ્વર હા સ્મરેતિ રુદતીં બાસ્પાકુલાક્ષીં રતિં
દૃષ્ટ્વા યસ્ય લલાટ-લોચનમ્ અપિ વ્યાપ્તાશ્રુ નિર્વાપિતમ્

અત્ર રતિ-ગત-શોચ્ય-દશા-વિલોકનેન દેવસ્ય શોકો બાષ્પોદ્ગમેન વ્યજ્યતે ।
આત્મ-ગતૈર્, યથા-
અયિ કર્ણ કર્ણ-સુભગાં પ્રયચ્છ મે
ગિરમ્ ઉદ્વમન્ન્ ઇવ મુદં મયિ સ્થિરામ્ ।
સતતાવિયુક્તમ્ અકૃતાપ્રિયં કથં
વૃષસેન-વત્સલ વિહાય યાસિ મામ્

(વે.સં. 5.14)
સ્યાદ્ એષ મૃતિ-પર્યન્તઃ સ્વ-પરસ્થૈસ્ તુ મધ્યમે । 145
અનતિવ્યક્ત-રુદિત-પ્રમુખાસ્ તત્ર વિક્રિયાઃ

સ્વગતૈર્ મધ્યમસ્ય, યથા કરુણા-કન્દલે-
ન્યાયોપાધિર્ અયં યદ્ અશ્રુ-કણિકા મુઞ્ચન્તિ બન્ધુ-વ્યયે
રાગોપાધિર્ અયં ત્યજન્તિ વિષયાન્ યજ્ જ્ઞાતયો દુસ્ત્યજાન્ ।
પ્રાણાનાં પુનર્ ઉત્ક્રમઃ કિમ્ ઉપધિસ્ તત્ કેન વિજ્ઞાયતે
દેવં ચાનકદુન્દુભિં દશરથં ચેક્ષ્વાકુ-વંશ્યં વિના

અત્ર વસુદેવસ્ય બન્ધુ-વિપત્તિજઃ શોકઃ પ્રાણોત્ક્રમણેન વ્યજ્યતે ।
પર-ગતૈર્, યથા-
નિર્ભિદ્યન્ત ઇવાઙ્ગકાન્ય-સુહરૈર્ આક્રન્દ-સંસ્તમ્ભનૈઃ
કણ્ઠે ગર્વ-નિરુદ્ધ-બાષ્પ-વિગમે વાચાં ગતિર્ ગદ્ગદા ।
ધાવત્ય્ અન્તર-સંસ્તુતાન્ અપિ જનાન્ કણ્ઠે ગ્રહીતું મનઃ
કાષ્ઠા તસ્ય મમેદૃશી યદુકુલે કુલ્યઃ કથં જીવતિ

[*14]
[*14] કરુણા-કન્દલાદ્ ઇતિ ભાતિ ।
અત્ર યદુ-કુલ-ધ્વંસનેન નારદસ્ય શોકઃ ।
હેતુભિઃ સ્વગતૈર્ એવ પ્રાયઃ સ્ત્રી-નીચયોર્ અયમ્ । 146
મરણ-વ્યવસાયાન્તસ્ તત્ર ભૂ-પરિવેષ્ટનમ્ ।
ઉરસ્તાડન-નિર્ભેદ-પાતોચ્ચૈ રોદનાદયઃ

147
અથ નીચ-ગતો, યથા કરુણા-કન્દલે-
કચૈર્ અર્ધ-ચ્છિન્નૈઃ કર-નિહિત-રક્તૈઃ કુચ-તટૈર્
નખોત્કૃત્તૈર્ ગણ્ડૈર્ ઉપલ-હતિ-શીર્ણૈશ્ ચ નિટિલૈઃ ।
વિદીર્ણૈર્ આક્રન્દાદ્ વિકલ-ગદિતૈઃ કણ્ઠ-વિવરૈર્
મનસ્ તક્ષ્ણોત્યન્તઃ-પુર-પરિજનાનાં સ્થિતિર્ ઇયમ્

સ્ત્રી-ગતો, યથા-
અથ સા પુનર્ એવ વિહ્વલા
વસુધાલિઙ્ગન-ધૂસર-સ્તની ।
વિલલાપ વિકીર્ણ-મૂર્ધજા
સમ-દુઃખામ્ ઇવ કુર્વતી સ્થલીમ્

[કુ.સં. 4.4]
અથ જુગુપ્સા-
અહૃદ્યાનાં પદાર્થાનાં દર્શન-શ્રવણાદિભિઃ ।
સઙ્કોચનં યન્ મનસહ્ સા જુગુપ્સાત્ર વિક્રિયાઃ

148
નાસાપિધાનં ત્વરિતા ગતિર્ આસ્ય-વિકૂણનમ્ ।
સર્વાઙ્ગ-ધૂનનં કુત્સા મુહુર્ નિષ્ઠીવનાદયઃ

149
અહૃદ્ય-દર્શનાદ્, યથા-
નિષ્ટાપ-સ્વિદ્યદ્-અસ્થ્નઃ ક્વથન-પરિણમન્ મેદસઃ પ્રેતકાયાન્
આકૃષ્યાસક્ત-ધૂપાન્ અપિ કુણપ-ભુજો ભૂયસીભ્યશ્ ચિતાભ્યઃ ।
ઉત્પક્વ-સ્રંસિ માંસ-પ્રચલદ્-ઉભયતઃ સન્ધિ-નિર્મુક્ત-મારાદ્
એતે નિશ્ચૂષ્ય જઙ્ઘાન્ અલકમ્ ઉદયિનીર્ મજ્જ-ધારાઃ પિબન્તિ

(મા.મા. 5.17)
અત્ર જઙ્ઘા-નિશ્ચૂષણ-મજ્જ-ધારા-પાનાદિ-જનિતા પિશાચ-વિષયા માધવસ્ય જુગુપ્સા ગર્હણેન એતે કુણપ-ભુજ ઇત્ય્ અનેન વ્યજ્યતે ।
શ્રવણાદ્, યથા-
મેદો-મજ્જા-શોણિતૈઃ પિચ્છિલેઽ ન્તસ્
ત્વક્-પ્રચ્છન્ને સ્નાયુ-બદ્ધાસ્થિ-સન્ધૌ ।
સાધુર્ દેહે કર્મ-ચણ્ડાલ-ગેહે
બધ્નાત્ય્ ઉદ્યત્-પૂતિ-ગન્ધે રતિં કઃ

અત્ર કસ્યચિદ્ વસ્તુ-તત્ત્વ-વિચારાગમ-શ્રવણ-જનિતા દેહે જુગુપ્સા-રૂપા નિન્દા વ્યજ્યતે ।
ઘૃણા શુદ્ધા જુગુપ્સાન્યા દશ-રૂપે નિરૂપિતા ।
સા હેય-શ્રવણોત્પન્ન-જુગુપ્સાયા ન ભિદ્યતે

150
અથ ભયમ્-
ભયં તુ મન્તુના ઘોર-દર્શન-શ્રવણાદિભિઃ ।
ચિત્તસ્યાતીવ ચાઞ્ચલ્યં તત્ પ્રાયો નીચ-મધ્યયોઃ

151
ઉત્તમસ્ય તુ જાયેત કારણૈર્ અતિલૌકિકૈઃ ।
ભયે તુ ચેષ્ટા વૈવર્ણ્યં સ્તબ્ધત્વં ગાત્ર-કમ્પનમ્

152
પલાયનં પરાવૃત્ય વીક્ષણં સ્વાત્મ-ગોપનમ્ ।
આસ્ય-શોષણમ્ ઉત્ક્રોશ-શરણાન્વેષણાદયઃ

153
મન્તુર્ અપરાધઃ । તસ્માદ્, યથા-
વિભૂષણ-પ્રત્યુપહાર-હસ્તમ્
ઉપસ્થિતં વીક્ષ્ય વિશામ્પતિસ્ તમ્ ।
સૌપર્ણમ્ અસ્ત્રં પ્રતિસઞ્જહાર
પ્રહ્વેષ્વ્ અનિર્બન્ધ-રુષો હિ સન્તઃ

(ર.વં. 16.80)
ઘોર-દર્શનાદ્, યથા-
પરાજિતશ્ ચોલ-ભયેન પાણ્ડ્યઃ
પલાયમાનો દિશિ દક્ષિણસ્યામ્ ।
સમાકુલો વારિનિધિં વિગાહ્ય
સેતુ-ચ્છિદં દાશરથિં નિનિન્દ

અત્ર યુદ્ધ-સંરમ્ભ-ભીમસ્ય ચોલસ્ય દર્શનાત્ પાણ્ડ્યસ્ય ભયં પલાયનાદિભિર્ વ્યજ્યતે ।
ઘોર-શ્રવણાદ્, યથા-
શ્રુત્વા નિઃસાણ-રાણં રણ-ભુવિ ભવતો માધવ-ક્ષ્માધવેન્દ્ર
પ્રાપ્ય પ્રત્યર્થિ-વીરાઃ કુલ-શિખરિ-ગુહાં ગૂઢ-ગાઢાન્ધકારામ્ ।
લીના લૂન-પ્રતાપા નિજ-કટક-મણિ-શ્રેણિકાન્તિ-પ્રકર્ષ-
સ્રષ્ટારં નષ્ટ-ધૈર્યાઃ કમલ-ભુવમ્ અહો હન્ત નિન્દન્તિ મન્દમ્

અતિલૌકિકાત્ કારણાદ્ ઉત્તમસ્ય, યથા-
અશક્નુવન્ સોઢુમ્ અધીર-લોચનઃ
સહસ્ર-રશ્મેર્ ઇવ યસ્ય દર્શનમ્ ।
પ્રવિશ્ય હેમાદ્રિ-ગુહા-ગૃહાન્તરં
નિનાય બિભ્યદ્ દિવસાનિ કૌશિકઃ

[માઘ 1.53]
અત્ર વર્ણનીયતયા ઉત્તમ-રાવણં પ્રતિ દેવેન્દ્રસ્ય (ભીતત્વ-વર્ણનાત્) મધ્યમત્વં (એવેતિ તસ્ય ઉત્તમત્વં કથમ્ ઇતિ) નાશઙ્કનીયમ્ । યતઃ પ્રકૃતિર્ એવ કારણં પુંસામ્ ઉત્તમત્વે । ન તુ વર્ણના । વર્ણનાયાઃ કારણત્વે પ્રિયેણ તસ્યાનપરાધ-બાધિતાઃ (માઘે 1.61) ઇત્ય્ આદિભિઃ ઔગ્ર્યાદિ-ભાવ-કથનમ્ (વર્ણનીયતયા) ઉત્તમસ્ય રાવણસ્ય નોચિતં સ્યાત્ । તસ્માદ્ ઉત્તમ-પ્રકૃતેર્ અપિ દેવેન્દ્રસ્ય લોકાતિરિક્ત-વર-પ્રભાવ-ભીષણાદ્ રાવણાદ્ ભયમ્ ઉપપદ્યતે ।
ઉત્તમસ્યાપિ હેતુજ-ભયાનઙ્ગીકારે-
વિદ્રાણે દ્રવ્ય-નાથે સવિતરિ તરલે જાત-શઙ્કે શશાઙ્કે
વૈકુણ્ઠે કુણ્ઠ-ગર્વે દ્રવતિ મઘવતિ ક્લાન્ત-કાન્તૌ કૃતાન્તે ।
અબ્રહ્મ્ણ્યં બ્રુવાણે વિયતિ શત-ધૃતાવ્ ઉદ્ધૃતૈકાગ્ર-હસ્તે
પાયાદ્ વઃ કાલ-કૂટં ઝટિતિ કવલયન્ લીલયા નીલ-કણ્ઠઃ

ઇત્ય્ અત્ર વિદ્રાવ-તારલ્યાદિભિર્ ઉદ્ઘોષિતસ્ય દ્રવ્ય-નાથ-સવિત્રાદિ-ગત-ભયસ્ય અપલાપઃ કથમ્ અભિધેયઃ । તદ્-અપલાપે ચ કાલ-કૂટ-ભક્ષણસ્ય સુકરત્વાત્ તત્-કાર્ય-નિર્વહણૈક-પ્રાણસ્ય નીલકણ્ઠ-પ્રભાવોત્કર્ષસ્ય કથં મસ્તકોન્નમનં સ્યાત્ ।
હેતુજાદ્ ઇતરે પ્રોક્તે ભયે સોઢલ-સૂનુના ।
કૃત્રિમં તૂત્તમ-ગતં ગુર્વ્-આદીન્ પ્રત્યવાસ્તવમ્

154
વિભીષિકોત્થં બાલાદેર્ વિત્રાસિતકમ્ ઇત્ય્ ઉભે ।
તત્રાન્ત્યમ્ અન્તર્ભૂતં સ્યાદ્ ઘોર-શ્રવણજે ભયે

155
ભિક્ષુ-ભલ્લૂક-ચોરાદિ-સૂચના-કલ્પિતત્વતઃ ।
આદ્યં તુ યુક્તિ-કાક્ષ્યાયાં ભય-કક્ષ્યાં ન ગાહતે

156
ગુર્વ્-આદિ-સંનિધૌ યસ્માન્ નીચૈઃ સ્થિત્ય્-આદિ-સૂચિતમ્ ।
ભાવો વિનય એવ સ્યાદ્ અથ સ્યાન્ નાટકે યદિ

157
અવહિત્થતયા તસ્ય ભયત્વં દૂરતો ગતમ્ ।
અતો હેતુજમ્ એવૈકં ભયં સ્યાદ્ ઇતિ નિશ્ચયઃ

158
તથા ચ ભારતીયે-
એતત્ સ્વભાવજં સ્યાત્
સત્ત્વ-સમુત્થં તથૈવ કર્તવ્યમ્ ।
પુનર્ એભિર્ એવ ભાવૈઃ
કૃતકં મૃદુ-ચેષ્ટિતૈઃ કાર્યમ્

ઇતિ । (ના.શા. 6.71)
નનુ ચાત્ર સ્વભાવજં કૃતકં ચેતિ દ્વિવિધં ભયં પ્રતીયતે । તસ્માત્ તદ્-વિરોધ ઇતિ ચેત્, મૈવમ્ । ભરતાદ્ય્-અભિપ્રાયમ્ અજાનતાં પેલવોક્તિ-માત્ર-તાત્પર્યેણ ન શઙ્કિતવ્યમ્ । તથા હિ-યથા લોકે મઞ્જિષ્ઠાદિ-દ્રવ્યં સહજો રક્તિમા ગાઢતરં વ્યાપ્નોતિ । એવં મધ્ય-નીચયોર્ ભયં સ્વલ્પ-કારણ-માત્રેઽ પિ સહજવદ્ દૃશ્યત ઇતિ સહજમ્ ઇત્ય્ ઉપચર્યતે । યથા કૃતકો લાક્ષા-રસઃ પ્રયત્ન-સજ્જિતોઽ પિ કાષ્ઠાદિકમ્ અન્તર્ ન વ્યાપ્નોતિ, એવમ્ ઉત્તમ-ગતં ભયમ્ ઇતિ અલૌકિક-કારણ-પ્રકર્ષેણાપિ કૃતકવદ્ એવ પ્રતીયત ઇતિ કૃતકમ્ ઇત્ય્ ઉપચર્યતે । અન્યથા (તસ્ય વાસ્તવત્વે) સ્વાભાવિકસ્ય ભયસ્ય દામ-દર્શનેઽ પિ સમુત્પત્તિ-પ્રસઙ્ગાત્ ।
નનુ યદિ સ્વાભાવિકં ભયં (ઉત્તમસ્ય) ન વિદ્યતે (તર્હિ)-
દ્વારે નિયુક્ત-પુરુષાનુમત-પ્રવેશઃ
સિંહાસનાન્તિક-ચરેણ સહોપસર્પન્ ।
તેજોભિર્ અસ્ય વિનિવારિત-દૃષ્ટિ-પાતૈર્
વાક્યાદ્ ઋતે પુનર્ ઇવ પ્રતિવારિતોઽ સ્મિ

(મા.અ.મિ. 1.12)
ઇત્ય્ આદિષુ કથં ભયોત્પત્તિર્ ઇતિ ચેદ્ ઉચ્યતે । ભીષણાસ્ ત્રિવિધાઃ-આકૃતિ-ભીષણાઃ ક્રિયા-ભીષણાઃ માહાત્મ્ય-ભીષણાશ્ ચેતિ । તત્રાકૃતિ-ભીષણાઃ રક્ષઃ-પિશાચાદયઃ । ક્રિયા-ભીષણાઃ વીરભદ્ર-પરશુરામ-શાર્દૂલ-વૃકાદયઃ । માહાત્મ્ય-ભીષણા દેવ-નરદેવાદયઃ । તતોઽ ત્ર માહાત્મ્ય-ભીષણ-રાજ-દર્શનાદ્ ભયં નાટ્યાચાર્યસ્ય (હર-દત્તસ્ય) જાયતે । ન પુનઃ સ્વભાવાત્ । તદ્ એતન્ નિઃશંશયં કૃતમ્ અહો દુરાસદો રાજ-મહિમા ઇતિ પૂર્વ-વાક્યં ગ્રથ્નતા તેનૈવ કાલિદાસેનેતિ સર્વં કલ્યાણમ્ ।
ભોજેનોક્તાઃ સ્થાયિનોઽ ન્યે ગર્વઃ સ્નેહો ધૃતિર્ મતિઃ ।
સ્થાસ્નુર્ એવોદ્ધત-પ્રેયઃ શાન્તોદાત્ત-રસેષ્વ્ અપિ । 159
તત્ર સ્નેહો રતેર્ ભેદસ્ ત્રિધા ચેચ્છાત્મ-તત્-કૃતઃ

તથા હિ-ઇદં ખલુ તેનૈવ પ્રેયો-રસ-વાદિના મહારાજેનોદાહૃતમ્-
યદ્ એવ રોચતે મહ્યં તદ્ એવ કુરુતે પ્રિયા ।
ઇતિ વેત્તિ ન જાનાતિ તત્ પ્રિયં યત્ કરોતિ સા

ઇતિ ।
તેનૈવ વ્યાકૃતં ચ-વત્સલ-પ્રકૃતેર્ ધીર-લલિત-નાયકસ્ય પ્રિયાલમ્બન-વિભાવાદ્ ઉત્પન્નઃ સ્નેહઃ સ્થાયિ-ભાવો વિષય-સૌન્દર્યાદિભિર્ ઉદ્દીપન-વિભાવૈર્ ઉદ્દીપ્યમાનઃ સમુપજાયમાનૈર્ મતિ-ધૃતિ-સ્મૃત્ય્-આદિભિર્ વ્યભિચારિ-ભાવૈર્ અનુભાવૈશ્ ચ પ્રશંસાદિભિઃ સંસૃજ્યમાનો નિષ્પન્નઃ પ્રેયો-રસ ઇતિ પ્રતીયતે । રતિ-પ્રીત્યોર્ અપિ ચાયમ્ એવ મૂલ-પ્રકૃતિર્ ઇષ્યતે ।
ન તાવદ્ અસ્ય સ્નેહસ્ય રતિં પ્રતિ મૂલ-પ્રકૃતિત્વમ્ । રત્ય્-અઙ્કુર-દશાયામ્ અસ્યાસમ્ભવાત્ । સમ્ભોગેચ્છા-માત્રં હિ રતિઃ । સૈવ પ્રેમ-માન-પ્રણયાખ્યાભિસ્ તિસૃભિઃ પૂર્વ-દશાભિર્ ઉત્કટીભૂતા ચતુર્થ-દશાયાં ચિત્ત-દ્રવી-ભાવ-લક્ષણ-સ્નેહ-રૂપતામ્ આપ્નોતિ । તથા ચ ભાવ-પ્રકાશિકાયામ્-
ઇયમ્ અઙ્કુરિતા પ્રેમ્ણા માનાત્ પલ્લવિતા ભવેત્ ।
સકોરકા પ્રણયતઃ સ્નેહાત્ કુસુમિતા ભવેત્

ઇતિ ।
અતોઽ સ્મિન્ન્ ઉદાહરણે સ્નેહસ્ય રતિ-રૂપેણૈવાસ્વાદ્યત્વં ન પૃથક્ સ્થાયિત્વેન । એવં ચ સ્નેહસ્ય રતિ-ભેદત્વ-કથનાત્ પ્રેયો-રસસ્યાપિ શૃઙ્ગારાદ્ અપૃથક્ત્વમ્ અર્થ-સિદ્ધમ્ ।
અન્યે પોષા-સહિષ્ણુત્વાન્ નૈવ સ્થાયિ-પદોચિતાઃ

160
તથાપિ ગર્વ-સ્થાયિત્વમ્ ઉદાહૃતમ્-
અપકર્તાહમ્ અસ્મીતિ મા તે મનસિ ભૂદ્ ભયમ્ ।
વિમુખેષુ ન મે ખડ્ગઃ પ્રહર્તું જાતુ વાઞ્છતિ

(સ.ક.આ., કાવ્યાદર્શ 2.293)
વ્યાકૃતં ચ-અત્ર મયાપકારઃ કૃત ઇતિ યત્ તે ચેતસિ ભયં તન્ મા ભૂત્ । મમ ખડ્ગઃ પરાઙ્મુખેષુ ન કદાચિદ્ અપિ પરહર્તુમ્ ઉત્સહત ઇતિ સર્વથૈવ રૂઢોઽ હઙ્કારઃ પ્રતીયતે । સોઽ યં ગર્વ-પ્રકૃતિર્ ઉદ્ધતો નામ રસો નિષ્પદ્યતે ઇતિ ।
ન તાવદ્ અત્ર ગર્વઃ । કિં તુ પૂર્વમ્ અપકર્તારં પશ્ચાદ્ ભીતં દ્વિષન્તમ્ અવલોક્ય જાતયા સમ-રવિ-મુખં ન હન્મિ મા ભૈષીર્ ઇતિ વાક્-સૂચિતયા નીચે દયયા કસ્યચિદ્ વીર-સાર્વભૌમસ્ય શોભા નામ પૌરુષ-સાત્ત્વિક-ભાવઃ પ્રતીયતે । યદિ વા અભીતમ્ અપિ શત્રું ભીતો યદિ તર્હિ પલાયસ્વેત્ય્ અધિક્ષિપતીતિ ગર્વ ઇતિ ચેદ્ અસ્તુ વા ગર્વઃ । તથાપ્ય્ અસત્યભીતિકલ્પના-રૂપ-ચિત્તાધ્યવસાય-પ્રકાશન-દ્વારેણ શત્રુ-ગત-ક્રોધમ્ એવ પુષ્ણાતિ । કિં ચ વિમુખાપ્રહાર-રૂપાત્મ-સમ્ભાવના-રૂપ-ગર્વસ્ય અસત્ય-ભીતિ-કલ્પનોપબૃંહણાત્ પોષો ભાવકાનાં વૈરસ્યાય, ન કેવલં સ્વાદાભાવાયેતિ નાસ્મિન્ન્ ઉદાહરણે ગર્વસ્ય સ્થાયિત્વમ્ ઉપપદ્યતે ।
ધૃતેઃ સ્થાયિત્વમ્ અપિ તેનૈવોદાહૃતમ્, તથા હિ-
સર્વાઃ સમ્પત્તયસ્ તસ્ય સન્તુષ્ટં યસ્ય માનસમ્ ।
ઉપાનદ્-ગૂઢ-પાદસ્ય નનુ ચર્માસ્તૃતૈવ ભૂઃ

(સ.ક.આ.) ઇતિ ।
વ્યાકૃતં ચ । અત્ર કસ્યચિદ્ ઉપશાન્ત-પ્રકૃતેર્ ધીર-શાન્ત-નાયકસ્ય અર્થોપગમન-મનોઽ નુકૂલ-દારાદિ-સમ્પત્તેર્ આલમ્બન-વિભાવ-ભૂતાયાઃ સમુત્પન્નો ધૃતિ-સ્થાયિ-ભાવો વસ્તુ-તત્ત્વાલોચનાદિભિર્ ઉદ્દીપન-વિભાવૈર્ ઉદ્દીપ્યમાનઃ સમુપજાયમાન-સ્મૃતિ-મત્ય્-આદિભિર્ વ્યભિચારિ-ભાવૈર્ વાગ્-આરમ્ભાદિભિશ્ ચાનુભાવૈર્ અનુષજ્યમાનો નિષ્પન્નઃ શાન્તો રસ ઇતિ ગીયતે । અન્યે પુનર્ અસ્ય શમં પ્રકૃતિમ્ આમનન્તિ । સ તુ ધૃતેર્ એવ વિશેષો ભવિષ્યતીતિ ।
અત્ર તાવદ્ અનુકૂલ-દાર-સિદ્ધિ-જનિતાયાઃ ધૃતેસ્ તુ રતિ-પરતન્ત્રત્વમ્ આબાલ-ગોપાલ-પ્રસિદ્ધમ્ । નનુ, વસ્તુતત્ત્વાલોચનાદિભિર્ અસ્યાઃ સ્થાયિત્વં કલ્પ્યતે ઇતિ ચેત્, ન । નૈઃસ્પૃહ્ય-વાસના-વાસિતે ભાવક-ચિત્તે વિભાવાદિષ્વ્ અપિ નૈઃસ્વ્પૃહ્યોન્મેષાદ્ ધૃતેર્ મૂલ-ચ્છેદ-પ્રસઙ્ગાત્ । અર્થ-સમ્પત્તિ-જનિતા ધૃતિસ્ તુ અગૃધ્નુ-લક્ષણ-લોકોત્તરત્વ-પ્રાપ્તિ-વ્યવસાય-રૂપમ્ ઉત્સાહમ્ અનુસરન્તી વીરોપકરણતામ્ આપ્નોતીતિ નાત્ર ધૃતેઃ સ્થાયિત્વમ્ । ધૃતિ-સ્થાયિત્વ-નિરાકરણ-સંરમ્ભેણૈવ નષ્ટસ્ તદ્-વિષયઃ શમ-સ્થાયી કુત્ર વા લીનો ન જ્ઞાયતે ।
મતેઃ સ્થાયિત્વં તેનૈવોદાહૃતમ્ । તથા હિ-
સાધારણ્યાન્ નિરાતઙ્કઃ કન્યામ્ અન્યોઽ પિ યાચતે ।
કિં પુનર્ જગતાં જેતા પ્રપૌત્રઃ પરમેષ્ઠિનઃ

[મ.વી.ચ. 1.31] ઇતિ ।
વ્યાકૃતં ચ-રામસ્ય ઉદાત્ત-પ્રકૃતેર્ નિસર્ગત એવ તત્ત્વાભિનિવેશિની મતિર્ નાન્ય-વિષયે પ્રવર્તતે । ન ચ પ્રવૃત્તા ઉપરમતિ । સા ચ સીતેયં મમ સ્વીકાર-યોગ્યેત્ય્ એવં-રૂપેણ પ્રવૃત્તા રાવણ-પ્રાર્થના-લક્ષ્મણ-પ્રોત્સાહનાભ્યામ્ ઉદ્દીપ્યમાના સમુપજાયમાન-ચિન્તા-વિતર્ક-વ્રીડાવહિત્થ-સ્મૃત્ય્-આદિભિઃ કાલોચિતોત્તરાનુ-મીયમાનૈર્ વિવેક-ચાતુર્ય-ધૈર્યૌદાર્યાદિભિઃ સંસૃજ્યમાના ઉદાત્ત-રસ-રૂપેણ નિષ્પદ્યતે ઇતિ ।
અત્ર તાવત્ સીતા-વિષયા આત્મ-સ્વીકાર-યોગ્યત્વ-નિશ્ચય-રૂપા રામસ્ય મતિસ્ તુ રતેર્ ઉત્પત્તિ-માત્ર-કારણમ્ એવ । તદ્-અનિશ્ચયે રતેર્ અનૌચિત્યાત્ । અત્ર કન્યાયાઃ સાધારણ્ય-નિશ્ચયો મતિઃ । તસ્યાઃ સ્થાયિત્વમ્ ઇચ્છામ ઇતિ ચેત્, ન । સા હિ રાવણ-વિષય-લજ્જાસૂયા-દોષ-નિવારણ-દ્વારેણ કાર્ય-કરણાપરાઙ્મુખીભાવ-લક્ષણ-લોકોત્તર-તત્-પ્રાપ્તિ-વ્યવસાય-રૂપા રામોત્સાહં ભાવકાસ્વાદ-યોગ્યતયા પ્રોત્સાહયતિ ।
તદ્ અષ્ટાવ્ એવ વિજ્ઞેયાઃ સ્થાયિનો મુનિ-સંમતાઃ ।
સ્થાયિનોઽ ષ્ટૌ ત્રયસ્ત્રિંશચ્ ચારિણોઽ ષ્ટૌ ચ સાત્ત્વિકાઃ

161
એવમ્ એકોનપઞ્ચાશદ્ ભાવાઃ સ્યુર્ મિલિતા ઇમે ।
એવં હિ સ્થાયિનો ભાવાન્ સિંહ-ભૂપતિર્ અભ્યધાત્

162
અથૈષાં રસ-રૂપત્વમ્ ઉચ્યતે સિંહ-ભૂભુજા ।
વિદ્વન્-માનસ-હંસેન રસ-ભાવ-વિવેકિના

163
એતે ચ સ્થાયિનઃ સ્વૈઃ સ્વૈર્ વિભાવૈર્ વ્યભિચારિભિઃ ।
સાત્ત્વિકૈશ્ ચાનુભાવૈશ્ ચ નટાભિનય-યોગતઃ

164
સાક્ષાત્કારમ્ ઇવાનીતાઃ પ્રાપિતાઃ સ્વાદુ-રૂપતામ્ ।
સામાજિકાનાં મનસિ પ્રયાન્તિ રસ-રૂપતામ્

165
દધ્યાદિ-વ્યઞ્જન-દ્રવ્યૈશ્ ચિઞ્ચાદિભિર્ અથૌષધૈઃ ।
ગુડાદિ-મધુર-દ્રવ્યૈર્ યથા-યોગં સમન્વિતૈઃ

166
યદ્વત્ પાક-વિશેષેણ ષાડવાખ્યો રસઃ પરઃ ।
નિષ્પદ્યતે વિભાવાદ્યૈઃ પ્રયોગેણ તથા રસઃ । 167
સોઽ યમ્ આનન્દ-સમ્ભેદો ભાવકૈર્ અનુભૂયતે

નનુ નાયક-નિષ્ઠસ્ય સ્થાયિ-પ્રકર્ષ-લક્ષણસ્ય રસસ્ય સામાજિકાનુભવ-યોગ્યતા નોપપદ્યતે । અન્ય-ભવસ્ય તસ્યાન્યાનુભવાયોગાત્ ઇતિ ચેત્ સત્યમ્ । કો વા નાયક-ગતં રસમ્ આચષ્ટે । તથા હિ-સ ચ નાયકો દૃષ્ટઃ શ્રુતોઽ નુકૃતો વા રસસ્યાશ્રયતામ્ આલમ્બતે । નાદ્યઃ । સાક્ષાદ્ દૃષ્ટ-નાયક-રત્યાદેર્ વ્રીડા-જુગુપ્સાદિ-પ્રતીપ-ફલત્વેન સ્વાદાભાવાત્ । ન દ્વિતીય-તૃતીયૌ । તયોર્ અવિદ્યમાનત્વાત્ । ન હ્ય્ અસતિ આશ્રયે તદ્-આશ્રિતસ્યાવસ્થાનમ્ ઉપપદ્યતે ।
નનુ ભવતુ નામૈવમ્ । તથાપિ રસસ્ય નટ-ગતત્વે ન સામાજિકાનુભવાનુપપત્તિર્ ઇતિ ચેત્, ન । નટે રસ-સમ્ભવઃ કિમ્ અનુભાવાદિ-સદ્-ભાવેન વિભાવાદિ-સમ્ભવેન વા । નાદ્યઃ, અભ્યાસ-પાટવાદિનાપિ તત્-સિદ્ધેઃ । કિં ચ સામાજિકેષુ યથોચિતમ્ અનુભાવ-સદ્ભાવેઽ પિ ત્વયા તેષાં રસાશ્રયતાનઙ્ગીકારાત્ । યદિ વિભાવેન તત્રાપિ કિમ્ અનુકાર્ય-માલવિકાદિના (ઉત) અનુકારિણા સ્વકાન્તાદિના વા । નાદ્યઃ, અનૌચિત્યાત્ । નાપિ દ્વિતીયઃ, નટે સાક્ષાદ્-દૃષ્ટ-નાયકવદ્ અશ્લીલતા-પ્રતીતેઃ ।
નનુ, માલાવિકાદિ-વિભાવ-વિશેષસ્યાનૌચિત્યાત્ (સ્વ-વિ-)ભાવસ્યાસંનિહિતત્વાત્ (સન્નિહિતત્વેઽ પિ સાક્ષાદ્-દૃષ્ટ-નાયકવદ્ અશ્લીલતા-પ્રતીતેઃ) ચ સામાજિકાનામ્ અપિ નટવદ્ એવ રસાન્ આશ્રયત્વં પ્રસજ્યતે ઇતિ ચેત્, અત્ર કેચન સમાદધતે-
વિભાવાદિ-ભાવાનામ્ અનપેક્ષિત-બાહ્ય-સત્ત્વાનાં શબ્દોપધાનાદ્ એવાસાદિત-સદ્-ભાવાનામ્ અનુકાર્યાપેક્ષયા નિઃસાધારણાનામ્ અપિ કાવ્યે નાટ્યે ચ અભિધા-પર્યાયેણ સાધારણીકરણાત્મના ભાવના-વ્યાપારેણ સ્વ-સમ્બન્ધિતયા વિભાવિતાનાં સાક્ષાદ્ ભાવક-ચેતસિ વિપરિવર્તમાનાનામ્ આલમ્બનત્વાદ્ય્-અવિરોધાદ્ અનૌચિત્યાદિ-વિપ્લવ-રહિતઃ સ્થાયી નિર્ભરાનન્દ-વિશ્રાન્તિ-સ્વભાવેન ભોગેન ભાવકૈર્ ભુજ્યતે ઇતિ ।
અન્યે ત્વ્ અન્યથા સમાધાનમ્ આહુઃ । લોકે પ્રમદાદિ-કારણાદિભિઃ સ્થાય્ય્-અનુમાને અભ્યાસ-પાટવવતાં સહૃદયાનાં કાવ્યે નાટ્યે ચ વિભાવાદિ-પદ-વ્યપદેશ્યૈઃ (મમૈવૈતે શત્રોર્ એવૈતે તટસ્થસ્યૈવૈતે ન મમૈવૈતે ન શત્રોર્ એવૈતે ન તટસ્થસ્યૈવૈતે ઇતિ સમ્બન્ધ-વિશેષ-સ્વીકાર-પરિહાર-નિયમાન્ અધ્યવસાયાત્) સ્વ-સમ્બન્ધિત્વેન અન્ય-સમ્બન્ધિત્વેન ચ સાધારણ્યાત્ પ્રતીતૈર્ અભિવ્યક્તીભૂતો વાસનાત્મતયા સ્થિતઃ સ્થાયી રત્યાદિઃ પાનક-રસ-ન્યાયેન ચર્વ્યમાણો લોકોત્તર-ચમત્કાર-કારી પરમાનન્દમ્ ઇવ કન્દલયન્ રસ-રૂપતામ્ આપ્નોતીતિ ।
એવં ચ ભુક્તિ-વ્યક્તિ-પક્ષયોર્ ઉભયોર્ અપિ સામાજિકાનાં રસાશ્રયત્વોપપત્તેર્ અન્યતર-પક્ષ-પરિગ્રહાગ્રહાદ્ ઉદાસ્મહે ।
પ્રાયેણ ભારતીય-મતાનુસારિણાં પ્રક્રિયા તુ (ઇત્થમ્)-લોકે કારણ-કાર્ય-સહકારિતામ્ ઉપગતૈઃ કાવ્યે નાટ્યે વા સરસ-સૂક્તિ-સુધા-માધુરી-ધુરીણૈર્ યથોક્તાભિનય-સમેતૈર્ વા પદાર્થત્વેન વિભાવાનુભાવ-સઞ્ચારિ-વ્યપદેશં પ્રાપિતૈઃ નાયિકા-નાયક-ચન્દ્ર-ચન્દ્રિકા-મલયાનિલાદિ-ભ્રૂ-વિક્ષેપ-કટાક્ષ-પાત-સ્વેદ-રોમાઞ્ચાદિ-નિર્વેદ-હર્ષાદિ-રૂપૈર્ વાસનાત્મકૈર્ આત્મ-સમ્બન્ધિત્વેનાભિ-મતૈર્ ભાવૈઃ ધર્મ-કીર્તિ-રતાનાં ષડ્-અઙ્ગ-નાટ્ય-સમય-જ્ઞાનાં નાના-દેશ-વેષ-ભાષા-વિચક્ષણાનાં નિખિલ-કલા-કલાપ-કોવિદાનાં સન્ત્યક્ત-મત્સરાણાં સકલ-સિદ્ધાન્ત-વેદિનાં રસ-ભાવ-વિવેચકાનાં કાવ્યાર્થ-નિહિત-ચેતસાં સામાજિકાનાં મનસિ મુદ્રા-મુદિત્ર-ન્યાયેન વિપરિત્વર્તિતાઃ વાસિતાશ્ ચાભિવર્ધિતાઃ સ્થાયિનો ભાવાઃ (વાક્યાર્થ-સ્થાનીયાઃ) કાવ્યાર્થત્વેનાભિમતાઃ બાહ્યાર્થાવલમ્બનાત્મકાઃ સન્તો વિકાસ-વિસ્તર-ક્ષોભ-વિક્ષેપાત્મકતયા વિભિન્નાઃ તત્-તદ્-રૂપેણ (રત્ય્-ઉત્સાહાદિ-રૂપેણ સામાજિકૈઃ) આસ્વાદ્યમાનાઃ પરમાનન્દ-રૂપતામ્ આપ્નુવન્તીતિ સકલ-સહૃદય-સંવેદન-સિદ્ધસ્ય રસસ્ય પ્રમાણાન્તરેણ સંસાધન-પરિશ્રમઃ શ્રોતૃ-જન-ચિત્ત-ક્ષોભાય ન કેવલં, પ્રત્યુત નોપયોગાયેતિ પ્રકૃતમ્ અનુસરામઃ ॥
અષ્ટધા સ ચ શૃઙ્ગાર-હાસ્ય-વીરાદ્ભુતા અપિ । 168
રૌદ્રઃ કરુણ-બીભત્સૌ ભયાનક ઇતીરિતઃ

એષૂત્તરસ્ તુ પૂર્વસ્માત્ સમ્ભૂતો વિષમાત્ સમઃ । 169
બહુ-વક્તવ્યતા-હેતોઃ સકલાહ્લાદનાદ્ અપિ

રસેષુ તત્ર શૃઙ્ગારઃ પ્રથમં લક્ષ્યતે સ્ફુટમ્ । 170
વિભાવૈર્ અનુભાવૈશ્ ચ સાત્ત્વિકૈર્ વ્યભિચારિભિઃ

નીતા સદસ્ય-રસ્યત્વં રતિઃ શૃઙ્ગાર ઉચ્યતે । 171
સ વિપ્રલમ્ભઃ સમ્ભોગ ઇતિ દ્વેધા નિગદ્યતે

અયુક્તયોસ્ તરુણયોર્ યોઽ નુરાગઃ પરસ્પરમ્ । 172
અભીષ્ટાલિઙ્ગનાદીનામ્ અનવાપ્તૌ પ્રકૃષ્યતે

સ વિપ્રલમ્ભો વિજ્ઞેયઃ સ ચતુર્ધા નિગદ્યતે । 173
પૂર્વાનુરાગ-માનૌ ચ પ્રવાસ-કરુણાવ્ ઇતિ

અત્રાયમ્ અર્થઃ-નાયિકા-નાયકયોઃ પ્રાગ્-અસઙ્ગતયોઃ સઙ્ગત-વિયુક્તયોર્ વા (પરસ્પરમ્ અનુરક્તયોઃ) સ્વોચિત-વિભાવૈર્ અનુભાવિશ્ ચોપજાયમાનઃ પરસ્પરાનુરાગોઽ ન્યતરાનુરાગો વા સ્વાભિલષિતાલિઙ્ગનાદીનામ્ અનવાપ્તૌ સત્યામ્ ઉત્પદ્યમાનૈર્ વ્યભિચારિભિર્ અનુભાવૈશ્ ચ પ્રકૃષ્યમાણો વિપ્રલમ્ભ-શૃઙ્ગાર ઇત્ય્ આખ્યાયતે । સ ચ પૂર્વાનુરાગાદિ-ભેદેન ચાતુર્વિધ્યમ્ આપદ્યતે ।
તત્ર પૂર્વાનુરાગઃ-
યત્ પ્રેમ સઙ્ગમાત્ પૂર્વં દર્શન-શ્રવણાદિભિઃ । 174
પૂર્વાનુરાગઃ સ જ્ઞેયઃ શ્રવણં તદ્-ગુણ-શ્રુતિઃ

શ્રવણેન પૂર્વાનુરાગો, યથા-
સાધુ ત્વયા તર્કિતમ્ એતદ્ એવ
સ્વેનાનલં યત્ કિલ સંશ્રયિષ્યે ।
વિનામુના સ્વાત્મનિ તુ પ્રહર્તું
મૃષા-ગિરં ત્વાં નૃપતૌ ન કુર્યામ્

(નૈષધીયે 3.77)
અત્ર હંસ-મુખાન્ નલ-ગુણ-શ્રવણેન દમયન્ત્યાઃ પૂર્વાનુરાગઃ ।
પ્રત્યક્ષ-ચિત્ર-સ્વપ્નાદૌ દર્શનં દર્શનં મતમ્ ॥367॥ 175
પ્રત્યક્ષ-દર્શનાદ્, યથા-
તં વીક્ષ્ય સર્વાવયવાનવદ્યં
ન્યવર્તનાન્યોપગમાત્ કુમારી ।
ન હિ પ્રફુલ્લં સહકારમ્ એત્ય
વૃક્ષાન્તરં કાઙ્ક્ષતિ ષટ્-પદાલી

(ર.વં. 6.69)
ચિત્ર-દર્શનેન, યથા-
લીલાવધૂત-કમલા કલયન્તી પક્ષપાતમ્ અધિકં નઃ ।
માનસમ્ ઉપૈતિ કેયં ચિત્ર-ગતા રાજહંસીવ

(રત્નાવલી 2.8)
અત્ર ચિત્રગત-રત્નાવલી-દર્શનાદ્ વત્સ-રાજસ્ય પૂર્વાનુરાગઃ ।
સ્વપ્ન-દર્શનેન, યથા-
સ્વપ્ને દૃષ્ટાકારા તમ્ અપિ સમાદાય ગતવતી ભવતી ।
અન્યમ્ ઉપાયં ન લભે પ્રસીદ રમ્ભોરુ દાસાય

અત્ર કામ્ અપિ સ્વપ્ને દૃષ્ટવતઃ કસ્યચિન્ નાયકસ્ય પૂર્વાનુરાગઃ ।
યતઃ પૂર્વાનુરાગોઽ યં સઙ્કલ્પાત્મા પ્રવર્તતે ।
સોઽ યં પૂર્વાનુરાગાખ્યો વિપ્રલમ્ભ ઇતીરિતઃ

176
પારતન્ત્ર્યાદ્ અયં દ્વેધા દૈવ-માનુષ-કલ્પનાત્ ।
તત્ર સઞ્ચારિણો ગ્લાનિઃ શઙ્કાસૂયે શ્રમો ભયમ્

177
નિર્વેદૌત્સુક્ય-દૈન્યાનિ ચિન્તા-નિદ્રે પ્રબોધતા ।
વિષાદો જડતોન્માદો મોહો મરણમ્ એવ ચ

178
તત્ર દૈવ-પારતન્ત્ર્યેણ, યથા-
શૈલાત્મજાપિ પિતુર્ ઉચ્છિરસોઽ ભિલાષં
વ્યર્થં સમર્થ્ય લલિતં વપુર્ આત્મનશ્ ચ ।
સખ્યોઃ સમક્ષમ્ ઇતિ ચાધિક-જાત-લજ્જા
શૂન્યા જગામ ભવનાભિમુખી કથંચિત્

(કુ.સં. 3.75)
અત્ર જનકાદ્ય્-આનુકૂલ્યેઽ પિ દૈવ-પારતન્ત્ર્યેણ પાર્વત્યાઃ પૂર્વાનુરાગઃ ।
માનુષ-પારતન્ત્ર્યેણ, યથા-
દુલ્લહો પિઓ મે તસ્મિં ભવ હિઅઅ ણિરાસં
અમ્મો અપંગો મે પરિપ્ફુરૈ કિં બિ વામો ।
એસો સો ચિર-દિટ્ઠો કહં ઉણ દક્ખિદબ્બો
ણાહ મં પરાહીણં તુઇ પરિગણઅ સતિણ્હં

(મા.અ.મિ. 2.4)
[દુર્લભઃ પ્રિયો મે તસ્મિન્ ભવ હૃદય-નિરાસં
અમ્હો અપાઙ્ગો મે પરિસ્ફુરતિ કિમ્ અપિ વામઃ ।
એષ સ ચિર-દૃષ્ટઃ કથં પુનર્ દ્રષ્ટવ્યઃ
નાથ માં પરાધીનાં ત્વયિ પરિગણય સતૃષ્ણામ્ ॥]
અત્ર (ચતુષ્પદ-વસ્તુકે ગીતે) દેવયાની-પારતન્ત્ર્યેણ શર્મિષ્ઠાયાઃ યયાતિ-વિષયઃ પૂર્વાનુરાગઃ ।
એતસ્મિન્ન્ અભિલાષાદિ મરણાન્તમ્ અનેકધા ।
તત્-તત્-સઞ્ચારિ-ભાવાનામ્ ઉત્કટત્વાદ્ દશા ભવેત્

179
તથાપિ પ્રાક્તનૈર્ અસ્યા દશાવસ્થાઃ સમાસતઃ ।
પ્રોક્તાસ્ તદ્-અનુરોધેન તાસાં લક્ષણમ્ ઉચ્યતે

180
અભિલાષશ્ ચિન્તાનુસ્મૃતિ-ગુણ-સઙ્કીર્તનોદ્વેગાઃ ।
સવિલાપા ઉન્માદ-વ્યાધી જડતા મૃતિશ્ ચ તાઃ ક્રમશઃ

181
તત્ર અભિલાષઃ-
સઙ્ગમોપાય-રચિત-પ્રારબ્ધ-વ્યવસાયતઃ ।
સઙ્કલ્પેચ્છા-સમુદ્ભૂતિર્ અભિલાષોઽ ત્ર વિક્રિયાઃ

182
પ્રવેશ-નિર્ગમૌ તૂષ્ણીં તદ્-દૃષ્ટિ-પથ-ગામિનૌ ।
રાગ-પ્રકાશન-પરાશ્ ચેષ્ટાઃ સ્વાત્મ-પ્રસાધનમ્ । 183
વ્યાજોક્તયશ્ ચ વિજને સ્થિતિર્ ઇત્ય્ એવમ્ આદયઃ

યથા-
અલોલૈશ્ ચ શ્વાસ-પ્રવિદલિત-લજ્જા-પરિમલૈઃ
પ્રમોદાદ્ ઉદ્વેલૈશ્ ચકિત-હરિણી-વીક્ષણ-સખૈઃ ।
અમન્દૈર્ ઔત્સુક્યાત્ પ્રણય-લહરી-મર્મ-પિશુનૈર્
અપાઙ્ગૈઃ સિંહ-ક્ષ્મા-રમણમ્ અબલા વીક્ષિતવતી

અત્ર રાગ-પ્રકાશન-પરૈર્ દૃષ્ટિ-વિશેષૈર્ નાયકે કસ્યાશ્ચિદ્ અભિલાષો વ્યજ્યતે ।
અથ ચિન્તા-
કેનોપાયેન સંસિદ્ધિઃ કદા તસ્ય સમાગમઃ । 184
દૂતી-મુખેન કિં વાચ્યમ્ ઇત્ય્ આદ્ય્ ઊહસ્ તુ ચિન્તનમ્

અત્ર નીવ્યાદિ-સંસ્પર્શઃ શય્યાયાં પરિવર્તનમ્ । 185
સ-બાષ્પાકેકરા દૃષ્ટિર્ મુદ્રિકાદિ-વિવર્તનમ્ ।
નિર્લક્ષ્ય-વીક્ષણં ચૈવમ્ આદ્યા વિકૃતયો મતાઃ

186
યથા-
ઉદ્યાનં કિમ્ ઉપાગતાસ્મિ સુકૃતી દેવો ન કિં દર્શિતઃ
શ્રી-સિંહઃ સ્વ-સખી-મુખેન સ કથં નેયઃ સ કિં વક્ષ્યતિ ।
સિદ્ધ્યેત્ તેન કદા સમાગમ ઇતિ ધ્યાનેન સવ્યાકુલા
શય્યાયાં પરિવર્તને શ્વસિતિ ચ ક્ષિપ્ત્વા કપોલં કરે

અથ અનુસ્મૃતિઃ-
અર્થાનામ્ અનુભૂતાનાં દેશ-કાલાનુવર્તિનામ્ । સાન્તત્યેન પરામર્શો માનસઃ સ્યાદ્ અનુસ્મૃતિઃ

187
તત્રાનુભાવા નિઃશ્વાસો ધ્યાણં કૃત્ય-વિહસ્તતા ।
શય્યાસનાદિ-વિદ્વેષ ઇત્ય્ આદ્યાઃ સ્મર-કલ્પિતાઃ

188
યથા-
આરામે રતિરાજ-પૂજન-વિધાવાસન્ન-સઞ્ચારિણો
વ્યાપારાનનપોત-સિંહ-નૃપતે રાગાનુસન્ધાયકાન્ ।
સ્મારં સ્મારમ્ અમું ક્ષણં શશિમુખી શ્વાસૈર્ વિવર્ણાધરા
નાન્યત્ કાઙ્ક્ષતિ કર્મ કર્તુમ્ ઉચિતં નાસ્તે ન શેતે ક્વચિત્

અતહ્ ગુણ-કીર્તનમ્-
સૌન્દર્યાદિ-ગુણ-શ્લાઘા ગુણ-કીર્તનમ્ અત્ર તુ ।
રોમાઞ્ચો ગદ્ગદા વાણી ભાવ-મન્થર-વીક્ષણમ્ । 189
તત્-સઙ્ગ-ચિન્તનં સખ્યા ગણ્ડ-સ્વેદાદયોઽ પિ ચ

યથા-
કિં કામેન કિમ્ ઇન્દુના સુરભિણા કિં વા જયન્તેન કિં
મદ્-ભાગ્યઆદ્ અનપોત-સિંહ-નૃપતે રૂપં મયા વીક્ષિતમ્ ।
અન્યાસ્ તત્-પરિચર્યયેવ સુદૃશો હન્તેતિ રોમાઞ્ચિતા
સ્વિદ્યદ્-ગણ્ડ-તલં સગદ્ગદ-પદં સાખ્યાતિ સખ્યાઃ પુરઃ

અથ ઉદ્વેગઃ-
મનસઃ કમ્પ ઉદ્વેગઃ કથિતસ્ તત્ર વિક્રિયાઃ । 190
ચિન્તા સન્તાપ-નિઃશ્વાસૌ દ્વેષઃ શય્યાસનાદિષુ ।
સ્તમ્ભ-ચિન્તાશ્રુ-વૈવર્ણ્ય-દીનત્વાદય ઈરિતાઃ

191
યથા-
સેવાયા અનપોત-સિંહ-નૃપતેર્ યાતેષુ રાજસ્વ્ અથો
તત્-સ્ત્રીભિશ્ ચિરયત્ સુતેષુ વિલસચ્-ચેતઃ-સમુદ્ભ્રાન્તિભિઃ ।
નિઃશ્વાસ-ગ્લપિતાધરં પરિપતત્-સંરુદ્ધ-બાષ્પોદયં
કામં સ્નિગ્ધ-સખી-જને વિરચિતા દીના દૃશોર્ વૃત્તયઃ

અથ વિલાપઃ-
ઇહ મે દૃક્-પથં પ્રાપદ્ ઇહાતિષ્ઠદ્ ઇહાસ્ત ચ ।
ઇહાલપદ્ ઇહાવાત્સીદ્ ઇહૈવ ન્યવૃતત્ તથા

192
ઇત્ય્ આદિ-વાક્ય-વિન્યાસો વિલાપ ઇતિ કીર્તિતઃ ।
તત્ર ચેષ્ટાસ્ તુ કુત્રાપિ ગમનં ક્વચિદ્ ઈક્ષણમ્ । 193
ક્વચિત્ ક્વચિદ્ અવસ્થાનં ક્વચિચ્ ચ ભ્રમણાદયઃ

યથા-
અત્રાભૂદ્ અનપોત-સિંહ-નૃપતિસ્ તત્રાહમ્ અસ્મિન્ લતા-
કુઞ્જે સાદરમ્ ઈક્ષિતાહમ્ ઇહ મમ્ આનન્દયન્ સ સ્મિતૈઃ ।
ઇત્ય્ આલાપવતી વિલોકિતમ્ અપિ વ્યાલોકતે સમ્ભ્રમાદ્
યાતં યાતિ ચ સત્વરા તરુ-તલં લીલાત એકાકિની

અથ ઉન્માદઃ-
સર્વાવસ્થાસુ સર્વત્ર તન્-મનસ્કતયા સદા । 194
અતસ્મિંસ્ તદ્ ઇતિ ભ્રાન્તિર્ ઉન્માદો વિરહોદ્ભવઃ

તત્ર ચેષ્ટાસ્ તુ વિજ્ઞેયા દ્વેષઃ સ્વેષ્ટેઽ પિ વસ્તુનિ । 195
દીર્ઘં મુહુશ્ ચ નિઃશ્વાસો નિર્નિમેષતયા સ્થિતિઃ ।
નિર્નિમિત્ત-સ્મિત-ધ્યાન-ગાન-મૌનાદયોઽ પિ ચ

196
ઔત્સુક્યાદ્ અનપોત-સિંહ-નૃપતેર્ આકારમ્ આલિખ્ય સા
નિર્વર્ણ્યાયમ્ અસૌ મમ પ્રિય ઇતિ પ્રેમાભિયોગ-ભ્રમાત્ ।
આશૂત્થાય તતોઽ પસૃત્ય તરસા કિંચિદ્ વિવૃત્તાનના
સાસૂયં સદર-સ્મિતં સ-ચકિતં સાકાઙ્ક્ષમ્ આલોકતે

અથ વ્યાધિઃ-
અભીષ્ટ-સઙ્ગમાભાવાદ્ વ્યાધિઃ સન્તાપ-લક્ષણઃ ।
અત્ર સન્તાપ-નિઃશ્વાસૌ શીત-વસ્તુ-નિષેવણમ્

197
જીવિતોપેક્ષણં મોહો મુમૂર્ષા ધૃતિ-વર્જનમ્ ।
યત્ર ક્વચિચ્ ચ પતનં સ્રસ્તાક્ષત્વાદયોઽ પિ ચ

198
યથા-
સઙ્ગત્યામ્ અનપોત-સિંહ-નૃપતેર્ આસક્ત-ચેતો-ગતૈઃ
કન્દર્પાનલ-દીપિતાનિ સુતનોર્ અઙ્ગાનિ પર્યાકુલાઃ ।
વ્યાલિમ્પન્ હિમ-બાલુકા-પરિચિતૈઃ શ્રી-ગન્ધ-સાર-દ્રવૈઃ
સખ્યઃ પાણિ-તલાનિ પત્ર-મરુતા નિર્વાપયન્ત્યો મુહુઃ

અથ જડતા-
ઇદમ્ ઇષ્ટમ્ અનિષ્ટં તદ્ ઇતિ વેત્તિ ન કિઞ્ચન ।
નોત્તરં ભાષતે પ્રશ્ને નેક્ષતે ન શૃણોતિ ચ

199
યત્ર ધ્યાયતિ નિઃસંજ્ઞં જડતા સા પ્રકીર્તિતા ।
અત્ર સ્પર્શાનભિજ્ઞત્વં વૈવર્ણ્યં શિથિલાઙ્ગતા । 200
અકાણ્ડ-હુઙ્કૃતિઃ સ્તમ્ભો નિઃશ્વાસ-કૃશતાદયઃ

યથા-
સઙ્કલ્પૈર્ અનપોત-સિંહ-નૃપતૌ સંરૂઢ-મૂલાઙ્કુરૈર્
આક્રાન્તા તનુતાં ગતા સ્મર-શરૈઃ શાતેવ શાતોદરી ।
અસ્મન્-મૂલમ્ ઇદં તનુત્વમ્ ઇતિ કિં લજ્જાલસે લોચને
પ્રાપ્તે પક્ષ્મ-પુટાવૃતિં રતિપતેસ્ તત્-કેતનં જૃમ્ભતામ્

અથ મરણં-
તૈસ્ તૈઃ કૃતૈઃ પ્રતીકારૈર્ યદિ ન સ્યાત્ સમાગમઃ । 201
તતઃ સ્યાન્ મરણોદ્યોગહ્ કામાગ્નેસ્ તત્ર વિક્રિયાઃ

લીલા-શુક-ચકોરાદિ-ન્યાસઃ સ્નિગ્ધ-સખી-કરે । 202
કલ-કણ્ઠ-કલાલાપ-શ્રુતિર્ મન્દાનિલાદરઃ ।
જ્યોત્સ્ના-પ્રવેશ-માકન્દ-મઞ્જરી-વીક્ષણાદયઃ

203
યથા-
તન્વી દર્શન-સંજ્ઞયૈવ લૈત્કામ્ આપૃચ્છ્ય સંવર્ધિતાં
ન્યાસીકૃત્ય ચ શારિકાં પરિજને સ્નિગ્ધે સમં વીણયા ।
જ્યોત્સ્નામ્ આવિશતી વિશારદ-સખી-વર્ગેણ કર્ણાન્તિકે
સિક્તેન હ્ય્ અનપોત-સિંહ-નૃપતેર્ નામ્ના પુનર્ જીવિતા

અત્ર કેચિદ્ અભિલાષાત્ પૂર્વમ્ ઇચ્છોત્કણ્ઠા-લક્ષણમ્ અવસ્થા-દ્વયમ્ અઙ્ગીકૃત્ય દ્વાદશાવસ્થા ઇતિ વર્ણયન્તિ । તત્રેચ્છા પુનર્ અભિલાષાન્ ન ભિદ્યતે । તત્-પ્રાપ્તિ-ત્વરાલક્ષણા ઉત્કણ્ઠા તુ ચિન્તનાન્ નાતિરિચ્યતે ઇત્ય્ ઉદાસિતમ્ ।
અથ માન-વિપ્રલમ્ભઃ-
મુહુઃ-કૃતો મેતિ નેતિ પ્રતિષેધાર્થ-વીપ્સયા ।
ઈપ્સિતાલિઙ્ગનાદીનાં નિરોધો માન ઉચ્યતે

204
સોઽ યં સહેતુ-નિર્હેતુ-ભેદાદ્ દ્વેધાત્ર હેતુજઃ ।
ઈર્ષ્યયા સમ્ભવેદ્ ઈર્ષ્યા ત્વ્ અન્યાસઙ્ગિનિ વલ્લભે

205
અસહિષ્ણુત્વમ્ એવ સ્યાદ્ દૃષ્ટેર્ અનુમિતેઃ શ્રુતેઃ ।
ઈર્ષ્યા-માને તુ નિર્વેદાવહિત્થ-ગ્લાનિ-દીનતાઃ । 206
ચિન્તા-ચાપલ્ય-જડતા-મોહાદ્યા વ્યભિચારિણઃ

તત્ર દર્શનેર્ષ્યા-માનો, યથા-
પચ્ચક્ખ-મંતુ-કારઅ જ{ઇ} ચુમ્બસિ મહ ઇમે હદ-કપોલે ।
તા મજ્ઝ પિઅ-સહીએ બિસેસઓ કીસ બિણ્ણઓ

[પ્રત્યક્ષ-મન્તુ-કારક યદિ ચુમ્બસિ મમૈમૌ હત-કપોલૌ ।
તતો મમ પ્રિય-સખ્યા વિશેષકઃ કસ્માદ્ વિજ્ઞાતઃ ॥]
અત્ર નાયિકા-કપોલ-ચુમ્બન-વ્યાજેન તત્-પ્રતિબિમ્બિતાં સખીં ચુમ્બતિ નાયકે તદ્-ઈર્ષ્યયા જનિતો નાયિકા-માનઃ પ્રત્યક્ષ-મન્તુકારકેત્ય્ અનયા સમ્બુદ્ધ્યા વ્યજ્યતે ।
ભોગાઙ્ક-ગોત્ર-સ્ખલનોત્સ્વપ્નૈર્ અનુમિતિસ્ ત્રિધા

207
ભોગાઙ્કાનુમિતિ-જનિતેર્ષ્યમાનો, યથા મમૈવ-
કો દોષો મણિ-માલિકા યદિ ભવેત્ કણ્ઠે ન કિં શઙ્કરો
ધત્તે ભૂષણમ્ અર્ધ-ચન્દ્રમ્ અમલં ચન્દ્રે ન કિં કાલિમા ।
તત્ સાધ્વ્ એવ કૃતં કૃતં ભણિતિભિર્ નૈવાપરાદ્ધં ત્વયા
ભાગ્યં દ્રષ્ટુમ્ અનીશયૈવ ભવતઃ કાન્તાપરાદ્ધં મયા

[*15]
[*15] થિસ્ વેર્સે અપ્પેઅરેદ્ પ્રેવિઓઉસ્લ્ય્ ઇન્ 1.125.
અત્ર મણિ-માલિકાદિ-લક્ષણ-મદન-મુદ્રાનુમિતિ-પ્રિયાપરાધ-જનિતેર્ષ્યા-સમ્ભૂતો માનઃ તત્ સાધ્વ્ એવ કૃતમ્ ઇત્ય્ આદિભિર્ વિપરીત-લક્ષણોક્તિભિર્ વ્યજ્યતે ।
ગોત્ર-સ્ખલનેન યથા મમૈવ-
નામ-વ્યતિક્રમ-નિમિત્ત-રુષારુણેન
નેત્રાઞ્ચલેન મયિ તાડનમ્ આચરન્ત્યાઃ ।
મા મા સ્પૃશેતિ પરુષાક્ષર-વાદ-રમ્યં
મન્યે તદ્ એવ મુખ-પઙ્કજમ્ આયતાક્ષ્યાઃ

ઉત્સ્વપ્નેર્ષ્યયા, યથા-
સ્વપ્ન-કીર્તિત-વિપક્ષમ્ અઙ્ગનાઃ
પ્રત્યભિત્સુર્ અવદન્ત્ય એવ તમ્ ।
પ્રચ્છદાન્ત-ગલિતાશ્રુ-બિન્દુભિઃ
ક્રોધ-ભિન્ન-વલયૈર્ વિવર્તનૈઃ

(ર.વં. 19.22)
શ્રુતિઃ પ્રિયાપરાધસ્ય શ્રુતિર્ આપ્ત-સખી-મુખાત્

208અબ્
શ્રુતિ-જનિતેર્ષ્યયા માનો, યથા-
અઙ્ગુલ્ય્-અગ્ર-નખેન બાષ્ય-સલિલં વિક્ષિપ્ય વિક્ષિપ્ય
કિં તૂષ્ણીં રોદિષિ કોપને બહુતરં ફૂત્કૃત્ય રોદિષ્યસિ ।
યસ્યાસ્તે પિશુનોપદેશ-વચનૈર્ માનેઽ તિભૂમિં ગતે
નિર્વિણ્ણોઽ નુનયં પ્રતિ પ્રિયતમો મધ્યસ્થતામ્ એષ્યતિ

(અમરુ. 5)
અત્ર પિશુન-સખી-જનોપદેશ-જનિતો માનો બાષ્પાદિભિર્ વ્યજ્યતે ।
કારણાભાસ-સમ્ભૂતો નિર્હેતુઃ સ્યાદ્ દ્વયોર્ અપિ । 208
અવહિત્થાદયસ્ તત્ર વિજ્ઞેયા વ્યભિચારિણઃ

તત્ર પુરુષસ્ય, યથા-
લિખન્ન્ આસ્તે ભૂમિં બહિર્ અવનતઃ પ્રાણ-દયિતો
નિરાહારાઃ સખ્યઃ સતત-રુદિતોચ્છૂણ-નયનાઃ ।
પરિત્યક્તં સર્વં હસિત-પઠિતં પઞ્જર-શુકૈસ્
તવાવસ્થા ચેયં વિસૃજ કઠિને માનમ્ અધુના

(અમરુ. 7)
યથા વા-
અલિઅ-પસુત્તઅ વિણિમીલિઅચ્છ દેહિ સુહઅ મજ્ઝ ઓઆસં ।
ગણ્ડ-પરિચુંબણાપુલૈઅઙ્ગ ણ પુણો ચિરાઇસ્સં

(ગા.સ. 1.20)
(અલીક-પ્રસુપ્ત વિનિમીલિતાક્ષ દેહિ સુભગ મમાવકાશમ્ ।
ગણ્ડ-પરિચુમ્બના-પુલકિતાઙ્ગ ન પુનશ્ ચિરયિષ્યામિ ॥)
અત્રાલીક-સ્વાપાક્ષિ-નિમીલનાદિ-સૂચિત-પુરુષ-માન-કારણસ્ય પ્રસાધન-ગૃહ-વ્યાપાર-નિમિત્તં વિલમ્બનસ્યાભાસત્વમ્ ।
સ્ત્રિયા, યથા-
મુઞ્ચ કોપમ્ અનિમિત્ત-લોચને
સન્ધ્યયા પ્રણમિતોઽ સ્મિ નાન્યથા ।
કિં ન વેત્સિ સહધર્મ-ચારિણં
ચક્રવાક-સમ-વૃત્તિમ્ આત્મનઃ

(કુ.સં. 8.57)
અત્ર પાર્વતી-માન-કારણસ્ય પરમેશ્વર-કૃત-સન્ધ્યા-પ્રણામસ્યાભાસત્વમ્ ।
નનુ અલિઅપસુત્તેત્ય્ અત્ર ગણ્ડ-પરિચુમ્બનસ્ય નિષેધો નાસ્તિ । એવં મુઞ્ચ કોપમ્ ઇત્ય્ અત્ર ચ નિષેધો ન શ્રૂયતે । તત્ કથમ્ અસ્ય નિર્હેતુકસ્ય (મેતિ વા નેતિ વા નિષેધાભાવેઽ પિ) માનત્વમ્ ઇતિ ચેત્ । મેતિ નેતિ વાચિક-નિષેધસ્ય ઉપલક્સણત્વાત્ (અલિઅપસુત્તેતિ) પૂર્વસ્મિન્ન્ ઉદાહરણે અપ્રતિક્રિયયા ચુમ્બનાનઙ્ગીકાર-લક્ષણો નિષેધો વિદ્યત એવ । અપરત્ર (મુઞ્ચ કોપમ્ ઇત્ય્ અત્ર) પુનર્ અનુત્તર-દાનાદિના અનઙ્ગીકાર-લક્ષણો નિષેધો વક્તવ્ય એવ ।
નનુ નિર્હેતુકસ્ય માનસ્ય ભાવ-કૌટિલ્ય-રૂપ-માનસ્ય ચ કો ભેદ ઇતિ ચેદ્ ઉચ્યતે । નિર્હેતુક-માને તુ કોપ-વ્યાજેન ચુમ્બનાદિ-વિલમ્બનાત્ પ્રેમ-પરીક્ષણં ફલમ્ । ભાવ-કૌટિલ્ય-માને તુ ચુમ્બનાદ્ય્-અવિલમ્બઃ ફલમ્ ઇતિ સ્પષ્ટ એવ તયોર્ ભેદઃ ।
નિર્હેતુકઃ સ્વયં શામ્યેત્ સ્વયં ગ્રાહસ્મિતાદિભિઃ

209
યથા-
ઇદં કિમ્ આર્યેણ કૃતં મમાઙ્ગે
મુગ્ધે કિમ્ એતદ્ રચિતં ત્વયેતિ ।
તયોઃ ક્રિયાન્તેષ્વ્ અનુભોગ-ચિહ્નૈઃ
સ્મિતોત્તરોઽ ભૂત્ કુહનાવિરોધઃ

અત્ર લક્ષ્મી-નારાયણયોર્ અન્યોન્ય-માનસ્ય પરસ્પર-કૃત-ભોગ-ચિહ્ન-લક્ષણ-કારણાભાસ-જનિતસ્ય સ્મિતોત્તરતયા સ્વયં શાન્તિર્ અવગમ્યતે ।
હેતુજસ્ તુ શમં યાતિ યથાયોગ્યં પ્રકલ્પિતૈઃ ।
સામ્ના ભેદેન દાનેન નત્ય્-ઉપેક્ષા-રસાન્તરૈઃ । 210
તત્ર પ્રિયોક્તિ-કથનં યત્ તુ તત્ સામ ગીયતે

તત્ર યથા મમૈવ-
અનન્ય-સાધારણ એષ દાસઃ
કિમ્ અન્યથા ચેતસિ શઙ્કયેતિ ।
પ્રિયે વદત્ય્ આદૃતયા કયાચિન્
નાજ્ઞાયિ માનોઽ પિ સખી-જનોઽ પિ

અત્ર પ્રિય-સામોક્તિ-જનિતા કસ્યાશ્ચિદ્ માન-શાન્તિઃ સખી-જન-માનાદ્ય્-અજ્ઞાન-સૂચિતૈર્ આલિઙ્ગનાદિભિર્ વ્યજ્યતે ।
સખ્યાદિભિર્ ઉપાલમ્ભ-પ્રયોગો ભેદ ઉચ્યતે

211
યથા-
વિહાયૈતન્ માન-વ્યસનમ્ અનયોસ્ તન્વિ કુચયોર્
વિધેયસ્ તે પ્રેયાન્ યદિ વયમ્ અનુલ્લઙ્ઘ્ય-વચસઃ ।
સખીભ્યઃ સ્નિગ્ધાભ્યો ગિરમ્ ઇતિ નિશમ્યૈણ-નયના
નિવાપામ્ભો દત્તે નયન-સલિલૈર્ માન-સુહૃદે

વ્યાજેન ભૂષણાદીનાં પ્રદાનં દાનમ્ ઉચ્યતે

212અબ્
યથા-
મુહુર્ ઉપહસિતામ્ ઇવાલિ-નાદૈર્
વિતરસિ નઃ કલિકાં કિમ્-અર્થમ્ એનામ્ ।
અધિરજનિ ગતેન ધામ્નિ તસ્યાઃ
શઠઃ કલિર્ એવ મહાંસ્ ત્વયાદ્ય દત્તઃ

(શિ.વ. 7.55)
નતિઃ પાદ-પ્રણામઃ સ્યાત્

212ચ્
તયા, યથા-
પિશુન-વચન-રોષાત્ કિંચિદ્ આકુઞ્ચિત-ભ્રૂઃ
પ્રણમતિ નિજ-નાથે પાદ-પર્યન્ત-પીઠમ્ ।
યુવતિર્ અલમ્ અપાઙ્ગ-સ્યન્દિનો બાષ્પ-બિન્દૂન્
અનયત કુચ-યુગ્મે નિર્ગુણાં હાર-વલ્લીમ્

તૂષ્ણીં સ્થિતિર્ ઉપેક્ષણમ્

212દ્
યથા-
ચરણોઆસણિસણ્ણસ્સ તસ્સ ભરિમો અણાલબન્તસ્સ ।
પાઅઙ્ગુટ્ઠાબેટ્ઠિઅ કેસ-દિઢાઅડ્ઢણ-સુહં

(ગાથા 2.8)
[ચરણાવકાશ-નિષણ્ણસ્ય તસ્ય સ્મરામોઽ નાલપતઃ ।
પાદાઙ્ગુષ્ઠાવેષ્ઠિત કેશ-દૃઢાકર્ષણ-સુખમ્ ॥]
અત્ર શય્યાયાં ચરણાવકાશ-સ્થિતિ-મૌનાદિભિર્ ઉપેક્ષા । તયા જનિતા માનસ્ય શાન્તિશ્ ચરણાઙ્ગુષ્ઠ-વેષ્ટિત-કેશ-દૃઢાકર્ષણેન વ્યજ્યતે ।
આકસ્મિક-ભયાદીનાં કલ્પના સ્યદ્ રસાન્તરમ્ ।
યાદૃચ્છિકં બુદ્ધિ-પૂર્વમ્ ઇતિ દ્વેધા નિગદ્યતે । 213
અનુકૂલેન દૈવેન કૃતં યાદૃચ્છિકં ભવેત્

તેન માન-શાન્તિર્, યથા-
માનમ્ અસ્યા નિરાકર્તું પાદયોર્ મે પતિષ્યતઃ ।
ઉપકારાય દિષ્ટ્યૈતદ્ ઉદીણં ઘન-ગર્જિતમ્

(કા.આ. 2.290)
અત્ર માન-પ્રણોદન-ઘન-ગર્જિત-સન્ત્રાસસ્ય પ્રિય-પ્રયત્નૈર્ વિના દૈવ-વશેન સમ્ભૂતત્વાદ્ યાદૃચ્છિકત્વમ્ ।
પ્રત્યુત્પન્ન-ધિયા પુંસા કલ્પિતં બુદ્ધિ-પૂર્વકમ્

214
યથા-
લીલા-તામરસાહતોઽ ન્ય-વનિતા-નિઃશઙ્ક-દષ્ટાધરઃ
કશ્ચિત્ કેસર-દૂષિતેક્ષણ ઇવ વ્યામીલ્ય નેત્રે સ્થિતઃ ।
મુગ્ધા કુડ્મલિતાનનેન દદતી વાયું સ્થિતા તસ્ય સા
ભ્રાન્ત્યા ધૂર્તતયાથ સા નતિમ્ ઋતે તેનાનિશં ચુમ્બિતા

(અમરુ 72)
અત્ર માનાપનોદનસ્ય પ્રિય-ત્રાસસ્ય નેત્ર-વ્યાવૃત્તિ-નટન-લક્ષણતયા નાયકસ્ય પ્રત્યુત્પન્ન-મત્યા કલ્પિતત્વાદ્ બુદ્ધિ-પૂર્વકત્વમ્ ।
અથ પ્રવાસઃ-
પૂર્વ-સઙ્ગતયોર્ યૂનોર્ ભવેદ્ દેશાન્તરાદિભિઃ ।
ચરણ-વ્યવધાનં યત્ સ પ્રવાસ ઇતીર્યતે

215
તજ્-જન્યો વિપ્રલમ્ભોઽ પિ પ્રવાસત્વેન સંમતઃ ।
હર્ષ-ગર્વ-મદ-વ્રીડા વર્જયિત્વા સમીરિતાઃ

216
શૃઙ્ગાર-યોગ્યાઃ સર્વેઽ પિ પ્રવાસ-વ્યભિચારિણઃ ।
કાર્યતઃ સમ્ભ્રમાચ્ છાપાત્ સ ત્રિધા તત્ર કાર્યજઃ

217
બુદ્ધિ-પૂર્વતયા યૂનોઃ સંવિધાન-વ્યપેક્ષયા ।
વૃત્તો વર્તિષ્યમાણશ્ ચ વર્તમાન ઇતિ ત્રિધા

218
ધર્માર્થ-સઙ્ગ્રહાય બુદ્ધિ-પૂર્વો વ્યાપારઃ કાર્યમ્ । તેન વૃત્તો, યથા-
ક્રિયા-પ્રબન્ધાદ્ અયમ્ અધ્વરાણામ્
અજસ્રમ્ આહૂત-સહસ્ર-નેત્રઃ ।
શચ્યાશ્ ચિરં પાણ્ડુ-કપોલ-લમ્બાન્
મન્દાર-શૂન્યાન્ અલકાંશ્ ચકાર

(ર.વં. 6.23)
અત્ર પુરન્દરસ્ય પૂર્વં શચીમ્ આમન્ત્ર્ય પશ્ચાદ્ અધ્વર-પ્રદેશ-ગમનેન તયોઃ સંવિધાન્ અવ્યપેક્ષયા (કાર્યતો) વિપ્રલમ્ભસ્ય ભૂત-પૂર્વત્વમ્ ।
વર્તિષ્યમાણો, યથા-
ભવતુ વિદિતં છદ્માલાપૈર્ અલં પ્રિય ગમ્યતાં
તનુર્ અપિ ન તે દોષોઽ સ્માકં વિધિસ્ તુ પરાઙ્મુખઃ ।
તવ યથા તથાભૂતં પ્રેમ પ્રપન્નમ્ ઇમાં દશાં
પ્રકૃતિ-ચપલે કા નઃ પીડા ગતે હત-જીવિતે

(અમરુ 30)
વર્તમાનો, યથા-
યામીતિ પ્રિય-પુષ્ટાયાઃ પ્રિયાયાઃ કણ્ઠ-લગ્નયોઃ ।
વચો-જીવિતયોર્ આસીત્ પુરો નિઃસરણે રણઃ

અથ સમ્ભ્રમાત્-
આવેગઃ સમ્ભ્રમઃ સોઽ પિ નૈકો દિવ્યાદિભેદતઃ

219અ
તત્ર દિવ્યો, યથા-
તિષ્ઠેત્ કોપ-વશાત્ પ્રભાવ-પિહિતા દીર્ઘં ન સા કુપ્યતિ
સ્વર્ગાયોત્પતિતા ભવેન્ મયિ પુનર્-ભાવાર્દ્રમ્ અસ્યા મનઃ ।
તાં હર્તું વિબુધ-દ્વિષોઽ પિ ન ચ મે શક્તાઃ પુરો-વર્તિનીં
સા ચાત્યન્તમ્ અગોચરં નયનયોર્ યાતેતિ કોઽ યં વિધિઃ

(વિ.ઉ. 4.9)
અત્ર વિપ્રલમ્ભસ્ય કારણાન્તર-નિરાસેન કોઽ યં વિધિર્ ઇતિ વિધેઃ કારણત્વાભિપ્રાયેણ દિવ્ય-સમ્ભ્રમ-જનિતત્વં પ્રતીયતે ।
અથ શાપઃ-
શાપો વૈરૂપ્યતાદ્ રૂપ્ય-પ્રવૃત્તેર્ દ્વિવિધો ભવેત્ । 219
પ્રવાસઃ શાપ-વૈરૂપ્યાદ્ અહલ્યા-ગૌતમાદિષુ

તાદ્રૂપ્યેણ, યથા-
કશ્ચિત્ કાન્તા-વિરહ-ગુરુણા સ્વાધિકારાત્ પ્રમત્તઃ
શાપેનાસ્તંગમિત-મહિમા વર્ષ-ભોગ્યેણ ભર્તુઃ ।
યક્ષશ્ ચક્રે જનક-તનયા-સ્નાન-પુણ્યોદકેષુ
સ્નિગ્ધ-ચ્છાયા-તરુષુ વસતિં રામ-ગિર્ય્-આશ્રમેષુ

[મે.દૂ. 1.1]
અથ કરુણ-વિપ્રલમ્ભઃ-
દ્વયોર્ એકસ્ય મરણે પુનર્ ઉજ્જીવનાવધૌ । 220
વિરહઃ કરુણોઽ ન્યસ્ય સઙ્ગમાશાનુવર્તનાત્

કરુણ-ભ્રમ-કારિત્વાત્ સોઽ યં કરુણ ઉચ્યતે । 221
સઞ્ચારિણોઽ નુભાવાશ્ ચ કરુણેઽ પિ પ્રવાસવત્

યથા-
અથ મદન-વધૂર્ ઉપપ્લવાન્તં
વ્યસન-કૃશો પ્રતિપાલયાં બભૂવ ।
શશિન ઇવ દિવાતનસ્ય રેખા
કિરણ-પરિક્ષય-ધૂસરા પ્રદોષમ્

(કુ.સં. 4.46)
અત્રાકાશ-સરસ્વતી-પ્રત્યયેન રતેર્ વિપ્રલમ્ભઃ કૃશત્વાદ્ય્-અનુમિતૈર્ ગ્લાન્ય્-આદિભિઃ વ્યભિચારિ-ભાવૈઃ પોષિતઃ સમય-પરિપાલનાદિભિર્ અનુભાવૈર્ વ્યજ્યતે ।
અત્ર કેચિદ્ આહુઃ-કરુણો નામ વિપ્રલમ્ભ-શૃઙ્ગારો નાસ્તિ । ઉભયાલમ્બનસ્ય તસ્ય એકત્રૈવાસમ્ભવાત્ । યત્ર ત્વ્ એકસ્યાપાયે સતિ તદ્-ઇતર-ગતાઃ પ્રલાપાદયો ભવન્તિ સ શોકાન્ ન ભિદ્યતે ઇતિ । તદ્ અયુક્તમ્ । યત્ર પુનર્-ઉજ્જીવનેન સમ્ભોગો નાસ્તિ, તત્ર સત્યં શોક એવ । યત્ર સોઽ સ્તિ તત્ર વિપ્રલમ્ભ એવ । અન્યથા સમ્ભોગ-શિરસ્કે અન્યતરાપાય-લક્ષણે વૈરૂપ્ય-શાપ-પ્રવાસેઽ પિ શોક-રૂપત્વાપત્તેઃ ।
નન્વ્ એવં પ્રવાસ-કરુણયોઃ કો ભેદ ઇતિ ચેદ્ ઉચ્યતે-શરીરેણ દેશાન્તર-ગમને પ્રવાસઃ । પ્રાણૈર્ દેશાન્તર-ગમને કરુણ ઇતિ ।
અત્ર કેચિદ્ અયોગ-શબ્દસ્ય પૂર્વાનુરાગ-વાચકત્વં વિપ્રયોગ-શબ્દસ્ય માનાદિ-વાચકત્વં ચાભિપ્રેત્ય અયોગો વિપ્રયોગશ્ ચેતિ સમ્ભોગાદ્ અન્યસ્ય શૃઙ્ગારસ્ય વિભાગમ્ આહુઃ । વિપ્રલમ્ભ-પદસ્યાપ્રયોગે ચ કારણં બ્રુવતે-(સઙ્કેત-સ્થાનમ્ આગમિષ્યામીતિ) ઉક્ત્વા સઙ્કેતમ્ અપ્રાપ્તૌ તદ્-વ્યતિક્રમે (તતો) નાયિકાન્તરાનુસરણે ચ વિપ્રલમ્ભ-શબ્દસ્ય (મુખ્યઃ) પ્રયોગઃ । વઞ્ચનાર્થત્વાત્ તસ્ય । (અયોગ-વિપ્રયોગ-વિશેષત્વાદ્ વિપ્રલમ્ભસ્ય તાદૃશ-વિશેષાભિધાયકસ્ય વિપ્રલમ્ભ-શબ્દસ્ય) તત્-સામાન્યાભિધાયિત્વે તુ વિપ્રલમ્ભ-શબ્દસ્ય ઉપચરિતત્વાપત્તેર્ ઇતિ । તદ્ અયુક્તમ્ । ચતુર્વિધેઽ પિ વિપ્રલમ્ભે વઞ્ચન-રૂપસ્યાર્થસ્ય મુખ્યત એવ સિદ્ધેઃ । તથા ચ શ્રી-ભોજઃ-
વિપ્રલમ્ભસ્ય યદિ વા વઞ્ચનામાત્ર-વાચિનઃ ।
વિના સમાસે ચતુરાશ્ ચતુરોઽ ર્થાન્ નિયુઞ્જતે

પૂર્વાનુરાગે વિવિધં વઞ્ચનં વ્રીડિતાદિભિઃ ।
માને વિરુદ્ધં તત્ પ્રાહુઃ પુનર્ ઈર્ષ્યાયિતાદિભિઃ

ન્યાવિદ્ધં દીર્ઘ-કાલત્વાત્ પ્રવાસે તત્ પ્રતીયતે ।
વિનિષિદ્ધં તુ કરુણે કરુણત્વેન ગીયતે

(સ.ક.આ. 5.63,65-6)
અથ સમ્ભોગઃ-
સ્પર્શનાલિઙ્ગનાદીનામ્ આનુકૂલ્યાન્ નિષેવણમ્ । 222
ઘટતે યત્ર યૂનોર્ યત્ સ સમ્ભોગશ્ ચતુર્વિધઃ

અત્રાયમ્ અર્થઃ-પ્રાગ્-અસઙ્ગતયોઃ સઙ્ગત-વિયુક્તયોર્ વા નાયિકા-નાયકયોઃ પરસ્પર-સમાગમે પ્રાગ્-ઉત્પન્ના તદાનીન્તની વા રતિઃ પ્રેપ્સિતાલિઙ્ગનાદીનાં પ્રાપ્તૌ સત્યાં ઉપજાયમાનૈર્ હર્ષાદિભિઃ સંસૃજ્યમાના ચન્દ્રોદયાદિભિર્ ઉદ્દીપિતા સ્મિતાદિભિર્ વ્યજ્યમાના પ્રાપ્ત-પ્રકર્ષા સમ્ભોગ-શૃઙ્ગાર ઇત્ય્ આખ્યાયતે । સ ચ વક્ષ્યમાણ-ક્રમેણ ચતુર્વિધઃ ।
સઙ્ક્ષિપ્તઃ સઙ્કીર્ણઃ સમ્પન્નતરઃ સમૃદ્ધિમાન્ ઇતિ તે । 223
પૂર્વાનુરાગ-માન-પ્રવાસ-કરુણાનુસમ્ભવાઃ ક્રમતઃ

તત્ર સઙ્ક્ષિપ્તઃ-
યુવાનૌ યત્ર સંક્ષિપ્તાન્ સાધ્વસ-વ્રીડિતાદિભિઃ । 224
ઉપચારાન્ નિષેવેતે સ સંક્ષિપ્ત ઇતીરિતઃ

પુરુષ-ગત-સાધ્વસેન સઙ્ક્ષિપ્તો, યથા-
લીલા-હિતુલિઅ-સેલો રક્ખદુ વો રાહિઆઇ ત્થણ-પટ્ઠે ।
હરિણો પુઢમ-સમાઅમ-સદ્ધસ-બસ-બેબિલો હત્થો

(લીલાભિતુલિત-શૈલો રક્ષતુ વો રાધિકા-સ્તન-સ્પર્શે ।
હરેઃ પ્રથમ-સમાગમ-સાધ્વસ-વશ-વેપન-શીલો હસ્તઃ ॥)
સ્ત્રી-સાધ્વસાત્ સઙ્ક્ષિપ્તો, યથા-
ચુમ્બનેષ્વ્ અધર-દાન-વર્જિતં
સન્ન-હસ્ત-મદયોપગૂહને ।
ક્લિષ્ટ-મન્મથમ્ અપિ પ્રિયં પ્રભોર્
દુર્લભ-પ્રતિકૃતં વધૂરતમ્

(કુ.સં. 8.8)
અથ સઙ્કીર્ણઃ-
સઙ્કીર્ણસ્ તુ પરાધીન વ્યલીક-મરણાદિભિઃ । 225
સઙ્કીર્યમાણઃ સમ્ભોગઃ કિઞ્ચિત્ પુષ્પેષુ-પેશલઃ

યથા-
વિમર્દ-રમ્યાણિ સમત્સરાણિ
વિભેજિરે તૈર્ મિથુનૈ રતાનિ ।
વૈયાત્ય-વિસ્રમ્ભ-વિકલ્પિતાનિ
માનાવસાદાદ્ વિશદીકૃતાનિ

અથ સમ્પન્નઃ-
ભય-વ્યલીક-સ્મરણાદ્ય્-અભાવાત્ પ્રાપ્ત-વૈભવઃ । 226
પ્રોષિતાગતયોર્ યૂનોર્ ભોગઃ સમ્પન્ન ઈરિતઃ

યથા-
દંત-ક્ખઅં કબોલે કઅગ્ગહુબ્બેલ્લિઓ અ ધમ્મિલ્લો ।
પરિઘુમ્મિરાઅ દિટ્ઠી પિઆગમં સાહૈ બહૂએ

(દન્ત-ક્ષતં કપોલે કચ-ગ્રહોદ્વેએલ્લિતશ્ ચ ધમ્મિલ્લઃ ।
પરિઘૂર્ણન-શીલા ચ દૃષ્ટિઃ પ્રિયાગમં સાધયતિ વધ્વાઃ ॥)
અત્ર અપ્રથમ-સમ્ભોગત્વાદ્ ભયાભાવઃ । દન્ત-ક્ષતાદિષ્વ્ અઙ્ગાર્પણાનુકૂલ્યેન વ્યલીક-સ્મરણાદ્ય્-અભાવઃ । તાભ્યામ્ ઉપારૂઢ-વૈભવઃ સમ્પદ્યતે સમ્ભોગઃ ।
અથ સમૃદ્ધિમાન્-
પુનર્ ઉજ્જીવને ભોગ-સમૃદ્ધિઃ કિયતી ભવેત્ । 227
શિવાભ્યામ્ એવ વિજ્ઞેયમ્ ઇત્ય્ અયં હિ સમૃદ્ધિમાન્

યથા-
ચન્દ્રાપીડં સા ચ જગ્રાહ કણ્ઠે
કણ્ઠ-સ્થાનં જીવિતં ચ પ્રપેદે । તેનાપૂર્વા સા સમુલ્લાસ-લક્ષ્મીમ્
ઇન્દુ-સ્પૃષ્ટાં સિન્ધુ-લેખેવ ભેજે

(અભિનન્દસ્ય કાદમ્બરી-કથા-સારે, 8.80)
યથા વા-
અકલિઅ-પરિરમ્ભ-બિબ્ભમાઇ
અજણિઅ-ચુમ્બણ-ડમ્બરાઇ દૂરં ।
અઘડિઅ-ઘણ-તાડણાઇ ણિચ્ચં
ણમહ અણંગ-રહીણ મોહણાઇં

(અકલિત-પરિરમ્ભ-વિભ્રમાણિ
અજનિત-ચુમ્બન-ડમ્બરાણિ દૂરમ્ ।
અઘટિત-ઘન-તાડનાનિ નિત્યં
નમતાનઙ્ગ-રત્યોર્ મોહનાનિ ॥)
અત્ર પુનર્-ઉજ્જીવિતેનઅ કામેન સહ રત્યા રતેર્ બાહ્યોપચારાનપેક્ષયૈવ તત્-ફલ-રૂપ-સુખ-પ્રાપ્તિ-કથનાત્ સમ્ભોગઃ સમૃદ્ધ્યતિ ।
અથ હાસ્યઃ-
વિભાવૈર્ અનુભાવૈશ્ ચ સ્વોચિતૈર્ વ્યભિચારિભિઃ । 228
હાસઃ સદસ્ય-રસ્યત્વં નીતો હાસ્ય ઇતીર્યતે

તત્રાલસ્ય-ગ્લાનિ-નિદ્રા-વ્યાધ્ય્-આદ્યા વ્યભિચારિણઃ । 229
એષ દ્વેધા ભવેદ્ આત્મ-પર-સ્થિતિ-વિભાગતઃ

આત્મસ્થસ્ તુ યદા સ્વસ્ય વિકારૈર્ હસતિ સ્વયમ્ । 230
યથા બાલ-રામાયણે-ભૃઙ્ગિરિટિઃ (આત્માનં નિર્વર્ણ્ય સોપહાસમ્)-અહો ત્રિભુવનાધિપતેર્ અસ્ય અનુચરસ્ય મહાર્હ-વેષતા ।
કૌપીનાચ્છાદને વલ્કમ્ અક્ષ-સૂત્રં જટા-ચ્છટાઃ ।
રુદ્રાઙ્કુશસ્ ત્રિપુણ્ડ્રં ચ વેષો ભૃઙ્ગિરિટેર્ અયમ્
(બા.રા. 2.2)
અત્ર ભૃઙ્ગિરિટિઃ સ્વ-વેષ-વૈકૃતેનૈવ સ્વયમ્ આત્માનં હસતિ ।
પરસ્થસ્ તુ પર-પ્રાપ્તૈર્ એતૈર્ હસતિ ચેત્ પરમ્

231અ
યથા-
ત્રસ્તઃ સમસ્ત-જન-હાસ-કરઃ કરેણોસ્
તાવત્ ખરઃ પ્રખરમ્ ઉલ્લલયાંચકાર ।
યાવચ્ ચલાસન-વિલોલ-નિતમ્બ-બિમ્બ-
વિસ્રસ્ત-વસ્ત્રમ્ અવરોધ-વધૂઃ પપાત

(શિ.વ. 5.7)
પ્રકૃતિ-વશાત્ સ ચ ષોઢા સ્મિત-હસિતે વિહસિતાવહસિતે ચ । 231
અપહસિતાતિહસિતકે જ્યેષ્ઠાદીનાં ક્રમાદ્ દ્વે દ્વે ॥469॥
તત્ર સ્મિતમ્ -
સ્મિતં ચાલક્ષ્ય-દશનં દૃક્-કપોલ-વિકાશ-કૃત્

232
યથા-
ઉત્ફુલ્લ-ગણ્ડ-મણ્ડલમ્ ઉલ્લસિત-દૃગ્-અન્ત-સૂચિતાકૂતમ્ ।
નમયન્ત્યાપિ મુખામ્બુજમ્ ઉન્નમિતં રાગ-સામ્રાજ્યમ્

(કુ.આ. 2.15)
અત્ર ગણ્ડ-મણ્ડલ-વિકાસ-દૃગ્-અન્તોલ્લાસાભ્યાં નાયિકાયાઃ સ્મિતં વ્યજ્યતે ।
હસિતં, યથા-
તદ્ એવ લક્ષ્ય-દશન-શિખરં હસિતં ભવેત્

233અ
સ્મયમાનમ્ આયતાક્ષ્યાઃ
કિંચિદ્ અભિવ્યક્ત-દશન-શોભિ મુખમ્ ।
અસમગ્ર-લક્ષ્ય-કેસરમ્
ઉચ્છ્વસદ્ ઇવ પઙ્કજં દૃષ્ટમ્

(મા.અ.મિ. 2.11)
અત્ર કિઞ્ચિદ્ અભિવ્યક્ત-દશનત્વાદ્ ઇદં હસિતમ્ ।
વિહસિતં, યથા-
તદ્ એવ કુઞ્ચિતાપાઙ્ગ-ગણ્ડં મધુર-નિઃસ્વનમ્ । 233
કાલોચિતં સાનુરાગમ્ ઉક્તં વિહસિતં ભવેત્

યથા-
સવિધેઽ પિ મય્ય્ અપશ્યતિ શિશુજન-ચેષ્ટા-વિલોકન-વ્યાજાત્ ।
હસિતં સ્મરામિ તસ્યાઃ સ-સ્વનમ્ આકુઞ્ચિતાપાઙ્ગમ્

અવહસિતમ્, યથા-
ફુલ્લ-નાસા-પુટં યત્ સ્યાન્ નિકુઞ્ચિત-શિરોઽ ંસકમ્ । 234
જિહ્માવલોક-નયનં તચ્ ચાવહસિતં મતમ્

યથા-
ખર્વાટ-ધમ્મિલ્લ-ભરં કરેણ
સંસ્પૃષ્ટ-માત્રં પતિતં વિલોક્ય ।
નિકુઞ્ચિતાંસં કુટિલેક્ષણાન્તં
ફુલ્લાગ્ર-નાસં હસિતં સખીભિઃ ॥
કમ્પિતાઙ્ગં સાશ્રુ-નેત્રં તચ્ ચાપહસિતં ભવેત્

235
યથા-
સમં પુત્ર-પ્રેમ્ણા કરટ-યુગલં ચુમ્બિતુ-મનો
ગજાસ્યે કૃષ્ટાસ્યે નિવિડ-મિલદ્-અન્યોન્ય-વદનમ્ ।
અપાયાત્ પાયાદ્ વઃ પ્રમથ-મિથુનં વીક્ષ્ય તદ્ ઇદં
હસન્ ક્રીડાનૃત્ત-શ્લથ-ચલિત-તુન્દઃ સ ચ શિશુઃ

અતિહસિતમ્, યથા-
કરોપગૂઢ-પાર્શ્વં યદ્ ઉદ્ધતાયત-નિઃસ્વનમ્ ।
બાષ્પાકુલાક્ષ-યુગલં તચ્ ચાતિહસિતં ભવેત્

236
યથા-
ઇતિ વાચમ્ ઉદ્ધતમ્ ઉદીર્ય
સપદિ સહ વેણુ-દારિણા ।
સોઢ-રિપુ-બલ-ભરોઽ સહનઃ
સ જહાસ દત્ત-કર-તાલમ્ ઉચ્ચકૈઃ

(શિ.વ. 15.39)
અથ વીરઃ-
વિભાવૈર્ અનુભાવૈશ્ ચ સ્વોચિતૈર્ વ્યભિચારિભિઃ ।
નીતઃ સદસ્ય-રસ્યત્વમ્ ઉત્સાહો વીર ઉચ્યતે

237
એષ ત્રિધા સમાસેન દાન-યુદ્ધ-દયોદ્ભવાઃ ।
દાન-વીરો ધૃતિર્ હર્ષો મત્યાદ્યા વ્યભિચારિણઃ

238
સ્મિત-પૂર્વાભિભાષિત્વં સ્મિત-પૂર્વં ચ વીક્ષિતમ્ ।
પ્રસાદે બહુ-દાતૃત્વં તદ્વદ્ વાચાનુમોદિતમ્ । 239
ગુણાગુણ-વિચારાદ્યાસ્ ત્વ્ અનુભાવાઃ સમીરિતાઃ

યથા-
અમુષ્મૈ ચૌરાય પ્રતિનિહત-મૃત્યુ-પ્રતિભિયે
પ્રભુઃ પ્રીતઃ પ્રાદાદ્ ઉપરિતન-પાદ-દ્વય-કૃતે ।
સુવર્ણાનાં કોટીર્ દશ દશન-કોટિ-ક્ષત-ગિરીન્
ગજેન્દ્રાનપ્ય્ અષ્ટૌ મદ-મુદિત-કૂજન્ મધુલિહઃ

યુદ્ધ-વીરે હર્ષ-ગર્વામર્ષાદયા વ્યભિચારિણા । 240
અસાહાય્યેઽ પિ યુદ્ધેચ્છા સમરાદ્ અપલાયનમ્ ।
ભીતાભય-પ્રદાનાદ્યા વિકારાસ્ તત્ર કીર્તિતાઃ

241
યથા-
રથી નિષઙ્ગી કવચી ધનુષ્માન્
દૃપ્તહ્ સ રાજન્યકમ્ એક-વીરઃ ।
વિલોલયામાસ મહા-વરાહઃ
કલ્પ-ક્ષયોદ્વૃત્તમ્ ઇવાર્ણવામ્ભઃ

(ર.વં. 7.56)
દયા-વીરે ધૃતિ-મતિ-પ્રમુખા વ્યભિચારિણઃ ।
સ્વાર્થ-પ્રાણ-વ્યયેનાપિ વિપન્ન-ત્રાણ-શીલતા । 242
આશ્વાસનોક્તયઃ સ્થૈર્યમ્ ઇત્ય્ આદ્યાસ્ તત્ર વિક્રિયાઃ

યથા-
આર્તં કણ્ઠ-ગત-પ્રાણં પરિત્યક્તં સ્વ-બાન્ધવૈઃ ।
ત્રાયે નૈનં યદિ તતઃ કઃ શરીરેણ મે ગુણઃ

(નાગાનન્દ 4.11)
અથ અદ્ભુતઃ-
વિભાવૈર્ અનુભાવૈશ્ ચ સ્વોચિતૈર્ વ્યભિચારિભિઃ । 243
નીતઃ સદસ્ય-રસ્યત્વં વિસ્મયોઽ દ્ભુતતાં વ્રજેત્

અત્ર ધૃત્યાવેગ-જાડ્ય-હર્ષાદ્યા વ્યભિચારિણઃ । 244
ચેષ્ટાસ્ તુ નેત્ર-વિસ્તાર-સ્વેદાશ્રુ-પુલકાદયઃ

યથા-
સોઢાહે નમતેતિ દૂત-મુખતઃ કાર્યોપદેશાન્તરં
તત્ તાદૃક્ સમરાઙ્ગણેષુ ભુજયોર્ વિક્રાન્તમ્ અવ્યાહતમ્ ।
ભીતાનાં પરિરક્ષણં પુનર્ અપિ સ્વે સ્વે પદે સ્થાપનં
સ્મારં સ્મારમ્ અરાતયઃ પુલકિતા રેચર્લ-સિંહ-પ્રભોઃ

અત્ર નાયક-ગુણાતિશય-જનિતો વિરોધિનાં વિસ્મયઃ સ્મૃતિ-હર્ષાદિભિઃ વ્યભિચારિભિર્ ઉપચિતઃ પુલકાદિભિર્ અનુભાવૈર્ વ્યજ્યમાનોઽ દ્ભુતત્વમ્ આપદ્યતે ।
અથ રૌદ્રઃ-
વિભાવૈર્ અનુભાવૈશ્ ચ સ્વોચિતૈર્ વ્યભિચારિભિઃ । 245
ક્રોધઃ સદસ્ય-રસ્યત્વં નીતો રૌદ્ર ઇતીર્યતે

આવેગ-ગર્વૌગ્ર્યામર્ષ-મોહાદ્યા વ્યભિચારિણઃ । 246
પ્રસ્વેદ-ભ્રુકુટી-નેત્ર-રાગાદ્યાસ્ તત્ર વિક્રિયાઃ

યથા કરુણાકન્દલે-
આત્માક્ષેપ-ક્ષોભિતૈઃ પીડિતોષ્ઠૈઃ
પ્રાપ્તોદ્યોગૈર્ યૌગપદ્યાદ્ અભેદ્યૈઃ ।
ભિન્ધિ-ચ્છિન્ધિ-ધ્વાનિભિર્ ભિલ્લ-વર્ગૈર્
દર્પાદ્ અન્ધૈર્ આનિરુદ્ધિર્ નિરુદ્ધઃ

અત્ર વજ્ર-વિષયો ભિલ્લ-વર્ગ-ક્રોધઃ સ્વાત્માક્ષેપાદિભિર્ ઉદ્દીપિતા દર્પાન્ધ-પરુષ-વાગ્-આરમ્ભાદ્ય્-અનુમિતૈર્ ગર્વાસૂયાદિભિઃ પરિપોષિતઃ સ્વોષ્ઠ-પીડન-શત્રુ-નિરોધાદિભિર્ અનુભાવૈર્ અભિવ્યક્તો રૌદ્રતયા નિષ્પદ્યતે ।
અથ કરુણઃ-
વિભાવૈર્ અનુભાવૈશ્ ચ સ્વોચિતૈર્ વ્યભિચારિભિઃ । 247
નીતઃ સદસ્ય-રસ્યત્વં શોકઃ કરુણ ઉચ્યતે

અત્રાષ્ટૌ સાત્ત્વિકા જાડ્ય-નિર્વેદ-ગ્લાનિ-દીનતાઃ । 248
આલસ્યાપસ્મૃતિ-વ્યાધિ-મોહાદ્યા વ્યભિચારિણઃ

યથા કરુણાકન્દલે-
કુલસ્ય વ્યાપત્ત્યા સપદિ શતધોદ્દીપિત-તનુર્
મુહુર્ બાષ્પં શ્વાસાન્ મલિનમ્ અપિ રાગં પ્રકટયન્ ।
શ્લથૈર્ અઙ્ગૈઃ શૂન્યૈર્ અસકૃદ્ ઉપરુદ્ધૈશ્ ચ કરણૈર્
યુતો ધત્તે ગ્લાનિં કરુણ ઇવ મૂર્તો યદુપતિઃ

અત્ર બન્ધુ-વ્યાપત્તિ-જનિતો વસુદેવસ્ય શોકો બન્ધુ-ગુણ-સ્મરણાદિભિર્ ઉદ્દીપિતો મ્લાનત્વેન્દ્રિય-શૂન્યત્વાદિ-સૂચિતૈર્ દૈન્ય-મોહ-ગ્લાન્યાદિ-સઞ્ચારિભિઃ પ્રપઞ્ચિતો મુહુર્ બાષ્પ-શ્વાસ-મલિન-મુખ-રાગાદિભિર્ અનુભાવૈર્ અભિવ્યક્તઃ કરુણત્વમ્ આપદ્યતે ।
અથ બીભત્સઃ-
વિભાવૈર્ અનુભાવૈશ્ ચ સ્વોચિતૈર્ વ્યભિચારિભિઃ । 249
જુગુપ્સા પોષમ્ આપન્ના બીભત્સત્વેન રસ્યતે

અત્ર ગ્લાનિ-શ્રમોન્માદ-મોહાપસ્માર-દીનતાઃ । 250
વિષાદ-ચાપલાવેગ-જાડ્યાદ્યા વ્યભિચારિણઃ ।
સ્વેદ-રોમાઞ્ચ-નામાગ્ર-ચ્છાદનાદ્યાશ્ ચ વિક્રિયાઃ

251
યથા-
અંહઃ-શેષૈર્ ઇવ પરિવૃતો મક્ષિકામણ્ડલીભિઃ
પૂય-ક્લિન્નં વ્રણમ્ અભિમૃશન્ વાસસઃ ખણ્ડકેન ।
રથોપાન્તે દ્રુતમ્ અપસૃતં સઙ્કુચન્ નેત્ર-કોણં
છન્ન-ઘ્રાણં રચયતિ જનં દદ્રુ-રોગી દરિદ્રઃ

અત્ર દર્દુ-રોગિ-વિષયા રથ્યા-જન-જુગુપ્સા મક્ષિકા-પૂયાદિભિર્ ઉદ્દીપિતા ત્વરાપસરણાનુમિતૈર્ વિષાદાદિભિઃ પોષિતા નેત્ર-સઙ્કોચનાદિભિર્ અભિવ્યક્તા બીભત્સતામ્ આપ્નોતિ ।
અથ ભયાનકઃ-
વિભાવૈર્ અનુભાવૈશ્ ચ સ્વોચિતૈર્ વ્યભિચારિભિઃ ।
ભયં સદસ્ય-રસ્યત્વં નીતં પ્રોક્તં ભયાનકઃ

252
તત્ર સન્ત્રાસ-મરણ-ચાપલાવેગ-દીનતાઃ ।
વિષાદ-મોહાપસ્માર-શઙ્કાદ્યા વ્યભિચારિણઃ । 253
વિક્રિયાસ્ ત્વ્ આસ્ય-શોષાદ્યાઃ સાત્ત્વિકાશ્ ચાશ્રુ-વર્જિતાઃ

યથા-
શ્રી-સિંહ-ક્ષિતિ-નાયકસ્ય રિપવો ધાટી-શ્રુતેર્ આકુલાઃ
શુષ્યત્-તાલુ-પુટં સ્ખલત્-પદ-તલં વ્યાલોકયન્તો દિશઃ ।
ધાવિત્વા કથમ્ અપ્ય્ ઉપેત્ય તમસા ગાઢોપગૂઢાં ગુહામ્
અન્વિષ્યન્તિ તદ્-અન્તરેઽ પિ કર-સંસ્પર્શેન ગર્તાન્તરમ્

અત્ર નાયક-પ્રતિભૂપતિનાં ભયં તદ્-ધાટી-શ્રવણાદિનોદ્દીપિતં વ્યાકુલત્વ-તાલુ-શોષ-પદ-સ્ખલનાદ્ય્-અનુમિતૈર્ આવેગ-શઙ્કાત્રાસાદિભિર્ વ્યભિચારિભિર્ ઉપચિતં પલાયન-ગુહા-પ્રવેશ-ગર્તાન્તરાન્વેષણાદિભિર્ અનુભાવૈર્ અનુભૂયમાનં ભયાનકત્વેન નિષ્પદ્યતે ।
કેચિત્ સમાન-બલયો રસયોઃ સઙ્કરં વિદુઃ । 254
ન પરીક્ષાક્ષમમ્ ઇદં મતં પ્રેક્ષાવતાં ભવેત્

તુષ્યત્વે પૂર્વ આસ્વાદઃ કતરસ્યેત્ય્ અનિશ્ચયાત્ । 255
સ્પર્ધાપરત્વાદ્ ઉભયોર્ અનાસ્વાદ-પ્રસઙ્ગતઃ

તયોર્ અન્યતરસ્યૈવ પ્રાયેણાસ્વાદનાદ્ અપિ । 256
યુગપદ્ રસનીયત્વં નોભયોર્ ઉપપદ્યતે ।
એષામ્ અઙ્ગાઙ્ગિ-ભાવેન સઙ્કરો મમ સંમતઃ

257
તથા ચ ભારતીયે-
ભાવો વાપિ રસો વાપિ પ્રવૃત્તિર્ વૃત્તિર્ એવ વા ।
સર્વેષાં સમવેતાનાં રૂપં યસ્ય ભવેદ્ બહુ ॥
સ મન્તવ્યો રસઃ સ્થાયી શેષાઃ સઞ્ચારિણો મતાઃ

(ના.શા. 7.119) ઇતિ ।
તુલાધૃતત્વમ્ અનયોર્ ન સ્યાત્ પ્રકરણાદિના ।
કવિ-તાત્પર્ય-વિશ્રાન્તેર્ એકત્રૈવાવલોકનાત્

258
અથ પરસ્પર-વિરુદ્ધ-રસ-પ્રતિપાદનમ્-
ઉભૌ શૃઙ્ગાર-બીભત્સાવ્ ઉભૌ વીર-ભયાનકૌ ।
રૌદ્રાદ્ભુતાવ્ ઉભૌ હાસ્ય-કરુણૌ પ્રકૃતિ-દ્વિષૌ

259
સ્વભાવ-વૈરિણોર્ અઙ્ગાઙ્ગિ-ભાવેનાપિ મિશ્રણમ્ ।
વિવેકિભ્યો ન સ્વદતે ગન્ધ-ગન્ધકયોર્ ઇવ

260
વિરોધિનોઽ પિ સાંનિધ્યાદ્ અતિરસ્કાર-લક્ષણમ્ ।
પોષણં પ્રકૃતસ્યેતિ ચેદ્ અઙ્ગત્વં ન તાવતા

261
યત્ કિઞ્ચિદ્ ઉપકારિત્વાદ્ અઙ્ગસ્યાઙ્ગિત્વમ્ અઙ્ગિનિ ।
ન તત્-સંનિધિ-માત્રેણ ચર્વણાનુપકારતઃ

262
અન્યથા પાનકાદ્યેષુ શર્કરાદેર્ ઇવાપતેત્ ।
અન્તરા પતિતસ્યાપિ તૃણાદેર્ ઉપકારિતા । 263
તચ્ ચર્વણાભિમાને સ્યાત્ સતૃણાભ્યવહારિતા

નિસર્ગ-વૈરિણોર્ અઙ્ગાઙ્ગિ-ભાવાત્ સ્વાદાભાવો, યથા-
લાલા-જલં સ્રવતુ વા દશનાસ્થિ-પૂર્ણમ્
અપ્ય્ અસ્તુ વા રુધિર-બન્ધુરિતાધરં વા ।
સુસ્નિગ્ધ-માંસ-કલિતોજ્જ્વલ-લોચનં વા
સંસાર-સારમ્ ઇદમ્ એવ મુખં ભવત્યાઃ

અત્ર શૃઙ્ગાર-રસાઙ્ગતામ્ અઙ્ગીકૃતવતા બીભત્સેન અઙ્ગિનોઽ પિ વિચ્છેદાય મૂલે કુઠારો વ્યાપારિતઃ । એવમ્ અન્યેષામ્ અપિ વિરોધિનામ્ અઙ્ગાઙ્ગિ-ભાવેનાસ્વાદાભાવસ્ તત્ર તત્રોદાહરણે દ્રષ્ટવ્યઃ ।
ભૃત્યોર્ નાયકસ્યેવ નિસર્ગ-દ્વેષિણોર્ અપિ । 264
અઙ્ગયોર્ અઙ્ગિનો વૃદ્ધૌ ભવેદ્ એકત્ર સઙ્ગતિઃ

યથા-
કસ્તૂર્યા તત્-કપોલ-દ્વય-ભુવિ મકરી-નિર્મિતૌ પ્રસ્તુતાયાં
નિર્મિત્સૂનાં સ્વ-વક્ષસ્ય્ અતિપરિચયનાત્ ત્વત્-પ્રશસ્તીર્ ઉપાંશુ ।
વીર શ્રી-સિંહ-ભૂપ ત્વદ્-અહિત-કુભુજાં રાજ્ય-લક્ષ્મી-સપત્નીમ્
આનવ્યાજેન લજ્જાં સપદિ વિદધતે સ્વાવરોધે પ્રગલ્ભાઃ

અત્ર પ્રતિનાયક-ગતયોઃ શૃઙ્ગાર-બીભત્સયોઃ નાયક-ગત-વીર-રસાઙ્ગત્વાદ્ એકત્ર સમાવેશો ન દોષાય ।
નન્વ્ અત્ર શત્રૂણાં સ્વ-વક્ષસિ નાયક-વિરુદ-વિલેખનેન જીવિતાન્ત-નિર્મિત-સ્થાનીયેન જનિતા નિજ-જીવિત-જુગુપ્સા સ્વાવરોધ-સાંનિધ્યાદિભિર્ ઉદ્દીપિતા લજ્જાનુમિતૈર્ નિર્વેદ-દૈન્ય-વિષાદાદિભિર્ ઉપચિતા તદ્-અનુમિતૈર્ એવ માનસિક-કુત્સાદિભિઃ અભિવ્યક્તા સતી નાયક-ગતં શરણાગત-રક્ષા-લક્ષણં વીરં પુષ્ણાતીતિ પ્રતીયતે । ન પુનઃ પ્રતિનાયક-ગતસ્ય શૃઙ્ગારસ્ય નાયક-વીરોપકરણત્વમ્ (ઇતિ ચેદ્), ઉચ્યતે-નાયક-કૃપા-કટાક્ષ-સ્થિરીકૃત-રાજ્યાનાં પ્રતિનાયકાનાં તાદૃશાઃ (શૃઙ્ગાર-) વિનોદાઃ સમ્ભવેયુઃ । નાન્યથેતિ તસ્ય શૃઙ્ગારસ્ય નાયક-વીરોપકરણત્વ-વિરુદ-ધારણાદિ-પરિચયેન રાજ્ય-લક્ષ્મી-સપત્ની-પદ-પ્રયોગેણ ચાભિવ્યજ્યતે ।
અથ રસાભાસઃ-
અઙ્ગેનાઙ્ગી રસઃ સ્વેચ્છા-વૃત્તિ-વર્ધિત-સમ્પદા । 265
અમાત્યેનાવિનીતેન સ્વામીવાભાસતાં વ્રજેત્

તથા ચ ભાવ-પ્રકાશિકાયામ્-
શૃઙ્ગારો હાસ્ય-ભૂયિષ્ઠઃ શૃઙ્ગારાભાસ ઈરિતઃ ।
હાસ્યો બીભત્સ-ભૂયિષ્ઠો હાસ્યાભાસ ઇતીરિતઃ

વીરો ભયાનક-પ્રાયો વીરાભાસ ઇતીરિતઃ ।
અદ્ભુતઃ કરુણાશ્લેષાદ્ અદ્ભુતાભાસ ઉચ્યતે

રૌદ્રઃ શોક-ભયાશ્લેષાદ્ રૌદ્રાભાસ ઇતીરિતઃ ।
કરુણો હાસ્ય-ભૂયિષ્ઠઃ કરુણાભાસ ઉચ્યતે

બીભત્સોઽ દ્ભુત-શૃઙ્ગારી બીભત્સાભાસ ઉચ્યતે ।
સ સ્યાદ્ ભયાનકાભાસો રૌદ્ર-વીરોપસઙ્ગમાત્

ઇતિ ।
અત્ર શૃઙ્ગાર-રસસ્ય અરાગાદ્ અનેક-રાગાત્ તિર્યગ્-રાગાત્ મ્લેચ્છ-રાગાચ્ ચેતિ ચતુર્વિધમ્ આભાસ-ભૂયસ્ત્વમ્ । તત્ર અરાગસ્ ત્વ્ એકત્ર રાગાભાવઃ । તેન રસસ્યાભાસત્વં, યથા-
સ રામો નઃ સ્થાતા ન યુધિ પુરતો લક્ષ્મણ-સખો
ભવિત્રી રમ્ભોરુ ત્રિદશ-વદન-ગ્લાનિર્ અધુના ।
પ્રયાસ્યત્ય્ એવોચ્ચૈર્ વિપદમ્ અચિરાદ્ વાનર-ચમૂર્
લઘિષ્ઠેદં ષષ્ઠાક્ષર-પર-વિલોપાત્ પઠ પુનઃ

(હ.ના. 10.12)
અત્ર સીતાયાં રાવણ-વિષય-રાગાત્યન્તાભાવાદ્ આભાસત્વમ્ ।
નન્વ્ એકત્ર રાગાભાવાદ્ રસસ્યાભાસત્વં ન યુજ્યતે । પ્રથમમ્ અજાતાનુરાગે વત્સ-રાજે જાતાનુરાગાયાઃ રત્નાવલ્યાઃ-
દુલ્લહ-જણાણુરાઓ લજ્જા ગુરુઈ પરબ્બસો અપ્પા ।
પિઅ-સહિ વિસમં પેમ્મં મરણં સરણં નુ વરમ્ એક્કં

(ર.આ. 2.1)
[દુર્લભ-જનાનુરાગો લજ્જા ગુર્વી પર-વશ આત્મા ।
પ્રિય-સખિ વિષમં પ્રેમ મરણં શરણં નુ વરમ્ એકમ્ ॥]
ઇત્ય્ અત્ર પૂર્વાનુરાગસ્યાભાસત્વ-પ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેદ્ ઉચ્યતે । અભાવો હિ ત્રિવિધઃ પ્રાગ્-અભાવોઽ ત્યન્તાભાવઃ પ્રધ્વંસાભાવશ્ ચેતિ । તત્ર પ્રાગ્-અભાવે દર્શનાદિ-કારણેષુ સમ્ભાવિતેષુ રાગોત્પત્તિ-સમ્ભાવનયા નાભાસત્વમ્ । ઇતરયોસ્ તુ કારણ-સદ્-ભાવેઽ પિ રાગાનુત્પત્તેર્ આભાસત્વમ્ એવ । અન્યે તુ સ્ત્રિયા એવ રાગાભાવે રસસ્યાભાસત્વં પ્રતિજાનતે । ન તદ્ ઉપપદ્યતે । પુરુષેઽ પિ રાગાભાવે રસસ્યાનાસ્વાદનીયત્વાત્ । યથા-
ગતે પ્રેમાવેશે પ્રણય-બહુ-માનેઽ પિ ગલિતે
નિવૃત્તે સદ્-ભાવે જન ઇવ જને ગચ્છતિ પુરઃ ।
તદ્ ઉત્પ્રેક્ષ્યોત્પ્રેક્ષ્ય પ્રિય-સખિ ગતાંસ્ તાંશ્ ચ દિવસાન્
ન જાને કો હેતુર્ દલતિ શતધા યન્ ન હૃદયમ્

(અમરુ 43)
અત્ર હૃદય-દલનાભાવ-પૂર્વ-ગત-દિવસોત્પ્રેક્ષાદ્ય્-અનુમિતૈર્ નિર્વેદ-સ્મૃત્ય્-આદિભિર્ અભિવ્યક્તોઽ પિ સ્ત્રિયા અનુરાગઃ પ્રેમાવેશ-શ્લથનાદિ-કથિતેન પુરુષ-ગત-રાગ-ધ્વંસનેન ચારુતાં નાપ્નોતિ ।
પુરુષ-રાગાત્યન્તાભાવેન રસાભાસત્વં, યથા-
ધ્યાન-વ્યાજમ્ ઉપેત્ય ચિન્તયસિ કામ્ ઉન્મીલ્ય ચક્ષુઃ ક્ષણં
પશ્યાનઙ્ગ-શરાતુરં જનમ્ ઇમં ત્રાતાપિ નો રક્ષસિ ।
મિથ્યા-કારુણિકોઽ સિ નિર્ઘૂણતરસ્ ત્વત્તઃ કુતોઽ ન્યઃ પુમાન્
સેર્ષ્યં માર-વધૂભિર્ ઇત્ય્ અભિહિતો બુદ્ધો જિનઃ પાતુ વઃ

(નાગા. 1.1)
અત્ર જિનસ્ય રાગાત્યન્તાભાવેન રસાભાસત્વમ્ ।
અનેકત્ર યોષિતો રાગાભાસત્વં, યથા-
પરસ્પરેણ ક્ષતયોઃ પ્રહર્ત્રોર્
ઉત્ક્રાન્તવાય્વોઃ સમકાલમ્ એવ ।
અમર્ત્ય-ભાવેઽ પિ કયોશ્ચિદ્ આસીદ્
એકાપ્સરઃ-પ્રાર્થનયોર્ વિવાદઃ

(ર.વં. 7.53)
અત્ર કસ્યાશ્ચિદ્ દિવ્ય-વનિતાયા વીર-દ્વયે રણાનિવૃત્તિ-મરણ-પ્રાપ્ત-દેવતાભાવે અનુરાગસ્ય નિરુપમાનશૂર-ગુણોપાધેર્ અવૈષમ્યેણ પ્રતિભાસનાદાભાસત્વમ્ ।
અનેકત્ર પુંસો રાગાદ્, યથા-
રમ્યં ગાયતિ મેનકા કૃત-રુચિર્ વીણા-સ્વનૈર્ ઉર્વશી
ચિત્રં વક્તિ તિલોત્તમા પરિચયં નાનાઙ્ગ-હાર-ક્રમે ।
આસાં રૂપમ્ ઇદં તદ્ ઉત્તમમ્ ઇતિ પ્રેમાનવસ્થા દ્વિષા
ભેજે શ્રી-યનપોત-સિંહ-નૃપતે ત્વત્-ખડ્ગ-ભિન્નાત્મના

અત્ર નાયક-ખડ્ગ-ધારા-ગલિતાત્મનઃ કસ્યચિત્ સ્વર્ગ-પ્રતિનાયક-વીરસ્ય મેનકાદિ-સ્વર્લોક-ગણિકાસુ અવૈષમ્યેણ રાગાદ્ આભાસત્વમ્ ।
નન્વ્ એવં દક્ષિણાદીનામ્ અપિ રાગસ્યાભાસત્વમ્ ઇતિ ચેત્, ન । દક્ષિણસ્ય નાયકસ્ય નાયિકાસુ અનેકાસુ વૃત્તિ-માત્રેણૈવ સાધારણ્યમ્ । ન રાગેણ । તદ્ એકસ્યામ્ એવ રાગસ્ય પ્રૌઢત્વમ્ । ઇતરાસુ તુ મધ્યમત્વં મન્દત્વં ચેતિ તદ્-અનુરાગસ્ય નાભાસતા । અત્ર તુ અવૈષમ્યેણ અનેકત્ર પ્રવૃત્તેર્ આભાસત્વમ્ ઉપપદ્યતે ।
તિર્યગ્-રાગાદ્, યથા-
મધુ દ્વિરેફઃ કુસુમૈક-પાત્રે
પપૌ પ્રિયાં સ્વામ્ અનુવર્તમાનઃ ।
શૃઙ્ગેણ ચ સ્પર્શ-નિમીલિતાક્ષીં
મૃગીમ્ અકણ્ડૂયત કૃષ્ણ-સારઃ

(કુ.સં. 3.36)
મ્લેચ્છ-રાગાદ્, યથા-
અજ્જં મોહણ-સુહિઅં મુઅત્તિ મોત્તૂ પલાઇએ હલિએ ।
દર-ફુડિઅ-બેણ્ટ-ભારોણઆઇ હસિઅં બ ફલહીએ

(ગાથા 4.60)
[આર્યાં મોહન-સુખિતાં મૃતેતિ મુક્ત્વા પલાયિતે હલિકે ।
દર-સ્ફુટિત-વૃન્ત-ભારાવનતયા હસિતમ્ ઇવ કાર્પાસ્યા ॥]
અત્ર સુરત-મોહન-સુપ્તિ-મરણ-દશયોર્ વિવેકાભાવેન હાલિકસ્ય મ્લેચ્છત્વં ગમ્યતે ।
નનુ તિર્યઙ્-મ્લેચ્છ-ગતયોર્ આભાસત્વં ન યુજ્યતે । તયોર્ વિભાવાદિ-સમ્ભવાત્ । આસ્વાદ-યોગ્યતા-પ્રતીતેર્ ઇતિ ચેત્, ન । ભો મ્લેચ્છ-રસ-વાદિન્ ! ઉક્તલાધિપતેઃ શૃઙ્ગાર-રસાભિમાનિનો નરસિંહદેવસ્ય ચિત્તમ્ અનુવર્તમાનેન વિદ્યાધરેણ કવિના બાઢમ્ અભ્યન્તરી-કૃતોઽ સિ । એવં ખલુ સમર્થિતમ્ એકાવલ્યામ્ અનેન-
અપરે તુ રસાભાસં તિર્યક્ષુ પ્રચક્ષતે । તન્ ન પરીક્ષા-ક્ષમમ્ । તેષ્વ્ અપિ વિભાવાદિ-સમ્ભવાત્ । વિભાવાદિ-જ્ઞાન-શૂન્યાસ્ તિર્યઞ્ચો ન ભાજનં ભવિતુમ્ અર્હન્તિ રસસ્યેતિ ચેત્, ન । મનુષ્યેષ્વ્ અપિ કેષુચિત્ તથા-ભૂતેષુ રસ-વિષય-ભાવાભાવ-પ્રસઙ્ગાત્ । વિભાવાદિ-સમ્ભવો હિ રસં પ્રતિ પ્રયોજકઃ । ન વિભાવાદિ-જ્ઞાનમ્ । તતશ્ ચ તિરશ્ચામ્ અપ્ય્ અસ્ત્ય્ એવ રસઃ ઇતિ । (એકાવલ્યામ્ 106)
ન તાવત્ તિરશ્ચાં વિભાવતમ્ ઉપપદ્યતે । શૃઙ્ગારે હિ સમુજ્જ્વલસ્ય શુચિનો દર્શનીયસ્યૈવ વસ્તુનો મુનિના વિભાવત્વેનામ્નાતમ્ । તિરશ્ચમ્ ઉદ્વર્તન-મજ્જનાકલ્પ-રચનાદ્ય્-અભાવાદ્ ઉજ્જ્વલ-શુચિ-દર્શનીયત્વાનામ્ અસમ્ભાવના પ્રસિદ્ધૈવ ।
અથ સ્વ-જાતિ-યોગ્યૈર્ ધર્મૈઃ કારિણાં કરિણીં પ્રતિ (દદૌ સરઃ પઙ્કજ ઇત્ય્ આદિ (કુ.સં. 3.37) પદ્યે ઇવ) વિભાવત્વમ્ ઇતિ ચેન્, ન । તસ્યાં કક્ષ્યાયાં કરિણાં કરિણી-રાગં પ્રતિ કારણત્વં ન પુનર્ વિભાવત્વમ્ ।
કિં ચ, જાતિ-યોગ્યૈર્ ધર્મૈર્ વસ્તુનો ન વિભાવત્વમ્ । અપિ તુ ભાવક-ચિત્તોલ્લાસ-હેતુભિઃ રતિ-વિશિષ્ટૈર્ એવ ।
કિં ચ, વિભાવાદિ-જ્ઞાનં નામ ઔચિત્ય-વિવેકઃ । તેન શૂન્યાસ્ તિર્યઞ્ચો ન વિભાવતામ્ અર્હન્તિ ।
તર્હિ વિભાવાદિ-જ્ઞાન-રહિતેષુ મનુષ્યેષુ રસાભાસ-પ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેત્, નૈષ દોષઃ । વિવેક-રહિત-જનોપલક્ષણ-મ્લેચ્છ-ગતસ્ય રસસ્યાભાસત્વે સ્વેષ્ટાવાપ્તેઃ ।
કિં ચ વિભાવાદિ-સમ્ભવો હિ રસં પ્રતિ પ્રયોજકો ન વિભાવાદિ-જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ એતન્ ન યુજ્યતે । તથા હિ-વિભાવાદેર્ વિશિષ્ટસ્ય વસ્તુ-માત્રસ્ય વા સમ્ભવો રસં પ્રતિ પ્રયોજકઃ । વિશિષ્ટ-પ્રયોજકત્વાઙ્ગીકારે વિવેકાદિ-પ્રવેશોઽ ઙ્ગીકૃત ઇતિ અસ્મદ્-અનુસરણમ્ એવ શરણં ગતોઽ સિ ।
અત્ર વિવેકં વિના તદ્-ઇતર-વિશેષવત્ત્વં વૈશિષ્ટ્યમ્ ઇતિ ચેન્, ન । વિશેષાણાં ધર્મિણિ પરમોત્કર્ષાનુસન્ધાન-તત્-પરાણામ્ અન્યોન્ય-સહિષ્ણૂનામ્ ઇયત્તયા નિયમાસમ્ભવાત્ ।
અથ યદિ વસ્તુ-માત્રસ્ય તર્હિ અન્વાસિતમ્ અરુન્ધત્યા સ્વાહયેવ હવિર્ ભુજમ્ (ર.વં. 1.56) ઇત્ય્ આદાવ્ અપિ સ્ત્રી-પુંસ-વ્યક્તિ-માત્ર-વિભાવ-સદ્-ભાવાદ્ અન્વાસનાલક્ષણાનુભાવ-સમ્ભવાચ્ ચ શૃઙ્ગારઃ સ્વદનીયઃ પ્રસજ્યેત । કિં ચ-
અજ્જં મોહણ-સુહિઅં મુઅત્તિ મોત્તૂ પલાઇએ હલિએ ।
દર-ફુડિઅ-બેણ્ટ-ભારોણઆઇ હસિઅં બ ફલહીએ ॥[*16]
[*16] 529 સઙ્ખ્યક-પદ્યં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ઇત્ય્ આદિષુ સ્ત્રી-પુંસ-વ્યક્તિ-માત્ર-વિભાવ-સદ્ભાવઃ સ્ફુટ એવ । તદ્-અવિવેક-જનિત-હાસ્ય-પઙ્ક-નિર્મગ્નં શૃઙ્ગાર-ગન્ધ-ગજમ્ ઉદ્ધર્તું ત્વરતામ્ ઇત્ય્ અલં રસાભાસાપલાપ-સંરમ્ભેણ ।
નનુ સીતાદિ-વિભાવૈર્ વસ્તુ-માત્રૈર્ એવ યોષિન્-માત્ર-પ્રતીતૌ સામાજિકાનાં રસોદયઃ । ન પુનર્ વિશિષ્ટૈઃ । તત્ કથમ્ ઇતિ ચેદ્, ઉચ્યતે । અત્ર જનક-તનયત્વ-રામ-પરિગ્રહત્વાદિ-વિરુદ્ધ-ધર્મ-પરિહારેણ લલિતોજ્જ્વલ-શુચિ-દર્શનીયત્વાદિ-વિશિષ્ટ એવ શબ્દતઃ । (પ્રતિપદ્યમાનો) સીતાદિ-વિભાવો યોષિત્-સામાન્યં તાદૃશમ્ એવ જ્ઞાપયતિ । ન પુનઃ સ્ત્રી-જાતિ-માત્રમ્ ઇતિ સકલમ્ અપિ કલ્યાણમ્ ।
હરિશ્ચન્દ્રો રક્ષાકરણ-રુચિ-સત્યેષુ વચસાં
વિલાસે વાગીશો મહતિ નિયમે નીતિ-નિગમે ।
વિજેતા ગાઙ્ગેયં જન-ભરણ-સંમોહન-કલા-
વ્રતેષુ શ્રી-સિંહ-ક્ષિતિપતિર્ ઉદારો વિહરતે

267
નિત્ય શ્રીયન્નપોત-ક્ષિતિપતિ-જનુષઃ સિંહ-ભૂપાલ-મૌલેઃ
સૌન્દર્યં સુન્દરીણાં હરિણ-વિજયિનાં વાગુરા લોચનાનામ્ ।
દાનં મન્દાર-ચિન્તામણિ-સુર-સુરભી-ગર્વ-નિર્વાપણાઙ્કં
વિજ્ઞાનં સર્વ-વિદ્યા-નિધિ-બુધ-પરિષચ્-છેમુષી-ભાગ્ય-રેખા